ارائه مقالات ومطالب تاریخی

مقدمه

انقلاب مشروطه‌ ايران در قرن سيزدهم هجري براي براندازي حكومت استبدادي پديد آمد انقلاب مشروطه متاثراز انقلابهای ترقی خواه وپیشرفتهای صنعتی غرب وانقلاب روسیه وپیروزی ژاپن باهدف ایجاد امنیت ،قانون ورفاه واخراج استعمارگران روس وانگلیس وبازیافت استقلال ازدست رفته صورت گرفت .

و با امضاي فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه قاجار در سال 1285 هجري شمسي به پيروزي رسيد. دوره‌ حكومت قاجار با نفوذ استعمار انگليس در ايران همراه بود. 
شكست‌هاي ايرانيان از روسيه وظلم وستم آنان وسلطه سیاسی واقتصادی آنان وضعف وزبونی هیئت حاکمه ودربارایران ،تاثيرگذاري آنان بر جريان‌هاي سياسي ايران فراهم كرد. رقابت انگليس و روسيه براي به دست آوردن امتيازبیشتر در ايران در دوران ناصرالدين شاه به اوج خود رسيد كه مخالفت‌هاي علماي دين و قيام مردمي را به همراه داشت. 
«دارالفنون» نقش بسيار موثري در شكل‌گيري انقلاب مشروطيت داشت و محصلان دارالفنون پيوسته در جنبش‌هاي سياسي ترقي‌خواهانه در صف اول بوده‌اند. همچنين روزنامه‌هاي آن ايام، ومسافرتهای بازرگانان ودانشجویان به فرنگ درآگاه ساختن مردم موثربودند.

نقش انقلابیون مسلمان قفقاز وایران شاغل درباکووشهرهای دیگروبازرگانان ایرانی اهمیت زیادی درمشروطه خواهی مردم داشت .

تاثیر شکست روسیه  از ژاپن در1904-1905که موجب شگفتی وخوشنودی مردم واعتمادبنفس برای شکست استعمارگران را بوجودآورد.

انقلاب 1905روسیه وارتباطی که مخصوصامردم شمال وشمال غرب  ایران با آنان داشتنددروتحت تاثیراقدامات انقلابی آنهاقرارگرفتندوموجب تشکیل انجمنهاواحراب متعددشدند. اصرارمردم ایران برای رسیدن به مشروطه ومحدودکردن قدرت مطلقه شاه وایجادمجلس نمایندگان وسهیم شدن دراداره کشورنقش مهمی داشت داشته است .

 فصل اول  حرکت مردم بسوی مشروطه خواهی

انقلاب مشروطه را باید سرآغاز عصر جدید تاریخ ایران تلقی کرد . این حرکت فراگیر و همه جانبه تحولات عمیق و گسترده ای در جامعه ایجاد کرد . مجموعه عواملی که موجب ظهور و  تکوین مشروطیت  شد مشخصه دوران جدید در تاریخ ایران است . این انقلاب نتیجه سیر تکوینی رویدادها در دوره طولانی اواخر صفویه تا صدورفرمان مشروطه بوسیله  مظفرالدین شاه بود . از زمانیکه مردم ایران در نبرد با پرتقالیها به برتری صنعتی  و نظامی اروپائیان پی بردند .

هر چند که تغییر حکومتهای و بقدرت رسیدن افشارها و زندیه و قاجار شکل حکومت ها را تغییر داد ،اما درشیوه  نظام اقتصادی و کار وصفت بهبودی  مشاهده نشد .

 شکست های ایران از روسیه ،و از دست رفتن مناطق مختلف در شمال غرب  وشرق در دوران فتحعلی شاه وسپس ناصرالدین شاه به سودروسیه  ، اقتصاد و سیاست کشور را به بیگانه وابسته کرد . شکستهای متوالی از روسیه برخی سیاستمداران را به فکراصلاحات واداشت  ،از جمله قائم مقام فراهانی (مشاورمدبرعباس میرزا)وعباس میرزا ولیعهدفتحعلیشاه و سپس میرزا تقی خان فراهانی (امیرکبیر).

آنان  با اعزام دانشجو و ایجاد تغییراتی در شیوه ها ،و وسایل لشکری و کشوری و تأسیس دارالفنون و کسب علوم وفنون غربی را راه حل غلبه بر مشکلات وایجادایرانی پیشرفته تردانستند .

ارتباط ایرانیان باغرب  بویژه تجار که با   مشاهده پیشرفتهای غربیان  و عقب ماندگی های ایران به دنبال یافتن علت این همه تفاوتهابودند.

  انتشارروزنامه ها ، وسفرنامه های مسافران به فرنگ  از یک سوووجودفساد دامن گستر در درباروتشکیلات دولتی وغفلت وبی توجهی نسبت به امور مردم ، ظلم وستم حاکمان وفقرعمومی جامعه و فشارهای مالیاتی و هزینه های سفرهای تفریحی شاهان وخیل درباریان وکاسه  لیسان،ومیل فراوان آنان به رفتن به  اروپا.

همچنین دریافت قرضه و فشار مالی و سیاسی ناشی ازآن بر اقتصادبیمارمان کشورمان . از سوی دیگر شکست روسیه از ژاپن که موجب افزایش سرسام آورقیمت اجناس وارداتی از روسیه شدو پیروزی انقلاب 1905 روسیه وتاسی انقلابیون ایرانی به  آنهاوامیدبه پیروزی برمستبدان واستعمارگران موجب حرکت مشروطه خواهی ایرانیان شد.

از سوی دیگر پشتیبانی علما از تجار ناراضی و مردم ستم دیده وگسترش  ظلم و ستم شاه و هیئت حاکمه، وبویژه همکاری  آیت الله سید محمد طباطبایی و آیت الله بهبهانی درمبارزه علیه استبداد.

ونیزعواملی چون  آموزه های دینی که تسلیم دربرابرظلم وستم   را منع میکرد ، مردم را بسوی  حرکتی  عظیم درجهت تغییر اوضاع کشورودستیابی به قانون ومشروطه سوق داد.آنان درآغاز  برای ایجاد عدالتخانه و رسیدگی به شکایات ومشکلات مردم واجرای قوانین اسلامی وسپس ایجاد دار الشورا و مجلس شورای ملی تلاشی زیادی کردند.

 دردوران مظفر الدین شاه ضعیف و ناتوان ،اماخوش قلب و رئوفو پس از اعتراضات فراوان مردم علیه ظلم وستم  حاکمان ، و اقدامات مغرضانه نوز بلژیکی ووقایعی چون به فلک بسته شدن بازرگانان بخصوص بازرگان  خوش نام ومعروف  تهرانی یعنی  حاج هاشم قندی تاجرمعروف ، که درتهران چندین مسجدساخته بوده واکنون توسط علاءالدوله وبه دستورعین الدوله صدراعظم به فلک بسته شده وچوب خورده است اوضاءتهران را از آنچه بودوخیم تر کرد.

این رویدادهاموجب مهاجرت علما وتعدادی از تجاربه به حضرت عبدالعظیم (ع)گردید.

  مهاجرت به به حضرت عبدالعظیم ،به مهاجرت  صفری معروف شدوکمی بعدوبه دلیل سختگیریهای عبدالمجیدعین الوله صدراعظم  وکشته شدن سیدعبدالحمیدطلبه جوان، به دستورعلما مردم به سوی قم مهاجرت کردندوبرگ زرینی به تاریخ مبارزات مردم برعلیه استبدادافزودند،مهاجرت به قم ، بنام  مهاجرت  کبری معروف گردید.

همچنین بخشی ازمردم نگران ومضطرب تهران  در سفارت انگلیس وارسال درخواستهای خودبه شاه و قبولاندن درخواست تشکیل مجلس شورای ملی به مظفرالدین شاه وصدورفرمان مشروطه در 14 مرداد 1285 هجری شمسی در زمان نخست وزیری مشیرالدوله اوج عظمت حرکتهای قانون خواهی ملت شریف ایران بود،درشرایطی مشروطه واقعی هنوز درخاورمیانه زاده نشده است   .

اینک به تفصیل  تأثیر روسیه بر نهضت مشروطه ایران را پی می گیریم .

فصل دوم –گفتاراول توسعه طلبی روسیه در زمان صفویه

در دوران حکومت صفویه که دراواخرفرمانروایی خود با انواع مشکلات روبه رو بودند بویژه در زمان سلطان حسین صفوی، روسها پس از تحریک افغانها بر علیه صفویان به قصدتضعیف ایران ورسیدن به آبهای گرم خلیج فارس واقیانوس هند، ویورش افغانهاجهت تصرف اصفهان به وسیله محمود افغان در سال 1135 هـ . ق و جلوس بر تخت شاهان صفوی دراصفهان. دستهای پنهان روسیه درآن بی تاثیرنبوده  ،پطر کبیربه ایران یورش برد و با   هیچ گونه مقاومتی روبه رو نگردید، زیرا شاه ایران اسیر در دست افغانها بودو حکومتی مقتدردربرای روسیه متجاوزدرکشورمان  وجود نداشت تا در مقابل آنان عکس العمل مناسبی  نشان دهد .روسها تا گیلان و مازندران و استرآبادرپیشروی کردند و با کورا اشغال کردند . اما این فتوحات زود گذر بود زیرا با قدرت یابی نادر و تجدید قوای کشور جانشینان پطر مجبور به عقب نشینی به مرزهای خودشدند.

  در دهه پایانی سده هجدهم روسها فعالیت خود را در قفقاز از سرگرفتندو شدیدترین و طولانی ترین جنگ های خارجی ایران با استعارگر روس شروع شد وآنان برولایات شمال بحرخزروقفقاز وداغستان وگرجستان ایران را متوجه خطرعظیم آنهاگردید.1از ین پس نیزبه علت رقابت های انگلیس با فرانسه وروسیه و همپیمانی انگلیس وروسیه  بر علیه فرانسه ، پای انگلستان را به صحنه سیاسی ایران کشاند.2

1-رضا همراز:سیری درتاریخ انقلاب مشروطه ،ص89.

۲-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص 54

گفتاردوم اولین دوره جنگهای ایران

 اولین دوره جنگهای ایران و روسیه بر خلاف انتظار روسها به مدت ده سال ،از  1218 تا 1228  طول کشید، وعلیرغم رشادهای فراوان ایرانیان منجر به  شکست ایران وانعقادمعاهد گلستان درواز دست رفتن بخشی از ایران در1228 وحق حمایت از سلطنت عباس میرزا رابدست آورده منبعدرسمااجازه دخالت درامورایرانیافتنداین معاهده  با حضور سفیر انگلیس بسته شدشد .

گفتاردوم

مرحله دوم جنگلها ایران وروسیه 

 در این مرحله از جنگلها که در سالهای 1241 تا 1243ه بمدت 4سال  طول کشید ،شکست دیگری برشکستها و ناکامی های قبلی ایران از ر وسیه افزوده شد.

روسیه پس از تحمیل معاهده ترکمن چای نفوذ سیاسی و سلطه نظامی خود را بر قفقاز و کمی بعد  به نواحی میان دریای خزر و جیحون، خوازرم و خراسان شمالی توسعه ودراوج ضعف قاجارحاکمیت خودرابرآن مناطق تثبیت کردند.

آنان  برای اینکه توجه هیت حاکمه  ایران را از آن مناطق از دست رفته منحرف کنند محمد شاه را به جنگی ناخواسته برای تصرف هرات و سرکوب حاکمان قندهارتشویق کردند و وبه اووعده کمک دادندوعملا به مداخله مستقیم در امورایران پرداختند ،این مسئله موجب واکنش شدید سفیرانگستان وتهدیدبه قطع روابط باتهران وتصرف  جنوب ایران  شد .1 دست اندازی روسیه به مناطق  شمال شرقی کشور پس از شکست نیروهای ایران در مرو، در سال 1290 (1873) به بهانه  سرکوب راهزنان ترکمان و ایجاد ارتباط تجاری  آغاز گردید. و در 1299 آخرین پایگاه ترکمنان گوگ تپه به متصرفات روسیه پیوست ومعاهده آخال برکشورتحمیل شدو ناصرالدین شاه در 29 محرم 1299 (1881) تسلط روسیه بر مناطق از دست رفته شمال شرقی خراسان را به رسمیت شناخت .

 در همان زمان با عقد معاهده پاریس استقلال افغانستان رانیز به رسمیت شناخت .

 فصل سوم

قیام تنباکو

 نارضایتی از ناصرالدین شاه موجب برانگیخته شدن  اعتراضات مردم شد که عقد قرارداد

رژی وواگذاری خریدوفروش توتون وتنباکوبه یک کمپانی انگلیسی  توسط ناصرالدین شاه وامین السلطان به ماژور  تالبوت در1307 بود،  براثر مخالفت های  مردم و علماءوفتوای معروف مرجع بزرگ تشیع میرزا رضای شیرازیکه گفته بودالیوم استعمال توتون وتنباکوبای نحوا کان درحکم مبارزه با امام زمان است ونیز اصرارعلماءایران برلغواین قراردادوایستادگی ومخالفت مردم وتجار.همچنین به عقیده سیاستمداران لغواین قرارداددلیل مهم دیگری نیزداردوآن  رقابت های روسیه باانگلیس بود.هنگام اعطای این امتیاتز درانگلستان روسیه از آن مطلع نشده بود وقتی مطلع شدندکه کمپانی به سرعت مشغول بسط نفوذ اقتصادی و سیاسی خوددرایران بود واین مسئله به زیان روسیه است ، آنهابرای لغواین قراردادمخارج زیادی هزینه کردندهمچنین آنان اولین کسانی بودندکه درتهران از حکم شرع اطاعت کرده استعمال توتون وتنباکورادرسفارت خود منع کردند.

این امرمانع ازخشم شدیدشاه برمردم شدوگرنه شاه باآن استبدادذاتی که داشت به درخواست مردم وقعی نمی گذاشت .1  مخالفت روسیه به دلیل  ناقض ضمیمه  ماده یکم قرارداد ترکمانچای مبنی بر آزادی عمل تجار روسیه در ایران دانستند وباآن  بشدت  مخالفت کردند. زیراآنان  منافع و مطامع خاص خود را مدنظر داشتند.2 ناصرالدین شاه مجبوربه لغوقراردادوپرداخت مبلغ 500000لیره استرلینگ خسارت به کمپانیشداوآن مبلغ را از بانک شاهی وام گرفت .ناصرالدین شاه پس از سفرهای خود به اروپا به ایجاد دارالشورا علاقمند شده بود و به فکر اصلاح امور و تنظیم کارهای مملکت بود و به تشکیل دارالشورا اهمیت داد اما عزم واراده شاه بی نتیجه بود، زیرا شاه نتوانست درک کند که شرط اول داشتن قانون سلب امتیاز شخص همایونی است و شاه هرگز تمکین نخواهد کرد . 3 او خواستار تدوین  قانون و تشکیل دارالشورا بود بدون اینکه مجلس قانون گذاری اختیاراتی داشته باشد و یا خللی در قدرت مطلقه  شاه ایجاد شود .4 

1-  -مجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحطاط مجلس ،ص 146-147.

2-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص54.

3-یعقوب آژند:قیام تنباکو،صص 62-63

     .4   -مهدی پورعیسی :مجموعه مقالات نهضت مشروطه ایران ،ج 1،ص38.

 وبالاخره میرزا رضای کرمانی از شاگردان سیدجمال الدین اسدآبادی  درجشنهای پنجاهمین سالگردسلطنت   ناصرالدین شاه درروز  17 ذیعقده 1313، به حیات شاه خاتمه داد .مظفرالدین میرزا پس ازسالها انتظار پس ازپدرش به سلطنت رسید.

 شاه که فردی سست عنصر ، بی اراده و بیمار بود و توانایی سروسامان دادن به امور کشور را نداشت ولی شخصا رئوف و مهربان بود بر تخت سلطنت جلوس کرد.

  فصل چهارم –گفتاراول                                   

استقراض ازروسیه

در زمان امین الدوله،دولت برای هزینه  ساخت بنداهوازو راه آهن، و برخی هزینه های دیگر مایل به دریافت وام از انگلیس یا فرانسه بود، اما موفق نشدوامین الدوله برکنارشد.

  پس از اوامین السطان به صدارت رسیداما قرضه ای که درباریان وامین  السلطان مایل به دریافت آن بودند از باهدف  دیگری بود، زیرا آنان برای پرداخت هزینه های دربار

وهزینه سفر مظفرالدین شاه  به فرنگ مایل به دریافت قرض بودند لذا آنان رشته مذاکره با فرانسه و انگلیس جهت اخذ  وام را قطع کردند و به ارفع الدوله وزیر مختار ایران در روسیه  دستور دادند با روسیه مذاکره نماید و تمام  شرایط روسیه را بپذیرد .

 شرایط این استقراض بقدری سخت بود که مجدلاسلام کرمانی می گوید: اگر دولت ایران وام بلا عوض می خواست روسیه با این شرایط سنگین حتمامی پرداخت .البته روسیه به فکرسودوزیان این وام مهم برای آنان  سلطه براقتصادوسیاست ایران بودند.

 در این میان ارفع الدوله وامین السلطان هرکدام مبالغ هنگفتی رشوه گرفتند یک میلیون منات  بعلاوه لقب پرنس به ارفع الدوله  داده شد .1

 این وام به مبلغ  000/500/22 منات طلا معادل 000/400/2لیره بوده است و با سود 5%بازپرداخت آن  به مدت 75 سال می باشد.این وام ها برای آبادانی ورفاه کشور هزینه نشدند بلکه  بخشی از آن پرداخت وام بانک شاهی وپرداخت حقوق درباریان ومابقی  برای مسافرت شاه و درباریان به فرنگ هزینه شد.این وام  موجب ناتوانی و وابستگی اقتصاد کشور به بیگانه شد.

. 1-امجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحلال مجلس، ص182-183

 پرداخت  اولین قسط آن به مبلغ 288/156/1 منات و از سال 1909 از طرف دولت ایران آغاز خواهد شد . این وام ضمانت شده بوسیله  گمرکات ایران به استثناء گمرکات فارسی و بنادر خلیج فارس بود.

 ازدیگر شرایط آن اینکه درآمد گمرکات فوق می بایست کاملا تسلیم بانک استقراضی روسیه شده ، سپس بانک پس ازکسر قسط سالانه مابقی درآمد گمرک راپس از شش ماه به دولت ایران بازپرداخت کند.

 در صورتی که دولت ایران عایدات گمرک  را به بانک نپردازدیادرآمدگمرکات ناکافی باشد دولت روسیه اختیارگمرکات ایران  را زیر نظر مستقیم خود خواهد برد .                    ازدیگر شرایط عجیب این وام ، این است که دولت ایران تا زمان بازپرداخت کامل وام  بدون رضایت روسیه حق ندارد از کشور دیگری وام دریافت کند.

 دولت ایران از وام دریافتی مبلغ  پانصد هزار لیررا به بانک شاهی جهت  پرداخت خسارت امتیازلغوشده  تنباکو پرداختکرد، وهمچنین  دیگر بدهیهای  دولت پرداخت شده و مابقی در سفر فرنگ شاه وهمراهانش هزینه شد.1

 در سال 1902 مجددا برای مسافرت دوم مظفرالدین شاه مبلغ 000/000/10 منات طلا (روبل )از بانک استقراضی توسط امین السلطان دولت روسیه قرض گرفته شد .

شرایط این وام مانند وام اول از روسیه بوده وآغاز استهلاک آن از 1912 خواهد بود.

 در این سفر مظفرالدین شاه با توجه به اینکه درسفرقبلی به انگلیس نرفته بود، به لندن مسافرت کردند .2

در سال 1321در تبریز وقایعی پیش آمد که ضمن اعتراض به دولت خواستار برکناری مسیوپریم از همراهان نوز بلژیکی  بودند .همچنین معترضین  تعطیلی میخانه ها، مهمان خانه ها، و حتی مدارسی جدید که به سبک غربی  اداره می شدند را خواستارشدند.3

از دیگردرخواستها برکناری اتابک( امین السلطان) عامل دومورد استقراضی از روسیه

را خواستار شدندو شعار می دادند : شاه تمام ایران را گرو گذاشته و ملت خود را به

1-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص314

2-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص317

روس ها فروخته 1

 ترقی  سریع نوز و رسیدن به مقام وزیر گمرکات، خود زمینه ساز عقد قرارداد گمرکات با روسیه گردید . مورگان شوستر : نوز را دست نشانده روسیه می دانست .

صفی نیا امضاء قرارداد گمرکات  را ضربه ی سختی پس از معاهده های گلستان و ترکمنچای بر استقلال ایران می داند .

 از این پس تعرفه های کالاهای صادراتی روسیه به ایران مخصوصا قند و شکر ونفت با عوارض کمتر و کالاهی صادره تجارایرانی به روسیه به استثناء کالاهایی که درروسیه  تولید مشابه نداردافزایش بسیاری یافت .

همچنین برای  کالاهی صادراتی  انگلیس و فرانسه به ایران  عوارض بیشتری وضع شد.بازرگانان  ایرانی از این قراردادوارزان شدن نقره درسطح جهان بعلت اینکه نقره پول رایج کشوربودموجب کاهش پول ملی و زیان اقتصادوبازرگانان  و نابسامانی اوضاع داخلی کشور شد و رفتارهای اهانت  آمیز نوز براین ناراحتی می افزود 2

گفتاردوم

1905-1904) روسیه وژاپن )جنگ

                    از دیگر عوامل تأثیر گذار بر نهضت مشروطه ایران شکست روسیه مستبد از ژاپن کشورکوچک آسیایی بود. و قایع جنگهای ژاپن وروسیه توسط روزنامه ها فارسی زبان  مخصوصا حبل  المتین منتشر می شد و مردم ایران با هیجان وخشنودی فراوان  وقایع را پیگیری می کردند .

پیروزیهای پی در پی ژاپن بر روسیه بشدت مردم ایران را تکان داد ، پیروزی آنها درس بزرگی به ملت ایران  داد و نامهای پورت آرتور،مارشال اویاماوخبرال گروپاتکین  را برسر زبانها انداخت.

 روزنامه ها از میهن دوستی ژاپن ها می نوشتند .3 البته میکادو که برخی او را مظهر کرم می دانستندو ظاهرا برای حفظ استقلال کره با روسیه می جنگید ، امپراتور کره و خانواده اش را به شدیدترین وجه از تخت به زیر کشید ، او کسی بودکه به ملت خویش 

1-رحیم نیکبخت :مجموعه مقالات مشروطه ،ص385-386. 

 2-احمدکسروی ،37.

3- احمدکسروی ،44.

آزادی داده بود ،اما ملت کره را به اسارت گرفت .1

 درهرحال  ملت پریشان  ایران وقتی شاهد شکست قدرت و هیمنه روسیه نفرت انگیزوهمسایه شمالی شدند شادمان گشته برای مبارزه با استبدادواستعمارمصمم ترشدند.

 

مردم شکستهای ایران از روسیه را ناشی از ضعف و زبانی شاه و هیئت حاکمه دانستندوبرمبارزه باآنهامصمم ترشدند.

گفتارسوم

انقلاب 1905 روسیه

شکست روسیه ازژاپن به آزادی خواهان و اصلاح طلبان روس فرصت دادتا به فعالیتهای خود بیفزایند و سرانجام موفق شدند مجلسی دومای  خود را تأسیس کنند اما پس از اندک زمانی تزارنیکلای دوم  دوم مجلسی را تعطیل کرد.

 و با سرکوب اصلاح طلبان بار دیگر حکومت استبدادی خود را استوار ساخت هر

چند که یازده سال بعد انقلاب روسیه در 1917 پیروزونیکلای دوم  بهمراه خانواده اش تیرباران  شد نظام کمونیستی در کشور جدید شوراها(ساویت ) تأسیس شد .

پیروزی انقلاب 1905 روسیه موجب تسریع حرکت انقلاب مشروطه در ایران گردید . این انقلاب دردهه های 1870-1860آغاز شدودرسال 1903میان دورهبرآن اختلاف ایجادشد.یکی از دلایل شکست انقلاب 1905 روسیه اختلافاتی که میان رهبران انقلاب یعنی لنین وپلخا نوف بوجود آمده بومی باشد.

لنین طرفدار یک انقلاب مارکسیستی  و دیگری  به یک رژیم دموکراسی معتقد بود، در نتیجه پس از شکست روسیه از ژاپن و ایجاد هرج ومرج در روسیه نیکلای دوم بناچاراز پلخا نوف رهبرمنشویکها جانبداری کردتاجنبش بلشویکی لنین را سرکوب کندوبراوضاع کشورمسلط شود .

وبیانه ای تنظیم واو اصول آزادی ، مصونیت فردی ، آزادی افکار و بیان وتشکیل اجتماعات رابه مردم روسیه اعطاکرد، و اعلام کرد که از این به بعد هیچ قانونی بدون تصویب مجلس دوما ارزش قانونی نخواهد داشت .

1-احمدمجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحلال مشروطه ٌ78-79.

نفوذ انقلاب مشروطه روسیه در ایران چنان چشمگیر بود که الگو و نمونه نهضت مشروطه در مراحل بعدی شد و مورد استفاده مشروطه خواهان  قرار گرفت .1ناااتتننتللببیسسظشظششسسستتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتاااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا   

در میان آذربایجان و قفقاز رودارس می گذردو سالیانه گروههای  زیادی از بازگانان و کارگران ایرانی  به آنسوی آن رفته  به قفقاز واردمی شوند،و پس از چند  سال توقف وکسب وکار به کشور باز می گشتند .

آنان آنچه از اوضاء روسیه و اروپا می دیدند ویامی شنیدند با خود به ارمغان می آوردند.

بازرگانان آذربایجانی به قفقاز وتفلیس ،باکووباتوم وعشق آبادوعثملنی  واروپامی رفتنداز یک سووضعیت مالی آنها بهترشدواز سوی دیگرپیشرفتهای آن کشورها را مشاهده کردند.

آنان درآذربایجان بصورت یک گروه مهم وارجمنددرآمده و به مشروطه کمک مالی ومعنوی کردند.2

شهرهای ثروتمند و پرجمعیت ایران در جوار مناطق جنوبی روسیه قراردارد و از نظر فرهنگی و اقتصادی در معرض نفوذ روسیه بودند ، روسها تلاش زیادی کردند انحصار تجارت ایران را در دست بگیرند و با تأسیس بانک استقراض از رقیب دیرینه انگلستان جلو بیفتند .همچنین راهسازی ، حمل ونقل ، کشتیرانی و بیمه و شیلات کشور، را در دست داشتند .3

اهالی مناطق آذربایجان و گیلان در جریان نا آرامی های آغاز قرن بیستم تفلیس وباکو قرار ایرانیان تحت تأ ثیرانقلاب 1905روسیه وواژه های همچون  ساویت  (شورا)، کمیته ، جمعیت ،انجمن قرارگرفته شوراهای مردمی در مناطق مختلف ایجاد شدند و شعباتی از فرقه های اجتماعیون و عامیون در تهران و تبریز شکل گرفت.

رسول زاده حزب دمکرات را در تهران تشکیل داد . و عده ای از انقلابیون قفقاز مستقیما در انقلاب مشروطه حضور پیداکردندوبرانقلاب مشروطه ایران تاثیرگذاشتند.

1-عبدالهادی حائری :تشیع ومشروطیت درایران ونقش ایرانیان مقیم عراق ،ص19

 2-احمد کسروی: تاریخ مشروطه ایران ،ص128                                                                                         3-دکترفیروزکاظم زاده:روس وانگلیس درایران ،ص 437

موقعیت استراتژیکی آذربایجان به دلیل همجواری با روسیه وعثمانی وقرارگرفتن درمجاورت مسیرترانزیت اروپاآنجارا به منزله دروازه ورودافکاراصلاح طلبی وتجددکرد.

علی مسیودرتبریزقدعلم کردومرکز غیبی را تاسیس کردوبویژه انجمن های تبریز بعداز ویرانی مجلس از سوسیال دمکراتهای قفقاز استمدادجستند لازم به ذکراست که اکثرمجاهدان قفقاز از کارگران ایرانی شاغل درآن سوی ارس بودندکه منابع روس آنهارا درسال 1905تعداد62هزارنفرودرسال 1911تعداد200هزارنفراعلام کردند.آنان درمراحل حساس وبحرانیکارهای مهمی کردندازجمله پخش اوراق تبلیغاتی وآوردن اسلحه وآموزش مردان مسلح تبریزبرای مواجه با قوای استبداداقدام کردند

مرکز غیبی که خود تحت تاثیرحزب همت یعنی سوسیال دمکراتهای مسلمان روسیه قرارداشتاولی درتبریزودیگری درباکوبود.1 تصمیم به ایجاد دسته های مجاهدین برای حراست از مشروطه گرفتند. وهمچنین تلاش کردندتابهانه ای بهرای دخالت روسیه درآذربایجان ایجادنشودواز مراکز خارجی درآذربایجان حراست می کردند.علی مسیوبا درایت اختلافات میان اعضاانجمن را حل وفصل می کردوبرکارایی آن می افزود.2

اسپکتوررایس وزیرمختارانگلیس درتهران گزارش داده است که:« در1905ایرانیان انقلابی مقیم تفلیس سازمانی تشکیل دادند،آنان هنگام بازگشت به وطن عقایدانقلابی را همراه با اوراق تبلیغاتی چاپی واسلحه به ایران بردندواعتصاب وآشوب را برضداستبدادایران بوجودآورده گسترش دادندبنا براین انقلاب ایران درجای پای انقلاب

روس گام گذاشت . این  آمد وشدها  آنان موجب آشنایی مردم ایران با اندیشه های سوسیال دمکرات  گردید . این آشنایی زمینه تشکیل حزب ((همت)) شد که بعد ازمدتی شاخه ای ازآن بنام ((کمیته سوسیال دمکرات ایران)) بنام  فرقه اجتماعیون و عامیون نام گرفت و در 1905 در تبریز وسایر شهرهای دیگر پایه گذاری گردید .

1-ناظم الاسلام کرمانی: تاریخ بیداری ایرانیان، تلخیص منیژه ربیعی،ص7.

 2-رضا همراز :سیری درتاریخ انقلاب مشروطه ،ص264-267.

این حزب زیرپرچم دین وشرع به فعالیت پرداخت .به محض رسیدن  خبرقیام مشروطه به تبریزکمیته محلی فرقه سوسیال دمکرات بیانه حمایت خود از مشروطه را اعلام کرده وبرنقش علمااسلام تاکید کرد.1

البته در مورد نقش روسها باید یادآوری کرد که نباید این عامل رابیش از حدی بزرگ جلوه داد ، ونه این  نقش سوسیال دمکراتها ایران ساکن قفقازدر انقلاب مشروطه ایران انکارونسبت به آن  بی اهمیت بود .آنان فعالیت خستگی ناپذیری در انقلاب داشتند و میان ایران و روسیه پیوندهای عمیق فرهنگی واقتصادی وجود داشته و در تأثیر گذاری آن برانقلاب مشروطه شکی وجود ندارد .2

پس از جنگ روس و ژاپن سلطه  اقتصادی روسیه در ایران بیشتر شد و روسیه شریک اول تجاری ایران  گردید .

انحصار تجارت با ایران و وامهای که روسیه به ایران داد مانع تجارت آزاد کشورمان با دیگر کشورها شده از توسعه صنعتی ایران جلوگیری کرد .

فصل پنجم

گفتاراول عوامل تسریع کننده  انقلاب وصدورفرمان مشروطه

رکود اقتصادی که برتجارت ایران پس از شکست روسیه از ژاپن و انقلاب روسیه حاکم شد موجب زیان تجاروافزایش33%شکرو90%گندم ودیگرارزاق عمومی شد . بدرفتاریهای نوزبلژکی و تعرفه های سنگینی که بر تجارت ایرانیان بخصوص  مسلمان وضع کرده بود.

همچنین کاهش قیمت نقره درسطح جهان وکاهش ارزش پول رایج کشور،ونیز ظلم وستم شعاع السلطنه در فارس ، آصف الدوله در خراسان و فقروقحطی وفروش دختران قوچانی به ترکمنان ،حملات روسهابه بارگاه امام رضا(ع)درزمان حکومت آصف الدوله  مومن !واحتکارمایحتاج مردم از سوی وی به هدف گرانی اجناس وکسب منفعت که موجبات  فقروبیچارگی مردم را فراهم ساخت .

1-پاولویچ،تریا،ایرانسکی :سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ،ص.

2-عبدالهادی حائری :تشیع ومشروطیت ،ص20-21.

ظلم وستم ظفرالسلطنه درکرمان ، ماجرای تخریب قبرستان بوسیله روسیه جهت  احداث بانک استقراض روسیه  ، همچنین تصویری که از نوزبلژیکی  با لباس روحانی به دست مردم افتادبودوروحانیت ومردم را برعلیه نوز دست نشانده روسیه تحریک کرد، ومخالفت علماء و مردم نسبت به اقدامات نوز در محرم 1283ه ، ونیزوچوب خوردن سید هاشم قندی از تجار نیک نام  تهران بوسیله علاء الدوله  حاکم تهران به تحریک عین الدوله صدراعظم به بهانه  افزایش قیمت قند و شکر که خود تحت تأثیر افزایش قیمت اجناس در روسیه بعلت جنگ روسیه و ژاپن بود ه است. موجب  تصمیم علماء و تجار به مهاجرت در 22 آذر 1284 به حضرت عبدالعظیم (ع) بفرمان سید محمد طباطبائی وعوامل دیگر  قیام نهضت مشروطه ایران را تسریع کرده  و موجب در خواست عدالتنامه که با موافقت شاه ،و بازگشت مهاجران همراه شد.

اماکارشکنی های عین الوله ودستگیری وتبعیدتعدادی ازجمله احتشام السلطنه که خواستارکاهش رنج مردم وجلوگیری از زیادخواهی امیربهادروتشکیل عدالتخانه بودوران وتبعیدسیدجمال الدین واعظ به قم  و بازداشت سید محمد واعظ ودرهمان هنگام  کشته شدن سید عبدالحمید و گسترش آشوب وناآرامی شد،علما را به ترک تهران  ومهاجرت واداشت

 مهاجرت علماء به قم و فضای رعب ووحشت حاکم برتهران موجب نگرانی مردم وتجار وتحصن  در سفارت انگلیس شد.

مهاجرین ومتحصنین خواستار عزل عین  الدوله ازصدارت  و تأ سیس دارالشورا(مجلس شورای اسلامی از سوی مهاجران به قم ومجلس شورای ملی ازطرف متحصنین درسفارت ) کردند که شاه با آن موافقت کرد.

فصل دوم فرمان انقلاب مشروطه

مظفرالدین شاه در مورخه 14 مرداد 1285دستورتاسیس دارالشورارا صادرکرد و در 28 مرداد مجلس با حضور نمایندگان تهران تشکیل شد .انقلاب مشروطه متاثراز انقلابهای ترقی خواه وپیشرفتهای صنعتی غرب وانقلاب روسیه وپیروزی ژاپن باهدف ایجاد امنیت ،قانون ورفاه واخراج استعمارگران روس وانگلیس وبازیافت استقلال ازدست رفته بود.

مردم ایران تحت تأثیر  دانشجویان وسیاحان از فرنگ برگشته ، اروپائیانی که به ایران آمدند و نیز انتشار روزنامه و سفرنامه ها و نویسندگانی چون ملکم خان ،نوشته هایش که گفته: ظلم مصدراست ،اسم فاعل آن ظلم واسم مفعول آن مظلوم وبرای برطرف کردن ظلم یا ظالم بایدبانصیحت وخیرخواهی دست از ظلم برداردیامظلوم تحمل ظلم نکندوبرعلیه ظالم قیام کند  انتشار روزنامه قانون که به همت وی در ۱۶ سال قبل از انقلا‌ب مشروطیت در لندن و همچنین روزنامه عروه‌الوثقی که به وسیله سیدجمال‌الدین اسدآبادی و با همکاری شیخ محمد عبده رجل انقلا‌بی مصر در پاریس انتشار می‌یافت و روزنامه ثریا که با بیانی تند و موثر به وسیله محمدعلی خان شیبانی (معروف به پرورش) در قاهره مبلغ افکار جدید بود و حبل‌المتین کلکلته و کتب و تالیفات دیگر ایرانیان از قبیل عبدالرحیم طالب‌اف در قفقاز و میرزا آقاخان کرمانی در استانبول، سبب شد که افکار جدید از هر سو به داخل ایران رسوخ یابد و به تمایلا‌ت و انگیزه‌های گروه‌ها و طبقاتی که دارای زمینه مستعد و مشتاق تغییر و دگرگونی نظام اجتماعی و اداری کشور بودند قالب و شکل مناسب بخشد. مسلم است برخی گروه‌ها و طبقات اجتماعی برای پذیرفتن عقاید نوین انقلا‌بی واجد زمینه فکری آماده‌تری بوده‌اند کتابهای عبدالرحیم طالبوف تبریزی (احمد و مسالک المحسنین  و مسائل الحیات) همچنین سیاحت نامه ابراهیم بیک ومیرزاصالح شیرازی که وجودقانون درکشورهای غربی  را از عوامل پیشرفتهای اروپائیان دانسته  وازتمدن غرب تمجیدکرده اند  .

همچنین افکارواندیشه های  سید جمال الدین اسد آبادی وانتشارروزنامه های داخل وخارج وآزادیهای بعد از مرگ ناصرالدین شاه متاثربوده است . رکود اقتصادی کشور و غارتگریهای روسیه و انگلیس موجب درخواست قانون ومشروطه خواهی از سوی مردم شد. هر چند که ظاهرا در ابتدا درک درستی از مشروطه وجودنداشته است . 

فص ششم اصطلاح مشروطه

 واژه مشروطه معادل انگلیس constitutionalism کونستیتوش ایسم  و عربی آن دستور، در هند و پاکستان به آن ((آئین)) گفته می شود و در اصطلاح اسلامی ((شرط)) و ((قید))  ترجمه ومعرفی شداست .در ایران به شرط دار بودن حکومت تعبیر گردیده و این تفسیرها ریشه لغوی constitutionalism وبه معنی  قانون عرفی است ،در مقابل

 قانون شرعی است  ،را پوشانده نگاه داشته است   .

نکته جالب توجه این است که میرزا صادق آقا نامی درتبریز پیشنهاد داده بود لغت مشروطه به همان شکل اصلی کلمه constitutionalism بکار رود .

اصل این واژه درانگلیس chart چارت و به فرانسه lacharte لا شارت که خود از کلمه یونانی chartiss خارتیس  برگرفته از واژه عربی قرطاس و خریطه می باشد و مجازا به معنی  قانون و منشور استعمال می شود و قانون مشروطه انگلیس به کنستیتوشنال  گفته می شود به معنی قانون موضوعه بشری .1

واژه  مشروطه را ترکها از مصریها که درآن زمان تحت حاکمیت آنان بوده اند گرفته و این واژه از طریق عثمانی وارد ایران گردید .

 تقی زاده می نویسد:« واژه  مشروطه از کلمه شارت انگلیس به معنی فرمان و قرارداد اخذ شده در سال 1293 در عثمانی تحت تأ ثیر افکار جدید غرب صورت گرفت .

هنگامیکه مشروطه در زمان سلطنت عبدالحمیددوم ایجادشداین واژه بکاررفت ولی بعد از سرکوب مشروطه خواهان  مجددا حکومت استبدادی برقرارگردید .2

 1- مجموعه مقالات نهضت مشروطه ص276-277

2-سیدحسن تقی زاده :زمینه انقلاب مشروطه ،18-19اآآآ

 بالاخره انقلاب (1906 ایران 1285 هـ . شمسی )الهام بخش انقلابهاوحرکتهای مردم دیگردرجهان از جمله انقلاب مردم  عثمانی ، هند و چین گردید. می توان گفت اولین انقلاب مشروطه درآسیا توسط مردم آزادیخواه ایران صورت گرفت هر چند قبلا میکادو در ژاپن به مردم خود نظام حکومتی مشروطه اعطاکرده بودولی جنس آن متفاوت از حرکت مردمی ایران برای دستیابی به مشروطه وقانون بوداست   .

نتیجه

 جامعه فئودالی ایران که صدها سال از عمر آن می‌گذشت، رشد نسبی شهرنشینی و تجاری ، آشنائی گروهی از روشنفکران با افکار و زندگی مردم اروپای غربی، بیداد و غارتگری امپریالیست های انگلیسی و روسیه تزاری، مقدمات یک جنبش ضد فئودالی و ضدامپریالیستی را در اوائل قرن بیستم در ایران فراهم می‌کرد. شکست ‌روسیه تزاری در جنگ با ژاپن، انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و آشنائی عده‌ای از زحمتکشان ایران که برای کار به قفقاز می‌رفتند با ‌افکار سوسیال دمکراسی، فشار دربار فاسد قاجار و توسعه تبلیغات ترقیخواهانه ‌از طرف گروه‌های تجددطلب بوسیله شبنامه‌ها و جرائدی که در خارج طبع و در ایران دست‌به‌دست می‌گشت، در سال ۱۹۰۶ آتش انقلاب مشروطه ایران را برافروخت که دامنه‌ان تا سال بعد کشیده شد. انقلاب مشروطیت ایران سرآغاز جنبش‌های ملی در آسیاست. لنین این انقلاب را می‌ستاید، حزب سوسیال دموکرات قفقاز با تمام قوا بدان یاری می رساند و آن را از دایره تنگ بورژوائی بیرون می‌کشد و مهر جنبش مردمی  را در سرتاسر ایران بدان می‌زند. انقلاب ایران در برابر امپریالیسم انگلیس و روس، در مقابل استبداد شاهان قاجار و درباریان ، ایستاد و مکرر پیروز شد و گرچه به‌هدف های نهائی خود نرسید، اما بهرحال منشاء تحولات بزرگی در تمام شئون زندگی مردم ایران گردید. انقلاب مشروطیت نشان داد که مردم ایران دارای ظرفیت بزرگ انقلابی، روحیه فداکاری و از خود گذشتگی و شایستگی فهم و درک مقتضیات زمان ‌هستند و می‌توانند از میان خود مجاهدان بزرگی پرورش دهندتاکشورعزیزمان را براوج قلل رفیع تعالی وپشرفت ومدنیت وآزادی رهنمون سازد.

فهرست منابع

1-همراز،رضا:سیری درتاریخ انقلاب مشروطه «تاثیرقیام تبریزوآذربایجان درپیروزی انقلاب مشروطه ،تبریز،انتشارات یاران ،1387.

2-فیاضی مجموعه مقالات نهضت مشروطه ،ج 1،1378.

3-شمیم ،علی اصغر:ایران دردوران سلطنت قاجار،تهران انتشارات علمی ،چاپ سوم ،1371.

4-کسروی ،احمد:تاریخ مشروطه ،تهران ،امیرکبیر،چاپ چهاردهم ،1369.

5-پاولویچ ،تریا،ایرانسکی :سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ایران ،ترجمه م هوشیار،تهران،شرکت سهامی کتاب ،چاپ سوم ،1357.

6-حائری ،عبدالحسین :تشیع ومشروطیت درایران ونقش ایرانیان مقیم عراق ،تهران ،سپهر،چاپدوم ،1364.

7-کاظم زاده ،دکترفیروز:روس وانگلیس درایران 1864-1914،ترجمه منوچهرامیری ،تهران ،انتشاراتآموزش انقلاب اسلامی ،چاپ دوم ،1371.

8-مجدالاسلام کرمانی ،احمد:تاریخ انحطاطمجلس (انحلال مجلس )،مقدمه وتحشیه محمودخلیل پور،انتشارات دانشگاه اصفهان ،1351.

9-تقی زاده، سیدحسن :زمینه انقلاب مشروطه ،انتشارات گام ،چاپ دوم ،1336.

10- کرمانی ، ناظم الاسلام:تاریخ بیداری ایرانیان ،تخلیص منیژه ربیعی ،،چاپ لول ،1386.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم اسفند 1388ساعت 22:24  توسط سعید   | 

مقدمه

گتاب گیتی گشا تالیف میرزا محمد صادق نوسوی اصفهانی متخلص به نامی از خاندانهای اصفهان نی شیرازی الاصل که خانواده او از اصباءدربارصفویه در اصفهان بودند .نگارش گتاب خود درمورد خاندان زندیه را در سال 1999وبه درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه آغاز وقبل از پایان نگارش در 1204درگذشت .

مولف اغلب وقایع را خود دیده یا از افراددیگر چون محمدحسین فراهانی وزیرزندیه شنیده است .بر تالیف دوذیل میرزا عبدالکریم فرزندشریف شیرازی که از شاگردان نامی بوده نوشته او تا اواسط حکومت لطفعلی خان زند متوقف شده و وی به قاجارها  پیوست وذیل دیگری از سوی میرزا محمد رضا شیرازی تا پایان حکومت زندیه واوایل حکومت فتحعلی شاه به آن افزوده شده است .

سبک کتاب سخت ومغلق وپر از کنایه واستعاره است واغلب برای خوانندگان خواندن وفهم آن دشواراست .نویسندگان از میرزا محمدصادق تعریف وتمجید کردند.این کتاب یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد زندیه است وبشتر به اوضاءسیاسی وجنگهای این سلسله پرداخته است .

وی از این خاندان تعریف وتمجید زیادی کرده انها را از بهترین وخاندانها حکومتگر برایران دانسته است .

سعید نفیسی در سال 1317این کتاب را تصحیح ودر انتشارات اقبال متشرشده است .

گیتی گشا درتاریخ زندیه

کتاب گیتی گشا از جمله کتابهای منشاءومعدودکتابهایی که در مورد سلسله زندیه تالیف شده است واز دقت واعتبارقابل قبولی برخورداراست ومولف آن خودمعاصروقایعی است که شرح می دهدودر بسیاری از آن وقایع خودحاضروشاهد بوده است  .

بیوگرافی مولف

این کتاب ارزنده توسط مرحوم محمدصادق موسوی حسینی متخلص به نامی   تالف گردیده است .نامی برادر زاده میرزا محمد رحیم پزشک سلطان حسین واز خاندانهای ذینفوذ دراصفهان واز جمله منشیان ودبیرا ن ونویسندگان معروف وتوانای نیمه دوم قرن دوازدهم ایران بوده است  .آنها اصلا شیرازی بودندودر180سال قبل بهدرخواست شاهان صفوی به  اصفهان عزیمت کرده اند  جزءاطباءمخصوص شاهان صفویه بودند.

مشاغل

نامی به جز منشی گری به نویسندگی پرداخت ودر شعروشاعری نیزپرداخته است از جمله آثار نامی به تقلیداز خمسه نظامی بنامهای ،«مثنوی درج گهر»،«لیلی ومجنون »،«خسرو وشیرین »،«وامق وعذرا»،«یوسف وذلیخا»که بنامه نامی معروف گردیده  است .علاوه برآن نامی دیوان غزلیات وقصایدی داشته که ازبین رفته است .

نظرنویسندگان همعصر درمورد نامی

از جمله نویسندگان معروف دوره زندیه میرزا ابوالحسن غفاری وبیگ آذربیگدلی از شخصیت ونوشته های میرزا محمدصادق موسوی تعریف وتمجیدکردند.1

ابوالحسن ابن ابراهیم قزوینی درکتاب فوائدصفویه که کتاب تاریخ عمومی است ودر1211تالیف نموده است   می نویسد که علی مردان خان میرزا صادق را بواسطه دروغ هایی که درتجلیل از کریمخان وسلسله زندیه درکتابش نوشته است موردمواخذه قرارداده است .

درخواست کننده تالیف تاریخ زندیه

این اثرذیقیمت بنا به درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه درسالهای (1199-1203)تالیف شده است. محمدجعفرخان به نامی ماموریت داده تا کتابی در باره احوال زندیه از آغاز تا دوران وی را تالیف کند.دراین زمینه  درکتاب گیتی گشا چنین آمده است که :«دراوان سعادت نشان سکندرفریدون فر،قدرچاکر........ابوالمظفرمحمد جعفرخان زنداین حقیرخاکساروذره بی مقدارمحمدصادق الموسوی متخلص به نامی که دلال متاع قلت بضاعت ......وبه فرمان این ملک آرای بی نظیرمامورگردیدکه وقایع دولت این خدیوکامکارواوان شوکت این خسروان درسلک تحریرورشته تنظیم بکشم ،اجرای آن خدمت را انگشت قبول بدیده نهاده ا م ».2ومیرزا محمدصادق این درخواست را به دیده منت..............1-غلامرضا ورهرام :تاریخ سیاسی واجتماعی ایران درعصرزندیه ،ص12.

2 - میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص.3

پذیرفته وکار تالیف کتاب را آغاز کرده است ،ومبلغ پانصدتومان بابت این کارخود اجرت گرفته است .

میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی در تالیف خودبنام  گلشن مراد(درمورد سلسله زندیه )را  از آغاز حکومت کریمخان شروع  کرده است اما بنا به دلایل نامشخصی تالیف در1194به مدت چهارسال متوقف شده بود،در1194به تشویق علیمردان خان فرمانروای علم دوست به ادامه نگارش پرداخت ،اما در1199وانتقال فرمانروایی زندیه به محمدجعفرخان که وی  نسبت به میرزا  ابوالحسن غفاری بی اعتنایی کردبو،از میزا محمد صادق موسوی اصفهانی نامی در خواست تالیف تاریخ دوران زندیه کرد وایشان  پذیرفتند .1

نامی مشغول تالیف کتاب تاریخ خود بود که در سال 1204 وفات کردوتالیف او ناتمام ماند،وی رویدادها را تا  21محرم 1200نگاشته است .

ذیل های کتاب معروف گیتی گشا

این کتاب از سه تالیف درتاریخ سلسله زندیه تشکیل شده است که نخست تاریخ گیتی گشا تالیف میرزا محمدصادق موسوی اصفهانی متخلص  به  نامی بوده وحوادث را تا21محرم 1200نگاشته  است.

 دیگری ذیل  میرزا عبدالکریم بن شریف شیرازی از شاگردان نامی است که اتمام کتاب را برعهده گرفت وعنوان گیتی گشا را برای این اثر برگزید.ایشان ادامه وقایع را تا اواسط پادشاهی لطفعلی خان رسانده وبه دلایلی کارنگارش خودرا متوقف کرده است .

1- ابوالحسن غفاری کاشانی  :تاریخ گلشن مراد،صص 276

 

عبدالکریم شیرازی هنگام نوشتن  واقعه فرارلطفعلی خان به کرمان جزءملتزمین رکاب آغامحمد خان بوده وقبل از کشته شدن لطفعلی خان وسقوط زندیه به قاجارها پیوسته بوده است.وذیل خود را پس از 1219نوشته استواین دلیل توقف نگارش وی بوده است  .                                               

                                  ذیل محمدرضای شیرازی

میرزا محمدرضای شیرازی ذیل دیگری برکتاب گیتی گشا افزوده است که شامل تاریخ زندیه از اواسط حکومت لطفعلی خان زند تا انقراض زندیه بدست قاجاربوداست .

این سه بخش جمعاشامل یک دوره  کامل از تاریخ سلسله زندیه بنام تاریخ گیتی می باشند.  البته تک تک آنها نیز بعنوان کتابهایی مستقل در مورد زندیه ودرمجلدهای جداگانه موجودند.

تاریخ گیتی گشا از اواخر حکومت نادر وکشته شدن وی ،قدرت یابی علی شاه برادر زاده نادرمعروف به عادل شاه وتلاش اوبرای تسلط برکشور وقیام ابراهیم برادرعلی شاه

وحاربات آنها ونیز اصل ونسب ایل زند وتبعید آنها در دوره فرمانروایی نادر وباز گشت آنها دردوران هرج ومرج عادل شاه به قلعه پری وحوادثی که منجر به ورود کریمخان وزند به منازعات منطقه ای تا تشکیل حکومت زندیه ورویدادهای بعدی تا سقوط خاندان زند بدست آغامحمدخان قاجاروبه قدرت رسیدن فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

خاندان زند درمیان خاندانهایی که درایران حکومت کرده اندمردانی پاکدامن وغیرتنمدوایران دوست وبیزار از بیگانه بوده کریمخان از مردان گرامی تاریخ ایران بودولطفعلی خان اخرین آنها یکی از عزیزتریت شهدای تاریخ ایران است .

میرزا عبدالکریم شریف شیرازی

این کتاب از سه تالیف درتاریخ سلسله زندیه است که نخست تاریخ گیتی گشا تالیف میرزا محمدصادق موسوی اصفهانی متخلص  به  نامی میرزا عبدالکریم نویسنده ذیل اول برکتاب گیتی گشاکه نحوه ارتباطش با نامی را اینگونه بیان می کند:درعنفوان جوانی که قدم برپله عشرثانی (دهه دوم )زندگانی نهاده بودم دردارالعلم ،شیراز شرف صحبت وفیض خدمت میرزا محمد صادق موسوی متخلص به نامی به مدت سه سال تمام درخدمت آن دبیراز جام استعلام علم انشاءمی آشامیدم وجرعه نوش می اوبودم ،ایشان گزارشات سلسله زندیه را از آغاز دولت علیه تا مقدمات فتح قلعه طبرک اصفهان نوشته ودر1204درگذشت ووقایع بعد از علی مرادخان تا قبل از جعفرخان درا به خامه نگارش درآوردند.1

وقایع مربوط به دوران جعفرخان تا اواسط حکومت لطفعلی خان بعنوان ذیل اول توسط

میرزا عبدالکریم شیرازی تالیف شد.

ذیل دوم متعلق به میرزا محمدرضای شیرازی از اواسط دوره فرمانروایی لطفعلی خان

تا پایان حکومت زندیه وتشکیل سلسله قاجاریه ومختصری از اوایل قاجاوحکومت آغامحمدخان وفتحعلی شاه وقتل ابراهیم خان کلانتر(کلانترشیراز که دروازه های شهررا به روی لطفعلی خان بسته و به اوخیانت کرد)و خاندانش بدست فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

سبک نگارش

شیوه نگارش این کتاب به روش تاریخ نویسان آن زمان بامدح وثنا وکنایات واستعارات اغراق آمیزوانشایی  مغلق وباتشبیهات ،درذکر رویدادهای تاریخی مبادرت به عبارت پردازیهای ملال آوروتعارفات خارج از اندازه کرده به اندازه ای که وقایع را تحت تاثیر جملات طولانی ومبالغه آمیز خوداز حالت طبیعی خارج کرده است ،وخواننده را گمراه وپس از کلی سرگردانی برای استخراج رویدادهای از لابلای این همه استعارها  وکنایات  مطلب درذهن اوشکل می گیرد.با این وجود سبک وشکل نگارش ومیل وسلیقه نگارنده محترم وتلاش اودرتدوین کتاب قابل ستایش است .                                                                1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا ،ص276

محدوده مطالب کتاب

وقایع قتل نادروپس از آن را بیان می کند،سپس به جانشینان نادرورفتار آنان با خانواده نادروتصرف کلات ودستیابی به خزانه های نادرشاه  وبعدمختصری از به قدرت رسیدن عادل شاه وسپس برادرش ابراهیم شاه وازمیان رفتن ایندوبدست شاهرخ می پردازد.

اصل ونسب زندیه ونحوه سرکوب قبیله توسط فرستاده نادروتبعیدآنان به دره گز را شرح می دهد.همچنین بازگشت ایل زندواتفاقاتی که درباز گشت به قلعه پری در زمان پرآشوب عادل شاه از سوی فرستادگان علی شاه برآنها روی دادرا شرح می دهد.

همچنین حمایت کریم خان از ابراهیم شاه وسپس درخواست کمک علیمردان خان وایجاداتحادسه گانه با سران بختیاری وجلوس اسماعیل میزا (اسماعیل سوم )وجنگهای کریمخان با علیمرادخان وسپس با ایل قاجاروکشته شدن محمدحسن خان واسارت خانواده اش ،قدرت یابی زندیه وجلوس  کریمخان(1163) ودوران فرمانروای وجنگهای وی وروابط او با کشورهای هلند،عثمانی وانگلیس وفرانسه وحوادث  دیگر،دوران پس از مرگ کریمخان  وحکمرانی ابوالفتح خان(1193) وعلی مرادخان (1193)سپس محمدعلی خان (1193)وبعدصادق خان( 1193-1196)وعلیمردان خان (1196-1199)وجعفرخان (1199-1203)وحکومت کوتاه صیدمرادخان ،قدرت یابی لطفعلی خان در(1203-1209 )وجنگهای اوبا آغامحمدخان وبسته شده دروازه شیراز به روی وی ورفتن وی بسوی کرمان وتبعید خانواده وحرمسرای  کریمخان به تهران از سوی آغامحمدخان .

ذیل محمدرضای شیرازی از15محرم 1206آغاز می شودوماجرای خراب کردن باروی شیراز ومحاصره چهارماهه کرمان تا فتح آن وفرار لطفعلی خان به بم وگرفتاریش واسارت ونابینا شدن وی تاقتل آخرین فرمانروای زند،آغاز فرمانروایی قاجاریه ومختصری از فرمانروایی آغامحمدخان وفتحعلی شاه وکشته شدن ابراهیم خان کلانتروخاندانش توسط فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

درگیریهامستمر وتغییرسلطنت های پی درپی پس از مرگ کریمخان نشان دهنده نا آرامی وبی ثباتی اوضاءسلسله زندیه بود.

شایدبه گفته ابراهیم خان کلانتر که به لطفعلی خان خیانت کرده بوده ،اینکه من برای نجات کشوراز نابسامانی وبعدازاین همه ناامنی وآشوب   دروازه شیرازرا بروی لطفعلی خان بسته ام وبا آغامحمدخان همراهی کرده ام ،وبااین کارخود به کشورخدمت کردم قابل تامل باشد.

اعتبار کتاب

تاریخ گیتی گشا یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد سلسله زندیه است ،نویسنده خود درمتن رویدادها بود وبسیاری از وقایع خود بشخصه شاهد بوده یا از شاهدان نقل کرده است همچنین بخشی از  وقایع  را از خاطرات ونوشته های میرزامحمدحسین فراهانی وزیرزندیه نوشته است .

مذهب مولف

میرزا محمد صادق موسوی نامی اصفهانی مسلمان شیعه است ،در تالیف وی به جملاتی چون :حکام شرع مبین بانقیادحکم جناب سیدالمرسلین .......خان مزبوررا به آستانه شاه چراغ که تربت یکی از اخلاف امام موسی کاظم است فرستاد.1را درایت تالیف مشاهده می کنیم .        

         مقایسه کتاب گیتی گشا به چندمنبع دوران زندیه

شورش زکی خان :

درکتاب گیتی گشاچنین آمده است :کریمخان پس از آسوده شدن از گرفتاریهای خود درآذربایجان عازم آن سوی رودارس شد،در این زمان زکی خان کمی رنجیدهمیدان جنگ را رها کرده  بسوی اصفهان رفت .دراین هنگام سران بختیاری دوراوجمع شدندواورا تحریک به شورش علیه کریمخان کردند.

البته از زکی خان بعلت روانه کردن زنان واطفال ورجال ،سواره یا پیاده درمسیرصعب وطولانی کوهستانهای زاگرس بسوی مال امیروسردشت انتقادمی کندوآن را موجب تزلزل دولت وتضیع توان ومشوش روزگارمی داند.اما می گوید زکی خان از وکلای 1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص77

سرکارعصمت مداررنجیده چون اعتمادکلی بالطاف خورشیدآفاق داشته ،نازش بخاطررسانیده وبا معدودی از ملازمان به اصفهان رفت .1

اما درکتاب گلشن مراد ابوالحسن غفاری درموردنافرمانی زکی خوان چنین می نویسد:

زکی خان پس از شکست فتحعلی خان به سبب فتحنامه ای که بنام شیخعلی خان از سوی منشیان نوشته شده بدین سبب از کریمخان      

دلگیرشده از آذربایجان خارج شد،ابتدوارد تهران شدوبنه نظرعلیخان برادرشیخعلی خان را غارت کرد،سپس بسوی اصفهان حرکت کرد.

دوماه دراصفهان ماندوبه فرستادگان کریمخان که برای مصالحه آمده بودندجواب رد داد.زکی خان با طایفه بغایری که قبلا کریمخان یکی از افرادآنها، بنام ابراهیم خان را کشته وآنان را از اردوی خود اخراج کرده بود همراه شد.

همچنین کسانی به نزد بختیاریها فرستاد وآنها را با خود برعلیه کریم خان متحد ساخت ،سپس حکم جعلی مبنی بردستورکریم خان جهت نابیناکردن علی محمد خان حاکم خواهرزاده کریمخان نوشته وافرادش نزد علی محمدخان حاکم بروجردبردندوبه این صورت وی را باخود  1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص111-115.

برعلیه کریمخان همراه کرده وشوراند.1

اوضاءاصفهان هنگام درگیریهای محمدحسن خان وکریمخان

تاریخ گیتی گشا:پس از خروج شیخعلی خان از اصفهان وورودمحمدحسن خان به اصفهان از مردم مالیلت سنگینی مطالبه کردوبربیچارگان سخت گرفت به اندازه ایی که ضحاک با مردم نکرد،قحطی وگرانی در شهر بیدادمی کردوگرسنگان درحسرت نانی بودندبا این وجود هرروز پانصدخروارغله وروغن وبرنج وقندبعنوان خراج به محمدحسن خان می بایست پرداخت کنند.2 درکتاب گلشن مرادآمده است که : درسال 1170محمد حسن خان برای تهیه آذوقه از شهرهای دیگر برای مردم اقدام کرد که

قابل تحسین است .3

کتاب رستم التواریخ :

درطی دوسال پنج الی شش امیرگردنکش به اصفهان وارد شده کشمکش برای تصرف دارالسلطنه اصفهان را خراب وبی آب وتاب

 1- ابوالحسن غفاری کاشانی  :تاریخ گلشن مراد،صص 220-221.

2-همان منبع ،ص61-62.

3-ابوالحسن غفاری کاشانی :گلشن مراد،ص78-80. 

کردومحمدحسن خان از خراسان وقزوین ومازندران وعلی شکرغله وحبوبات بسیاری به اصفهان آورد.1      

                            تالیفات راجع به سلسله زندیه

تلیفات در رابطه زندیه انگشت شمار است از جمله کتابهایی که در مورد این سلسله نوشته شده به غیر از تاریخ گیتی گشا وذیل های آن این کتاب در مورد اوضاء سیاسی زندیه اهمیت بسیار زیادی داردامابه مسائل اجتماعی ووضعیت اقشارجامعه توجه زیادی نکرده است .

کتاب گلشن مرادتالیف ابوالحسن غفاری که درسال 1210کا نگارش ان به اتمام رسیده وکتاب جامع ودقیقی بنظر می آیددراین کتاب  مطالب راخوب وبیطرفانه وبا دقت نوشته وخود شاهد خیلی از رویدادها بوده وبرخلاف کتاب گیتی گشا تا حدودی به مسائل اجتماعی وادبی مانند قصاید ،شعراوحتی نمونه هایی از اشعار را ثبت کرده به تذکرها،عرفا،اطباءواصناف وحتی اسامی تک تک آنها را ذکرکرده است واجتماعی دوران خود پرداخته است .2

کتاب رستم التواریخ ،نوشته رستم الحکما که از اواخر حکومت صفویه ودوران سلطان حسین ومسایل درباروواوضاءآشفته آن وضعف شاه درمقابل مقامات وتسلط آنان برجان ومال مردم ،روابط به عثمانی      1 -محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،ص297-300. 

  2- ابوالحسن غفاریکاشانی  :گلشن مراد،ص387-461.

وافشاریه مختصرابیان  وسلسله زندیه را در برمی گیرد در این کتاب به مسائل اجتماعی توجه بشتری داشته به ذکر گروهای مختلف اجتماع وحتی اشخاص واطباءوفقها وامرا وغیره نیزقیمت اجناس مثلاعدس هر من  60دینار،انار150دینار،برنج 150دینار،روغن چراغ 200دینار،شکرلاهوری 700دیناروعسل 600دینار،زیره 500دینارو... ودیگر اموراز جمله به مسائل ومشکلات اخلاقی جامعه با کنجکاوی پرداخته است .1

اوحتی مقرری آزادخان وآغامحمدخان را روزانه یک تومان قیدکرده است .2

هرچنداز نظرتاریخیاروپا اشتباهاتی  داشته مثلاناپلئون را پادشاه انگلستان نوشته است .    

فصل بندی کتاب

این کتاب بصورت موضوعی وبراساس سال وقوع رویدادنوشته شده است امافاقدفصل وگفتاراست .مثلا نسب زندیه ،دربیان خدیوگردون وذکرشرذمهای از حالات آن خسرونامدارواز علایم نگارش بهره زیادی نبرده است .                                       

 1- محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،ص324-331

2- محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،355.

این کتاب در480صفحه وسومین چاپ آن درانتشارات اقبال درسال 1366 انجام شده است .کتاب با برگ های کاهی وکیفیت پایین واوراق مزین به حاشیه بصورت دسته گل می باشد،ودرابعاد7*24وتیراژآن 3000جلدبا قیمت 1200ریالمی باشد.

تاریخ گیتی گشابا مقدمه وهمت استادگرانقدر  سعید نفیسی برای اولین باردرسال 1317

وتوسطکتابخانه اقبال به چاپ رسدومدتی نیز توسط رژیم سابق از نشرآن جلوگیری شدوبعد از پیروزی انقلاب اسلامی مجدادتوسط توسط همان انتشارات به چاپ رسید.

 دارای دیباچه ای  در12صفحه بصور ت الفبایی   وفهرست مندرجات تاصفحه 276که مربوط به میرزا محمدصادق است وبعد از آن ذیل دوم میرزا عبدالکریم  آغاز می شودو اختتام دولت زندیه نام دارد، وپایان آن صفحه 374 است .

ذیل بعدی محمدرضای شیرازی ذکرتتمه احوال لطفعلی خان زندوپایان کتاب درصفحه 392می باشد.کتاب دارای فهرست اعلام نام افرادوخاندانهاونژادها،فهرست نام جاهاوکتابها  می باشد.  نمونه ای از سبگ نگارش «علی مردان خان از واقعه شکست ارکان کاخ جمعیت مضطروبه جهت چاره به هرطرف پویه وروعلاج خودرا درآن منحصردانست که دست توسل بذل مرحمت خدیوعاجزنواز وسرچشمه تشبث بدامان رافت قهرمان دوست پرور،دشمن گداززدهوروی نیازبسوی استان چرخ انبان ......................................استدعای اوبه سمع قبول شنوده .....».1  

 1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا،ص13

این متن که دریازده سطر نگاشته شده ،نویسنده قصد داشته این جمله را بیان کندکه علیمرادخان پس از شکست از ابوالفتح خان:

 «به قصداستمدادنزد کریمخان رفت واواجازه ملاقات داد»که نشان دهنده داشتنمتنی پراز استعاره وکناره وخسته کننده است .نظرمولف درموردتاریخ نگاری

«برضمائرارباب بصایروخواطرماثرمخفی ومستورنخواهدبودکه درهرعصرسلاطین ضبط وقایع وتدوین احوال بدیع روزگاروبیان رسوم دولت سلاطین کامکاروایرادقواعدسلطنت خواقین نامداروثبت محاسن صفات آن فرقه والامقدارونشرافکارذات آن طبقه ....وقایع آن عهدرا مدون سازد. »1          

رابطه باحکومت

رابطه میرزا محمد صادق موسوی اصفهانی با حکومت بسارخوب بوده درسراسرکتاب از آن خاندان جلیل تعریف وتمجید بسیار زیادی کرده ،آنهارا بهترین فرمانروایان ایران دانسته است کرده است .

                           خصوصیات کریمخان زند موسس سلسله زندیه

1.- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا ،ص3.

مورخین از صفات خوب ومردانه وشهامت وشجاعت وجوانمردی ،رحم ومروت وانصاف کریم خان تعریف وتمجید کردند.او پیروآئین تشیع بودومردی متدین ومقید به آداب ومراسم مذهبیبود ودر ایام محرم مراسم غزاداری ونوحه خوانی برپا می کرد.در امورمذهب تعصب نداشت ،پیروان دیگر مذاهب را محترم می شمردودرپرداخت مالیات میان افرادتفاوتی قائل نبود.

خواندن ونوشتن نیاموخته بود ولی نسبت به علماءودانشمندان وعارفان ومشایح با احترام رفتار می کرد.

از وزرای علم دوستی چون میرزا محمدحسین فراهانی متخلص به وفاومیرزا محمدمنشی که درترویج علم ومعارف عصرموثربودند استفاده کرد. کریمخان مالیات را کاهش دادوبنا به فرمانی دایره ظلم وخودسری مالکان را کم کردودرحفظ امنیت وآسایش عموم کوشید.1.

1-دکتررضا شعبانی :مختصرتاریخ ایران دردوره های افشاریه وزندیه 184-186.

نتیجه

گتاب گیتی گشا تالیف میرزا محمد صادق نوسوی اصفهانی متخلص به نامی از خاندانهای اصفهان نی شیرازی الاصل که خانواده او از سرشناسان زمان صفویه بوده است .نگارش گتاب خود درمورد خاندان زندیه را در سال 1999وبه درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه آنجام داده  وقبل از پایان نگارش در 1204درگذشت .

یکی از مهمترین کتابهای موجود دردوره زنده است زیرا مولف اغلب وقایع را خود دیده یا از افراددیگر چون محمدحسین فراهانی وزیرزندیه شنیده است .

االبته از خاندان محمد جعفرخان وزکی خان جانبداری کرده وکاملان بیطرف نبوده است ومولفان دیگربراین مسئله تاکید وحتی مولف به این دلیل مواخذه شده است .

براین  تالیف دوذیل میرزا عبدالکریم فرزندشریف شیرازی که از شاگردان نامی بوده نوشته اورا تا اواسط حکومت لطفعلی خان زندادامه داشته ولی ناگهان  متوقف شده زیرا وی به قاجارها  پیوستبود.

 وذیل دیگری از سوی میرزا محمد رضا شیرازی تا پایان حکومت زندیه واوایل حکومت فتحعلی شاه به آن افزوده شده است .

سبک آن  سخت ومغلق وپر از کنایه واستعاره است واغلب برای خوانندگان خواندن وفهم آن دشواراست .نویسندگان از میرزا محمدصادق تعریف وتمجید کردند.این کتاب یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد زندیه است وبیشتر به اوضاع سیاسی وجنگهای این سلسله پرداختهکمتربه مسایل اجتماعی پرداخته  است .

وی از این خاندانزندیه بویژه از صفات خوب ومردانه وشهامت وشجاعت وجوانمردی ،رحم ومروت وانصاف کریم خان تعریف وتمجید  زیادی کرده انها را از بهترین خاندانها حکومتگر برایران دانسته است .

فهرست منابع 

1-آصف ،محمدهاشم :رستم التواریخ ،تصحیح دکترمیترا مهرآبادی ،تهران ،دنیای کتاب ،چاپ اول ،1382.

2-شعبانیان ،رضا:مختصرتاریخ ایران دردوره های افشاریه وزندیه ،تهران ،انتشارات سخن ،چاپ اول ،1378.

3-غفاری کاشانی ،ابوالحسن :گلشن مراد،به اهتمام علامرضاطباطبایی قجر،تهران ،تهران ،انتشارات زرین،چاپاول ،1369.

4-موسوی ،میرزا محمدصادق :تاریخ گیتی گشا،مقدمه وتصحیح سعید نفیسی ،،تهران ،انتشارات اقبال ، چاپ سوم ،1366 .

5-ورهرام ،دکترغلامرضا:تاریخ سیاسی واجتماعی ایران در دوره زندیه ،تهران ،انتشارات معین ،چاپ دوم ،1368.  

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم اسفند 1388ساعت 22:13  توسط سعید   | 

 

پس از اردشیر پاپکان و بنیانگذاری دولتی مقتدر که دولتش در دریف دولتهای کورش و داریوش بود شاپور فرند ارشدش به شاهنشاهی ایران رسید . در زمان شاپور اول

( 272-241م) پادشاه ساسانی سه امپراطور روم به ایران حمله ور شدند . یکی گردیانوس جوان بود که در سال 242 میلادی کشته شد . دیگری فیلیپ عرب بود که در برابر شاپور ناچار به تسلیم شد و قبول کرد که سالیانه به ایران برای حملاتی مکرری که به آنجا نموده بود و خساراتی که وارد کرده بود باج بدهد . سوم والرین بود که(253تا260) با 70 هزار سرباز و امیر و سناتور رومی اسیر ایرانیان شدندچندین مکان حجاری نمود تا درس عبرتی برای آیندگان گردد . شاپور در کتیبه ای که در کعبه زرتشت به سه زبان نوشته است میگوید : " والرین با سپاهی که مشتمل بر 29 گروه جنگی اروپایی بود و به 70 هزار نفر سرباز بالغ بود به جنگ ایران آمد . در اطراف الرها و ادسا جنگ بزرگی بین ما و امپراطور والرین در گرفت . ما با دستهای خویش والرین را اسیر کردیم ! فرماندهان - استانداران - سناتورها و افسران رومی را به اسارت گرفتیم و همگی آنان را به ایالات ایران منتقل نمودیم . " این صحنه پیروزی شاپور از زیباترین نقش های برجسته ایران است که از حادثه ای غرور آفرین حکایت میکند و مایه سرافرازی ایرانیان میباشد . شاپور با تاج پادشاهی که به صورت کنگره ای است و جامه ای آراسته سوار بر اسب تنومدی است که جلوی او فلیپ عرب امپراطور باج گذار رومی زانو زده و خم شده است . پادشاه ایران یک دست خود را به طرف او دراز کرده تا نشان از قبوا باج او شود . فلیپ در این نقش با تاج رومی و بالاپوشی که بروی دوشش قرار دارد چنان نمایش داده شده که گویی با شتاب به سوی اسب پادشاه ایران دویده و زانو زده است . والرین هر دو دست خود را به نشانه بخشش به جلو دراز کرده . عظمت پادشاه ایران و بزرگی او در تاج - دستبند و طرز آرایش مویش که چین دار است و بر شانه های افتاده است و همین طور از زین و لگام اسب مغرورش به وضوح دیده میشود . کنار دیگر شاپور امپراطور دیگری دیده میشود . که پادشاه ایران مچ دست او را به نشانه اسارت گرفته . پشت سر اسب پادشاه ایران تصویر موبد بزرگ کرتیر دیده میشود که کلاهی بیضی شکل مزین به نشان قیچی به سر دارد و انگشت سبابه دست راست اش را به نشانه احترام به سوی شاپور دراز کرده است و گردن بندی مرواریدی آراسته شده به گردن دارد و بالاپوشی با سنجاقی در جلوی سینه می باشد . این کتیبه نقش دار ساسانی یکی از هنرمندانه ترین نقوش باستانی ایران است که وضح و سادگی و زیبایی آن به راحتی نشانگر عظمت و افتخاری پادشاهان گذشته است . در زمان او مانی نقاش ظهور کرد و دعوی پیغمبری نمود . مانی متولد 215 میلادی بود و از یک خانواده همدانی پدرش فاتک نام داشت . در زمان شاپور مانی ارزش بسیاری داشت به صورتی که در تاجگذاری شاپور مانی مانی در کنار او نقش مهمی ایفا میکرد و از آنجایی که شاپور به عقاید مختلف دینی احترام میگذاشت و بنا به همین آزادی که شاپور به وی داده بود توانست در عراق و خوزستان عقاید دین نوی خود را گسترش دهد . در نهایت به نوشته تاریخ یعقوبی موبد کرتیر که موبد موبدان بود و مقام بالایی را در زمان شاپور اول داشت در دادگاهی عقاید مانی را مردود اعلام کرد و آنرا به اثبات رساند و شاهنشاه را از او بر حذر داشت . مانی که جان خود را در خطر دید در سال 251 میلادی مجبور ترک ایران شد و به سغد و ترکستان پناهنده شد و در انجا به مشغول به تبلیغ دین خود شد . پس از درگذشت شاپور اول مانی دوباره به ایران بازگشت و فعالیت هایش را در شاهنشاهی هرمز اول ادامه داد .

فلیپ عرب امپراتور روم سرزمین های ارمنستان و بین النهرین را برای شاهنشاهی شاپور اول به رسمیت شناخت . شاپور اول با استفاده از اسیران رومی که در "ادسا" نصیب وی شده بود به جندی شاپور رفت و با نیروی اسیران رومی سد سنگی عظیمی ( به نام شادروان = خوش رفتار ) بنا کرد که بقایای آن هم اکنون نیز مشاهده میشود . این سد کمک بسیاری به کشاورزان منطقه نمود و خشکسالی هی سالانه را کاهش داد و در ضمن آب کارون را هم بالاتر از سطح همیشه گی اش نگهداشت . وی برای آبادانی ایران چندین شهر را با استفاده از نیرو های اسیر شده بازسازی کرد . اقدامات او برای مردمش ستایش کننده بود زیرا امپراتوری روم را که چندین سال به ایران حمله میکرد را از پای در آورد و بر پای وی زانو زد.

ساسانیان به سوی تاسیس پادشاهی

 نام سلسله ساسانیان از نیای آنان یعنی ساسان که یکی از مغان معبد آناهیتااستخرفارس بودگرفته شده است .او از نجبای محلی که از ضعف سلسله بازرنکی واردوان ودرگیریها واختلافات داخلی اشکانیان جهت رسیدن به قدرت سودبرد.

پاپک که عنوان روحانی واز بزرگان پارس بودواز ناحیه مادربه خاندان بازرنکی منتسب می شددرشهرخیرکناردریاچه بختگان همچون فرمانروایی خودکامه حکومت می کرد.

اردوان پنجم   اشکانی ازقدرتمندشدن بابک درفارس نگران شدوبه همین دلیل وقتی بابک به تحریک اردشیربرگوچهرقیام کردواورابه قتل رساند(220)وبرپارس مسلط شد،از اردوان خواست اجازه دهد پسرش شاپورجانشین گوچهرشودموافقت نکردواین امرموجب قطع روابط آنان با اشکانیان شد. اردوان مشکلات زیادی ازجمله مشکل درگیری بابرادرش ولاش داشتو تامدتهافرصت پرداختن به بابک وشاپوررا نداشت .1

بعدازمرگ بابک عنوان سلطنت محلی پارس بون تاییداشکانیان به شاپوررشید.احتمالا عدم تایید سلطنت پاپک وشاپوراز سوی اردوان نتیجه ارتباط آنان با ولاش بوده است .

اماشاپور براثرحادثه ای (که محتمل براثر تبانی اردشیروبرادران او بود)درگذشت ورا رابرای فرمانروایی اردشیرهموارنمود،اردشیرکه شغل ارگبذی راداشت با متحدکردن ایالات پارس وتصرف اصفهان وکرمان فرمانروایی خودرا تثبیت وحاکم خوزستان را در224م شکست داد.اردوان در216تا224بررومیان غلبه کردوبه بستن پیمان صلح با آنان موفق شد.2

 1-کریستین سن:ایران درزمان ساسانیان ، ص415)

2 -دکترمحمودجعفری دهقی :بازشناسی منابع وماخذتاریخ ایران باستان از ورودآریایها تاسقوط امپراتوری ساسانی ص 167.

 غلبه براردوان پنجم

اما وبلاخره آخرین نبرداردشیربا اردوان در28اوریل 224صورت گرفت ودرآن روز اردشیرخودرا شاهنشاه فارس نامید اردشیر،اردوان پنجم رادردشت هرمزگان به همراه متحدانش ،خسرواول شاه ارمنستان ، سکاها ،کوشانیان ورومیان شکست داد،در226تیسفون را تصرف وخود را جانشین هخامنشیان اعلام نموده  درتیسفون تاجگذاری کرد. ارتاوازنامی برای بدست گرفتن قدرت تلاش کردولی موفق نشده کشته شد.

"اردشیرباغلبه برحکومت ملوک الطوایفی اشکانی سلسله ملی متکی بردوپایه وحدت وتمرکز دین ودولت ایجادکردندوخودرا وارث هخامنشیان خواندندوبه استحکام قدرت خوددرسه جبهه شرقی (کوشان وهفتالیان )وغربی(رومیان ) وشمالی(ارمنستان )برتری خودرانشان دادندویکپارچگی واستقلال ایران را دوام بخشیدند.وآنچنان قدرتی سازمان یافته فراهم کردندکه بخش اعظم دنیای متمدن را دراختیارخوددرآوردندوبا امپراتوری روم رقابت کرده انتقام شکستهای گذشته را از روم بگیرند.

اختلافات به جامانده از اشکانیان وروم موجب جنگهای بعدی ساسانیان  ورومیان شدبخصوص نگرانیهای پادشاه ارمنستان که ازخاندان اشکانیان بودوازسقوط اشکانیان آشفته شده بودوهاتراشهرمستحکموثروتمند برسرشاه راه بازرگانی به رومیان سالها به آرزوی دست یافتن به آن با اشکانیان جنگ هاکردنداز ترس اردشیروفتوحات او به رومیان پیوستند.وداستان تلاش شاپوربرای تسخیروفتح هاتراوماجرای عشق نضیره دخترحاکم که رشادوصلابت شاپوررا از بالای دژمشاهده می کردواز شاپوردرمقابل

 از دواج با وی قول کشودن دروازه های شهررا دادوبدین نحوشهرالحضر بدست شاپور افتاداین رویداددرسال 240م ویک سال قبل از سلطنت شاپورروی داد.پیش از مرگ اردشیر شاپوربا پدردراداره مملکت سهیم بود.1 شاپوربعد ازاردشیردرسال( 272-241م )به سلطنت رسید،واومتولد200م است ، دراین هنگام مشکلات خارجی ایران را تهدیدمی کرد. 

1-اردشیرخدادادی:تاریخ ایران باستان ، ص 1424.

نبرد شاپورباکوشانها

ازجمله مشکلات خارجیکه  ایران را تهدیدمی کردکوشان هادرشرق بودند،آنان از دومنظر مورد توجه شاپورقرارداشتند ،نخست بواسطه اتجارت بین المللی ثروتمندشده بودند وثانیا مخالف قدرتمندشدن شاپوربوده .1

وبه روم تمایل داشته خواستاربرقرای روابط تجاری بدون واسطه ایران بوده وقراردادهایی نیز دراین زمینه باهم منعقدکرده بودند.

شاپوربسوی آنان لشکری روانه ساخت وپیشاور پایتخت زمستانی کوشانیان  راتصرف واز جیحون گذشته وبه سمرقندوتاشکندرسیدوسلسله ای را که کنیشکای کبیرآن را تاسیس کرده بود را منقرض کرد.

تشکیلات سپاه ساسانیان

درتشکیلات لشکر سیستم ملوک الطوایفی سابق بااحتیاجات جدیدوفق داده شدوقشون چریکی سابق داخل سپاه منظم گردید.نخبه سپاه ساسانیان هماننداشکانیان سواره نظام زره پوش سنگین اسلحه که از سواران نژاده تشکیل می شدبودند.این سواران چنان انبوه به مقابله با رومیان می شتافتندمهبرق زره وسلاخ آنهاچشم دشمنان را خیره می کرد،وتن آنان بکلی از صفحات آهن پوشیده بود.مگر سوراخهایی که مقابل چشم وبینی تعبیه شده است وبعضی از آنهانیزه بدست بیحرکت دریک جامی ایستادند.سواره نظام (اسواران)هنگام جنگ درصف اول بودندوفتح وظفرمنوط به قوت وشجاعت آنها بود.

پشت سواره نظام فیلها قرارداشت ونعره وبوومنظره وحشت آورآنهااسب های دشمن را می ترساند،موخره الجیش را پیاده نظام (پایگان )تشکیل می دادوآنهامسلح به سپرونیزه

وخودبودندودربنه خدمت می کردندآنها از روستاییان بودندکه خدمت نظام از وظایف آنان

1-ر.گریشمن:ایران از آغاز تااسلام، ص 349.

بودوبون امیدبه اجرت وپاداش بجنگ می رفتندبرخی سپره های بلندوخمیده از نی داشتندکه البته کارایی چندانی درجنگ نداشتند وحتی وبولیانوس قیصرروم برای تشوفیق سربازانش آنها را بزهای نفرت انگیزخوانده است ؟اما بعکس آنهاافواجی که از سوی اقوام جنگجوی اطاف کشوربیاری می آمدندسودمندترنداینها هرچندکه از کشوربودندولی چون امرای محلی مستقلی داشتندوصاحب امتیاز بودندمانندسکاهاکه از بهترین افواج به شمارمی آمدنددیگری اقوام کوهستانهای قفقاز وبحرخزراز گیل وکادوسی وورت ها وآلبانیهاودیلمیانونیز کوشان وخیونی که ظاهراکوشان استقلال کامل داشته درمقابل اجرت سپاه خودرا به اردوگاه می فرستادند.1

فرمانده سپاه ایران سرداربزرگی بنام ایران سپاه بدنامیده می شدوعلاوه برفرماندهی درعقدپیمان صلح اختیاراتی داشت .

جنگ اول شاپوربا روم 241تا244م

شاپوربعد از سروسامان دادن به آمور شرق متوجه غرب گردید.مغشوش بودن اوضاءروم شاپوررا بسوی نصیبین نصیبین محاصره وآنجاراتصرف کردپس از آن بسوی دریای مدیترانه وانطاکیه حرکت کرد،وی درسوریه پیش رفت و انطاکیه راتصرف کرداما پس از کشمکشهای داخلی گردیانوس امپراتورروم شدوبالشکری جراربه مشرق آمدوقشون ایران درسوریه شکست خورده عقب نشست .2

.وقشون روم ازفرات گذشته نصیبین راراگرفتندسپس بسوی دجله رهسپارشده تیسفون رامحاصره کردند. در این هنگام رومیان برگردیانوس شوریده واوراکشتند.وجانشین اوفیلفوس عرب(فلیپ عرب فرمانده گاردتخت گردیانوس ) درانعقادصلح عجله کرده پرداخت خراج سنگینی راتعهدکردوبین النهرین وارمنستان را درسال (244م)به ایران واگذارکرد.1وتسلط ایران برهاترا را به رسمیت شناخت .2

1(آرتورکریستین سن :ایران درزمان ساسانیان  ص 233-236)

2(حسن پیرنیا:تاریخ ایران قبل از اسلام و"بعداز اسلام "ص 185.)

این صلح مدت 15سال میان روم وایران صلح برقرارکرد.

درکتیبه کعبه زرتشت شاپورآمده که وقتی مابه سلطنت رسیدیم قیصرگردیانوس ازمردم روم وگوتوژرمن نیروی گردآوردوبرای مقابله باایران به سوی آسورستان (سوریه )آمددرمرزآسورستان درشیکهه ،مرزآنبارنبردبزرگی روی دادوقیصرگردیانوس کشته شدونیروهای رومی تباه شدندوفلیب راقیصرخودکردندوآنگاه قیصرفیلیپ نزدماآمدو پانصدهزاردینارجهت فدیه حیات یاران خویش بدادوباجگذارماگشت ومامشیکهه را به این سبب پیروز شاپورنام نهادیم .اما گردیانوس سپاه شاپوررادرحدودراس العین شکست داد243م اما چندی بعددرضمن جنگ وطی وظاهرادرطی شورشی که فرمانده جدیدگاردفیلیپ معروف به عرب ترتیب داده بودوگردیانوس  در244م گشته شد.

اما تعهدعدم مداخله درارمنستان ازسوی فیلیپ برخلاف منافع روم تلقی شدو15سال بعدوقتی شاپوربه علت کشته شدن خسروارمنستان فرصتی برای حل نهایی مشکل ارمنستان یافت با مداخله مجدد روم مواجه شدواین عمل رومیان را دروغ گویی وپیمان شکنی تلقیکرده بهانه ای برای جنگ دیگری با روم بدست آمد .3

مسئله ارمنستان و شاپور

مسئله ارمنستان شاپوررا دوباره باروم درگیرکردچراکه روم علیرغم تعهد قبلی  نمی باشد.خسروبزرگ پادشاه ارمنستان که درماجرای گردیانوس با اوهمپیمان شده

بودبراثرتوطئه داخلی که ظاهرا شاپورهم پنهانی درآن دست داشته درسال 252م کشته توانست درامورارمنستان مداخله نکند وبا خونسردی شاهدالحاق آنسرزمین به ایران شد، وبعداز آن شاهزادگان وبزرگان ارمنستان با خرسندی فرمانبرداری شاپوررا پذیرفتند

1(گریشمن :ایران از آغاز تااسلام  ص350)

2(کلمان هوار:ایران وتمدن ایرانی  ص 125)

3( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص427)

وشاپورپسرخودهرمزاردشیررا درسال253م بنام ارمن شاه فرمانروای ارمنستان کرد.اوضمن تلاش درجلب مخالفان محلی درصددتوسعه حدودارمنستان برآمد .1

ناخرسندی شاپورازروم

اما اقدام روم درپناه دادن به پسرخسروبنام تیردادکه خردسال بود مایه ناخرسندی شاپورشدوچون گالوس قیصرروم از پرداخت باقیمانده غرامت فیلیپ عرب به ایران خوداری کرده بود،پس از مرگ فیلیپ عرب دیسیوسکه مردی شایسته بودجانشین اوشد.وی باگتها جنگیدولی دراین جنگ خودوپسرش کشته شدند.پس ازاوگالریوس وآیمی لیانوس به قیصری روم رسیدندتانوبت والریانوس 253تا260م رسیدواوگالینوس را درپادشاهی با خودشریک کرددراین زمان وی نزدیک به شصت سال داشت ،اوبعلت داشتن صفات نیک اخلاقی موردمهرومحبت رومیان بودوقبل از جنگ با ایران سه دشمن نیرومندروم را که فرانکها،ژرمنهاوگتهابودندرا از پادرآورده بودوخسروپادشاه ارمنستان از والرین برعلیه ایران درخواست کمک کرد.  فرصت مناسبی  دست  دادتاشاپوربه نحوی  سزای دروغ گویی وپیمان شکنیهای  قیصررا بدهد.

 

یورش دوم  شاپوربه قلمروروم

شاپوردرکتیبه کعبه زردشت می گوید:

«قیصردیگرباردروغ گفت ودرارمنستان رفتارناصواب درپیش گرفت »2

ازاین رو به کشورروم حمله کردودربالیسوس حدودفرات وسطی 60هزارنیروی رومی را تباه کردوتعدادزیادی از شهرهای سوریه وکاپادوکیه را غارت کرد،گرفتاریهای روم موجب عدم مقابله باشاپور شدوبعداز گالوس هم چندسالی ادامه یافت وبیش از

1( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص428)

2( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص429)

37شهرسوریه وکاپادوکیه (ارمنستان روم )طی این جنگها تسخیرویا غارت شد،ازجمله شهرهای دورااورپویس ،حلب ،حماه ،انطاکیه اهمیت بیشتری  داشتند.این تاخت وتاز حیثیت نظامی بالایی برای شاپوربوجودآورد واورا به حق شایسته عنوان «شاهنشاه ایران وانیران »یافت وبرای جلوگیری از تهدیدات بعدی روم درصددبرآمددراوضاء آشفته روم دخالت ونقش خودرا به عنوان پادشاه ایران وانیران تحمیل کند.گویااین اقدام درمقابل اقدامادروم طی  درگیریهای 14ساله شاپوردرشرق ایرانبوده که آنان ، پیمان شکنی کرده واز پیمان م 244سرباززده بودندونصیبین وحران راتصرف کرده اند.

شاپورابتدااین د وشهر راتسخیرسپس تمام سوریه وانطاکیه راتصرف کرد.

.دراین زمان یک پناهنده سریانی از اهل انطاکیه  بنام کوریادس به خاطروعده امپراتوری روم که شاپوربه وی داده بودحاضربه راهنمایی سپاه شاپورتا انطاکیه شد.ظاهرا شاپورقصدداشت انطاکیه را پایگاه استواری برای حمله خودبه روم سازد..

امپراتورروم والریانوس(والرین ) برای جلوگیری ازگسترش کشورگشایی ایران سپاه فراوانی آماده وبه آسیا فرستاد.

وبرای نجات انطاکیه وروم تلاش کنداوکه همانندسلفش دقیانوس (داکیوس)به تعقیب وآذارمسیحیان می پرداخت وقتی درکاپادوکیه سپاه خودرا درمعرض حمله طاعون یافت به وسیله فالگویان ،قهرمان یک ماجرای شوم وبدفرجام اعلام شدوبا آنکه انطاکیه را از شاپوربازستاند0( چهارسال توقف درشرق موجب  تزلزل سربازان وضعف روحی والریانوس شد) .1

پس از آن سپاه روم درتعقیب شاپورتاادس پیش رفت .دراینجاشاپورنقشه جنگی خودرا تغییردادوقشون رومی درمحاصره قرارگرفتندوهرچه تلاش کردنداز محاصره خارج شوندموفق نشدندوالریانوس تلاش کردبا تقدیم مبلغ پول شاپوررابه صلح راضی

1-عبدالحسین زرین کوب : تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص429.

 

کند.امپیشنهادش ردشدواوناچارتن به جنگ دردادولیکن نتوانست محاصره را بشکنددراین میان بعلت طغیان سربازان خویش ودرحالیکه ازآنهافراری بودباقسمت عمده سپاه خویش به دست شاپوراسیرشدند(سپتامبر260)ووالریانوس امپراتورروم بهمراه هفتادهزارنفرازلژیونرها ، افسران ومهندسان رومی به اسرت شاپوراول درآمدند.این واقعه اثرعجیبی دردنیای آن روزگذاشت ودردیدجهانیان برابهت وعظمت ساسانیان فوق العاده افزود.اسارت والرین درنزدمتحدان طرفین واقعه ای بی نظیرومتضمن عواقب خطیری به نظررسیدامابه هرحال افسانه آسیب ناپذیری روم را یک باردیگربی بنیادکرد.اینکه والرین کی وچگونه دراسارت مردمعلوم نیست .گویا فرمانروایان اطراف چندین باربرای آزادی وی ونیزفرزندش نامه نوشته ولی تاثیری نداشته است .1

اقدامات اسرای رومی درخوزستان

به اسارت درآمدن رومیان درسال 260م و ارسال آنهابه خوزستان واسکان دادن آنهادراردوگاههای نظامی که توسط رومیان احداث گردیدواستفاده ازآنها به عنوان متخصص ,معمار,مهندس واهل فن درتحقق دادن کارهای عظیم عام المنفعه مخصوصادراحداث شهرهاو پلها ،سدهاوراه سازی بخصوص درخوزستان موجب بهرمندی فراوانی شد. با نیروی اسیران رومی سد سنگی عظیمی ( به نام شادروان = خوش رفتار ) بنا کرد که بقایای آن هم اکنون نیز مشاهده میشود

بخشی از اسرای رومی درجندی شاپورجای دادشدندکه آن جایی میان دزفول وشوشتر کنونی قراردارد.ودرشوشترپل شوشتر توسط رومیان ساخته شدوخاطره این فتح بزرگ را شاپوردرپنج نقطه فارس بصورت نقش برجسته به یادگارگذاشت .

شاپوردربخش اول کتیبه کعبه زردشت :"اوخودراپسراردشیرازقدرت خداوندی که پیروزی خودرابدونسبت می دهدسپاس گزاری کرده وبرای اظهارامتنان وی آتشدانهای متعددبرپاداشته ووقف کرده تاشعله مقدسجاویدان به یادحوادث بزرگ مشتعل باشد"واز  1-عبدالحسین زرین کوب:تاریخ مردم ایران قبل ازاسلام ،ص431.

 ایا لتهای کشورمی گویدولی نامی از بیشابوردراین میان نیست اما از وه انتیوک شاپور(به از انطاکیه شهرشاپوراست )نام می بردکه مورخان باجندی شاپوریکی می دانندواین خطارامرتکب شدند،زیرابنظرنمی آیدجندی شاپورکه دراین زمان فقط یک اردوگاه اسرای روم بوده است درکتیبه به این مهمی  ذکرشودولی از شهرسلطنتی نامی برده نشده باشد.1

سیریادیس

شاپورپس ازاین فتح درخشان هرچندقصدیورش به خاک اصلی روم نداشت ولی برای گرفتن زهرچشم  سیریادیس از اهالی انطاکیه را به امپراتوری روم منصوب کردولقب قیصربه اوداد.هرچندکه اوهیچ گاه به امپراتوری روم نرسید وبه حکومت دربین النهرین پرداخت .

اقدامات شاپورکاپادوکیه وانطاکیه

شاپوردرتعقیب موفقیت خودسوریه وبعدبه آسیای صغیررفت وقیصریه (مازاکا)راتصرف کرد،و کاپادوکیه را ویران وغارت کردولی نه درشامات نه کاپادوکیه تشکیلاتی ایجادنکردوفقط به قتل وغارت پرداخت وبه همراه غنایم فراوانی به سوی ایران حرکت کرد. 

خصومت اذینه با شاپور

شاپوردرمسیربازگشت باخصومت اذینه پادشاه تدمر(پالمیرا)مواجه شد.شهرپالمورواقع درصحرای شام ومرکز تجارتی بودواوچندسال برسوریه وقسمت های عمده ایالات رومی آسیایی تسلط داشت وکم وبیش استقلال داشت .

پالمیرا که درمسیرسوریه بین النهرین قرارداشت و وقتی شاپورعازم سوریه بوداذینه به وی نامه نوشت وهدایایی بوسیله فرستادگان به اوتقدیم کردولی شاپورازلحن نامه

 1-علی اکبرسرافراز،بهمن فیروزمند:ماد هخامنشیان  اشکانی  ساسانی  ،ص 340-341.

خشمگین شده وهدایارا نپذیرفت وفرستادگان را به رودفرات انداخت واین غرورشاپور موجب کینه اذینه شدواودرانتظارانتقامجویی از شاپوربودوهنگامیکه شنید شاپورباغنایم زیادی از آسیای عزم ایران است ،ازقبایل بادیه نشین قشونی ترتیب داده درجلگه ای بی آب وعلف به قشون شاپورتاخت وتلفات زیادی به آنان واردکردوبخشی از غنایم را به همراه تعدادی از زنان حرم شاپوررا به اسارت بردوشاپوربازحمت ومشقت خودرا به دجله رسانده از تعقیب اذینه نجات یافت .اماناکامیهایی که ازجانب اذینه متحمل شدازاهمیت پیروزی اوبروالریانوس نکاست  بنظرنمی رسدکه حمله اذینه خطرناک بوده باشدزیرشاپوربه غنایم خودبه ایران برگشت وروایات راجع به حمله اذینه برشاپورتاچه حدبایدمبالغه رفته باشد..

اقدامات شاپورمذکوردرکتیبه  کعبه زردشت

شاپوربعداز این فتح درخشان خودرا شاه ایران وانیران خواندودرکتیبه کعبه زردشت به نشانه سپاس این پیروزی می گوید:مادرسرزمینهای گوناگون چندین آتش ورهران بنیادکردیم وبه بسیاری از مغان عنایت ورزیدیم وایزدان بزرگ را پرستیدیم .شاپوریک آتشکده به یادگارخود،یکی به یادگارآتورآناهیتابرای شادی دخترمان اتوراآناهیتا،شهبانوی شهبانوان ،یک آتشکده بنام اورمزداردشیروپسرمان شاه بزرگ ارمنیان ودوپسردیگرشاپور،شاه میشان ونرسه شاه هند،سکستان وتوران تاکران دریاساختیم. .شاپورکاخ بیشاپورراکمی بعدازغلبه بروالریانوس ساخت ونقش برجسته این پیروزی رابوجودآورد. شاپور با تاج پادشاهی که به صورت کنگره ای است و جامه ای آراسته سوار بر اسب تنومدی است که جلوی او فلیپ عرب امپراطور باج گذار رومی زانو زده و خم شده است . پادشاه ایران یک دست خود را به طرف او دراز کرده تا نشان از قبوا باج او شود . فلیپ در این نقش با تاج رومی و بالاپوشی که بروی دوشش قرار دارد چنان نمایش داده شده که گویی با شتاب به سوی اسب پادشاه ایران دویده و زانو زده است . والرین هر دو دست خود را به نشانه بخشش به جلو دراز کرده . عظمت پادشاه ایران و بزرگی او در تاج - دستبند و طرز آرایش مویش که چین دار است و بر شانه های افتاده است و همین طور از زین و لگام اسب مغرورش به وضوح دیده میشود . کنار دیگر شاپور امپراطور دیگری دیده میشود . که پادشاه ایران مچ دست او را به نشانه اسارت گرفته . پشت سر اسب پادشاه ایران تصویر موبد بزرگ کرتیر دیده میشود که کلاهی بیضی شکل مزین به نشان قیچی به سر دارد و انگشت سبابه دست راست اش را به نشانه احترام به سوی شاپور دراز کرده است و گردن بندی مرواریدی آراسته شده به گردن دارد و بالاپوشی با سنجاقی در جلوی سینه می باشد . این کتیبه نقش دار ساسانی یکی از هنرمندانه ترین نقوش باستانی ایران است که وضح و سادگی و زیبایی آن به راحتی نشانگر عظمت و افتخاری پادشاهان گذشته است

قلمروایران درزمان شاپور

پیروزی های پی درپی شاپورقلمرو ش را غیراز پارس که هسته اصلی خاندانش به شمارمی آید،از ایلام ومیشان وعمان وآدیابن(حدیب  آشورقدیم )تاآذربایجان وارمنستان وقفقاز وآلان (اران)در غرب وکرمان وسیستان ومکران وسندوکوشان درجنوب شرق تاپارتوباختروسغدوکاشغردرشمال شرق را شامل شد.1                                                

سرنوشت والریانوس

تاریخ نکاران می نویسنداوبحال اسارت باقیماندتااینکه پیرشدودراین مدت مانندبرده با وی رفتارمی شد ودرنقش برجسته هازنجیربربازوی اوآشکاراست.لاکتانسیوسمی می  گوید اینکه با قیصرمانندبرده رفتارمی شدوهنگام سوارشدن شاپوربراسب پای خودرا برپشت اومی گذاشت واینکه بعداز مردن اودر266پوستش را کنده درست نمی باشد باشد.

دربعضی آثارمسلمانان ذکری ازآزادی والریانوس آمده وقیدشده که شاپوروی را آزادکرده است .  2

1- عبدالحسین زرین کوب ،روربه زرین کوب: تاریخ ایران باستان،ج4ساسانیان،ص21.

2--محمدجوادمشکور:تاریخ سیاسی ساسانیان ، ج1،ص 177.

اقدامات دیگرشاپور

همچنین باکنجکاوی دستورترجمه آثارمختلف یونانی وهندی ،درزمینه طب ونجوم وعلوم دیگررا صادرکرد.

 در زمان او مانی نقاش ظهور کرد و دعوی پیغمبری نمود . مانی متولد 215 میلادی بود و از یک خانواده همدانی پدرش فاتک نام داشت . در زمان شاپور مانی ارزش بسیاری داشت به صورتی که در تاجگذاری شاپور مانی مانی در کنار او نقش مهمی ایفا میکرد و از آنجایی که شاپور به عقاید مختلف دینی احترام میگذاشت و بنا به همین آزادی که شاپور به وی داده بود توانست در عراق و خوزستان عقاید دین نوی خود را گسترش دهد . در نهایت به نوشته تاریخ یعقوبی موبد کرتیر که موبد موبدان بود و مقام بالایی را در زمان شاپور اول داشت در دادگاهی عقاید مانی را مردود اعلام کرد و آنرا به اثبات رساند و شاهنشاه را از او بر حذر داشت . مانی که جان خود را در خطر دید در سال 251 میلادی مجبور ترک ایران شد و به سغد و ترکستان پناهنده شد و در انجا به مشغول به تبلیغ دین خود شد . پس از درگذشت شاپور اول مانی دوباره به ایران بازگشت و فعالیت هایش را در شاهنشاهی هرمز اول ادامه داد

همچنین وی به مانی توجه کرده واورا موردحمایت خودقرارداداماقبل ازمرگش در270م مانی مورد بی مهری وآذارقرارگرفت ودرزمان بهرام اول کشته شد.

بعداز شاپوردرسال 271هرمزدبه سلطنت رسید.

 نتیجه :

شاپورپس از اردشیردر(241م تا272م )به سلطنت رسیداوازجمله مقتدرترین پادشاهان ساسانی دردوره چهارصدساله حکومت آنهااز226تا652وسقوط یزدگردسومآخرین فرمانروای ساسانی  بود.البته شاپورفتوحات بسیارزیادی کرد امافتوحات وی موجب برقراری تشکیلادت اداری ساسانی درآن سرزمینها نشدوبیشترجنبه فتح وغارت آن مناطق رابهمراه داشت .در آغاز سلطنت شاپور اول ، در روم اغتشاشهائی بوقوع پیوست که موجبات ضعف آن دولت رافراهم آورد . پادشاه ساسانی با استفاده از ضعف مورد اشاره ، با آن دولت وارد نبرهائی شد که بمدت سه سال (از 241 تا 244 ) ادامه یافت .شاپور در ابتدا نصیبین را محاصره وتصرف کرد . سپس بسوی دریای مدیترانه راند وانطاکیه را تحت نفوذ خویش در آورد . همزمان با این پیروزیها ، اوضاع داخلی روم سرو صورتی بخود گرفت ، گردین یا گرد یانوس به امپراتوری رسید وبا نیروئی گران به قصد جنگ با شاپور وباز گرفتن نقاط از دست رفته امپراتوری حرکت کرد .

سپاهیان ایران در شامات  از گردین شکست خورده عقب نشینی آغاز کردند . امپراتور روم در تعقیب آنان از رود فرات گذشت ، نصیبین رابتصرف در آورد ، دجله را پشت سر گذاشت وتیسفون را در محاصره گرفت ، اما در هنگام محاصره شهر اخیر بتوسط سپاهیان رومی که بر وی شوریده بودند ، کشته شد . پس از گردین ، فیلیپ معروف به فیلیپ عرب به امپراتوری رسید . وی مصالحه نامه ای را امضاء کرد که بموجب آن تصرف بین النهرین وارمنستان توسط پادشاه ایران برسمیت شناخته شد و پرداخت غرامت هنگفتی تعهد و تقبل گردید

دوره ی دوم جنگهای ایران وروم دو سال (از 358 تا 360 میلادی ) بطول انجامید . در این نبرد ، وی بهمان روال نخستین جنگ با رومیان ، از فرات گذشت وانطاکیه را بتصرف در آورد . هنگامی که والرین  امپراتور روم از این پیشامد آ گاهی یافت ، با نیرو ئی گران آهنگ آسیای صغیر کرد ، انطا کیه را تسخیر نمو د. شاپور نیروی روم را در چنان تنگنائی قرار داد که راه فرار بررومیان بسته شد و والرین اسیر گردید . مورخان رومی این حادثه را نتیجه ی خیانت یکی از افسران سپاه والرین موسوم به ما کریانوس می دانستند که می خواست مقام امپراتوری روم را از آن خود سازد . اما این گفته باور کردنی نیست وبوی تعصب از آن بمشام می خورد . نکته ای که مسلم است آنکه گرفتاری و اسارت و درهم شکسته شدن نیروی وی توسط شاپور اول ، موجب ازدیاد شوکت وعظمت دولت نو بنیاد ساسانی در انتظار مردم آن دوران گردید .

" شاپور از وجود اسیران رومی در بنای پل شوشتر وسد شادروان استفاده کرده است ."  شاپور پس از اسارت والرین ، یکی از بزرگان انطاکیه بنام سیر یادیس را به امپراتوری روم برگزید . سپس از فرات گذشت ودر آسیای صغیر به پیشرویهای نمایانی نائل آمد .هنگامی که شاپور عا زم شامات بود ، اوذینه  سلطان تدمر تحفه ها وهدایای گرانبهائی نزد او فرستاد . اما بطوریکه نوشته اند ، پادشاه ساسانی پیشکشها ی ویرا نپذیرفت وفرستادگان سلطان را به فرات افکند . این کار بر اوذینه  گران آمد و وقتی که شاپور پس از جنگ بارومیان از راه آسیای صغیر به ایران باز می گشت ، گروهی از عربان به فرمان اوذینه با رو بنه ی او را بغارت بردند وسپاهیان ایران باتحمل رنج ومشقت فراوان ودادن تلفات بسیار به ایران باز گشتند .

بنای شهرهای بسیار واز جمله شهر شاپور در نزدیکی کازرون فارس وجندیشاپور یا گندی – شاپور بین شوشتر ودزفول خوزستان – ونیشابور در خراسان را به این پا دشاه منسوب دانسته اند . شاپور اول در 272 میلادی زندگی را بدرود گفتوهرمزدفرزندش پس از وی به مدت کوتاهی سلطنت کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم بهمن 1388ساعت 22:31  توسط سعید   | 

کشتی سازی وکشتی رانی درایران باستان

مقدمه :

پهنه های کسترده آبی ایران زمین ورودخانه های پرآب ودریاهاواقیانوسهای مجاوراز دیربازپهنه دریانوردی ایرانیان بودودرشاهنامه ازکشتی ودریانوردی ایرانیان سخن رفته است .

انسانهاقبل ازآنکه بتواندچیزی برای سفرشدن بروی آب بسازند،آموختندکه چگونه برتنه درختان بروی آب سوارشوند.

درگام بعدی فهمیدندکه بابستن چنددرخت وپوشاندآنهاباالیاف وپوست درختان می توانندقایق بهتری داشته باشندوبه این ترتیب کلک و با خالی کردن تنه درختان هوری راساختند.

آنان انواع قایق ها راساختند واستفاده کردند مثلادونوک جلووعق تیز بنام بلم یا نوک جلوتیزوعقب قایق پهن بنام جالبوت وامثالهم . امابرای حرکت قایق های خود ابتدااز دست وپاخودکه درآب فرومی کردندوسپس به وسیله چوبهای بلند یا پهن بنام پارو وبعدها نیزاز بادبان استفاده کردند.وتصویرهای حک شدهیافت شده  وگویچه چغامیشان نمونه های زنده این

قدمت دریانوردی ایرانیان است که با ساخت قایق های بزرگتروکشتی بزرگ به خلیج فارس ودریای مکران واقیانوس ها واردشدند.

ایرانیان خردمندبااختراع : بادبان ،سکان ،قطب نما،عمق یاب،تقویم دریایی ،رهنامه ودیگروسایل دریانوردی باشناورهای خود یاملل تابعه به سفرهای دورودراز دریایی پرداختندواز طریق خلیج فارس وتنگه هرمزراهی اقیانوسها هندوآرام شدندوبه یمن ومصرودریای مدیترانه درغرب ونیزهندوسوماترا،چین وحتی ژاپن شدند.

اصف نیای آریانی می نویسید:بدون تردیددریانوردی وکشتیرانی تجاری ازدوران افسانه ای تاکنون درایران وجودداشته است هرچندمورخین مغرض دیگری نیزوجودداشتندکه گفتندوجودکشتی رانی به اندازه ای غیرقابل قبول است که وجودماردراسکاندیناوی قابل قبول نیست با این وجوددریانوردان ایران با اکتشافات دریایی درخلیج فارس واقیانوس هندتا یمن ومصروعبورازترعه سوئزبه مدیترانه رفتند واقعیتی مسلم است.  تسلط برآبهای خلیج فارس دردوران هخامنشیان به بعدوروابط تجاری مخصوصاباهندوچین ونیزاکتشافات درمدیترانه وجنگهای دریایی بایونانوانتقال صدهاهزارسربازازروی پلهایی ازقایق وحمایت دریایی ازنبردهادریونان  وسیادت برآبهای مدیترانه والبته شکستها در نبردهای دریایی چون سالامیس ومیکال ،بعلت طوفان های دریایی ونقشه های یونانیان که از کشورهای خوددر جنگندفاع می کردندوهمچنین کمکدریانوردان ایرانی  به اسکندردرگذرازسندتابه آبادان واهواز،بیانگرآشنایی وشجاعت ودرایت دریانوردان ایرانی است .

1-فصل اول

 1-گفتاراول

قایق ها

پهنه گسترده ایران دردوران باستان دارای مرزهای طولانی دریایی ورودخانه های پرآب وقابل کشتیرانی بوده است .به این دلیل توجه به دریا ودریا نوردی وتهیه وسایل دریانوردی مورد توجه بوده است .

انسان قبل از ساخت وسایل سفربروی آب ،آموخت که چگونه برتنه درختان می تواندبرروی آب سوارشودوازمیان آب بگذرد.

رودخانه هابخصوص درجنوب غرب ایران وآب های خلیج فارس ودریای مکران (عمان )واقیانوس هنداز دیربازپهنه دریانوردی ایرانیان بوده است ودرکتاب پرارج شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی چندین بار از کشتی سازی وکشتی رانی ایرانیان سخن هاگفته است .

اولین قایق هایی که دررودخانه ها به حرکت درآمدندبه شکلهای گوناگون ساخته شده اند،ابتدا انسانها یادگرفته اندکه از تنه درختان خشک شده  برای حرکت برروی آب استفاده کننده درگام بعدی  بعدی آنان فهمیدند که با بستن چنددرخت به همددیگر وسیله بهتری ساخته می شودوآنها کلک را ابداع کردند.سپس با گذشت زمان وکامل ترشدن ابزار ها آنان توانستند با خالی کردن تنه درختان قایقی بهتروسریعتری بنان هوریبرای سواری برآب  بسازندکه حتی امروز از اینگونه قایقها ساخته شده بکارمی روند.همچنین قایقهایی از جنس نی که برای جلوگیری از ورود آب آنهارا با پوششی از پوست حیوانات آنان انواع قایق ها راساختند واستفاده کردند مثلادونوک جلووعق تیز بنام بلم یا نوک جلوتیزوعقب قایق پهن بنام جالبوت وامثالهم رامی ساختند.1

2- گفتاردوم

*-وسیله حرکت قایق ها*

ابتدا برای به حرکت در آوردن این قایق ها انسانها  دست وپاخود را در آب فرومی کرده وآب را به سوی جهت مخالف می راندند،سپس آموختند که با استفاده ازچوب های بلند درمناطق کم عمق رودخانه وچوبهایی بعنوان پاردرنقاط عمیق تراستفاده کنند.

وبرای جلوگیری ازنفوذآب قایقها را با استفاده از الیاف درختان وپوست حیوانات وبعداز پنبه وروغن ماهیهاوکوسه های  دریایی استفاده کردند.

سپس  از وسیله ای بنام بادبان که درمسیر باد قرار گرفته قایق ها وکشتی های را درمسیرخود بحرکت درمی آورداستفاده کردند.2

گفتارسوم  

قایق های ماهیگیری

زورق های ماهیگیری بدوی که هنوز هم در مناطق مختلف استفاده می شود یادگارادوارگذشته بسیاردوراست اهالی جزیره سوکوترا که درفصل صید ماهی به مسقط می آیندیک نوع قایق بنام داماس بکارمی بردند،که عبارت از سه تنه درخت به طول 6 پا وبا الیاف نباتی بهم آنها را به هم می پیوستندوقطعه وسطی آن بلندتربود.

نوع دیگرقایقی بنام شماشه که درساحل باتینا مورد استفاده قرارمی گرفتکه عبارتندتعدادی چوب درخت خرماکه آنها را پهلوی همدیگر می بستند وروی آن را با الیاف وپوست می پوشاندندوظرفیت دو نفر را داشت.

فصل دوم :دریانوردی ایرانیان پیش از تاریخ

گفتاراول

دوره پیشدادیان

نخستین کس که درمیان ایرانیان به ساخت کشتی پرداخت جمشید از دودمان پیشدادیان بود.

ابوالحکیم فردوسی درشاهنامه:

گذر کرداز آن پس به کشتی به آب       زکشور به کشوربرآمدشتاب

پس از جمشید در زمان پادشاهی ضحاک ،سپاه گرانی برای سرکوبی بهو (سرندیب شاه )دست نشانده

مهراج (مهاراجه )فرمانروای هندفرستاده شد.  3  ازقرا ئن چنین بنظر می رسدکه مهراج به طور ناگهانی با قیام بهو روبروشدواز فرمانفرمای خود ضحاک ماردوش که مقررش در بیت المقدس است کمک خواست [ازبرسی مطالب مختلف چنین استنباط می شودکه علت قیام بهوبرعلیه مهاراجه تمایلات استقلال طلبانه او بودکه مایل نبود مهراج از ضحاک فرمانروای ایران فرمانبرداری کند].

خشم ماردوش از نافرمانی بهو برانگیخته شدوبه گرشاسپ ،سردارایرانی فرمان دادکه به کمک مهراج رفته بهورا دستگیرکند.

       سوی کشورهند پرواز کن                              سرندیب شه را زکین سازکن

                  بهورا ببند وازآنجابیار                                بدرگاه مهراج برکش بدار

وبدین سان ،ناوگان سلطنتی ایران مرکب از چندین هزار کشتی بیت المقدس را بسوی سرندیب ترک

کردندوراه یک ساله را طی 6ماه پیمودندوبه بندری درجنوب هندوستان(مالاکا) رسیدند.واز آنجا عازم سیلان شدند.

بهو درسیلان سپاه عظیمی تدارک دیده بود،شانزده هزارفیل جنگی ودومیلیون سپاهی وآماده نبرد بود،باوجود تمام این امکانات سپاه ایران بهمراه مهراج بربهوپیروز شدندوبایکصدوبیست  کشتی که مهراج باعلاقمندی در اختیار سپاه ایراندادبه کشور بازگشتند.

گفتاردوم

دوره کیانیان

با انتقال حکومت از پیشدادیان به کیانیان ،صحنه حوادث نیز از سرندیب به هاماوران تغییرکرد.

کیکاوس درطول سفرخوددرکشور،ازنیمروزگذشته به ساحل مکران رسید،وناگهان تصمیم گرفت به هاماوران یورش برد.

بزد کوس وبرداشت ازنیمروز                    شده شاددل شه گیتی فروز

ازایران بشدتابه توران وچین                  گذرکرد از آن پس به مکران زمین

وبدین سان زورقهایوکشتی های بسیاری ساخته شدوشاه بهمراه سپاهیانش سوار برکشتی آبهای زره را پشت سرگذراندن ویک هزارفرسنگ راه را پیمودندتاسرانجام به خشکی رسیدند.

بی اندازه کشتی وزورق بساخت      بیاراست لشکربدودرشناخت

و                    خبرشدبدیشان که کاوس شاه              برآمدزآب زره با سپاه .4

------------------------------------------------------------------------------------------------

4-زره به معنی عام کلمه( دریا)یا وبطوراختصاص دریایی است میان قزوین تاکرمان ومکران را می گویند.

همانا که فرسنگ بودی هزار               اگرپای رارای کردی شمار

به دست چپش مصری وبربراست       رهش درمیانه بدان سودرست

هاماوران از کلمه [حمیرویمن است ]که پروفسوردارمستر معتقداست فردوسی بکار برده است .

این همان پانته است که مصریان از آن یادکرده اند ویکی از مراکز دادوستدقدیم وجدید است .5

هنگامیکه  بادهای موسمی جنوب غربی به بادهای شمال شرقی مبدل می شود  هزاران  سوداگر به آنجا وارد  می شوند  . کیکاوسی هاماوران راشکست داد و به عنوان  غنیمت  جنگی با سودابه که زیبایی خیره کننده اش او رامجذوب کرد بودازدواج کرد .  اما کیکاوس با نیرنگ به            داخل قلعه کشیده شد  ودر آنجا  زندانی گشت ، خبرزندانی شده کیکاوس  به رستم  رسید  واوسپاهی گران  را بسیج کرده  از راه  دریا به هاماوران شتافت  ،ورود او به  هرج ومرج ها هاماوران  خاتمه داده  وباآزادی کیکاوسی وشکست  دشمنی  اعتبار سپاه ایران را تثبیت می کند .

*کشتیرانی  ایرانیان در دوره  قبل ازایلام  *

قدیمیترین سنددریانوردی ایرانیان مربوط به گویچه ای است ازگل پخته که درحفاریهای چغامیش

خوزستان بدست هیئت اکتشافی آمریکایها بدست آمدوقدمت آن به 6هزارسال قبل از میلادی

می باشد.6چغامیش درحاشیه شمالی شوش میان رودخانه های دزوکارون است ودرهزاردوم پ .م قلعه ای ایلامی درانجااحداث شده بود.مهرپیداشده پادشاهییا فرماندهی  را نشان میدهدکه ازجنگ دریایی درحال بازگشت ،این تصویرنمایش گرجنک دریایی است که احتمالادررودخانه های داخلی روی داده است .فرمانده گرزی بدست داردودردست دیگرش درحالیکه سواربرقایق

درحالیکه تعدادی اسیردست بسته چلوی پای اوافتاده اندوریسمانی که اسرارا باآن بسته اندرا دردست دارد.همچنین یکی ازملوانان روی دماغه کشتی نشسته وچیزی مانندعلامت یاپرچم دردست داردکه ازآن به نخستین کیان ایرانیان برآبهایادشده است .همچنین درکشتی یک راس گاودیده می شودواین امرنشان می دهدکه کشتی از سفر دوری بازمی گردد.درحال حاضرنیز

لنجها وکشتی ها با خوداحشامی ویاگوشت وموادغذایی به همراه خوددرسفرهای دریایی می.

برند.متاسفانه این گویچه توسط آمریکایهابرای مطالعه بیشتربه آمریکابرده شدودیگربه کشوربرنگشت .

                     *کشتیرانی  ایرانیان در دوره  ایلام  وماد *

هزاران سال پیش از آنکه یونانیان  از بربریت  بیرون آیند  و پیش از سیر و سیا حتهای دریایی                  فنیقیهادر  مدیترانه  و اقیانوس  اطلس، فرهنگ و تجارت  بشری  در سرزمین های  ساحلی  خلیج فارس  متمرکز  شده بود و مردم  این نواحی  که بیشتر  از قبایل  مختلف  از جمله آنها                    اسلاف فنیقیهایا همان  مردمان  سرخ مرموز  بوده اند  . عاملان  تجاری فعال  یا واسطه های  پرکار  بازرگانی  وداد وستد  بوده اند  .به  مرور زمان مردان سرخ(فنیقیها)، سرزمین  خویش  ایلام  را ترک  کرد  و در جزایر خلیج فارس  و بحرین ساکن  شدند و از آنجا  در امتداد جنوب  عربستان  و سواحل دریای  سرخ پراکنده  شدند .

دریایی سبز را به دریایی سرخ  نامیدند و در 1800ق .م بوسیله  قحطانیها از آنجا رانده  شدند وبه  حضر ماوت آمده بر آنها  فرمان رانده نام خویش را برقلمر و پادشاهی حضر موت  گذاشتند .7

*نام خلیج فارس درمیان اقوام مختلف*

درکتابهای  قدیم  که در دانش  جغرافیا  نوشته  شده است  نام  خلیج فارس  ((پرسیکوس سینوس ))  یا ((سینوس پرسیکوس ))  یعنی  خلیج پارسی آمده است .8 در دوره  هخامنشی 

پارسا درایا (خلیج فارس )  و  رو میان آن  را ماره پرسیکوم   و جغرافیدانان  مسلمان پاسادرایا

 (بحر فارس  )  و سینوسپرسیکوس را(خلیج فارس )نامیدند.

       قبل از پارسیان ایلامیان  ودریانوردان  آنها  وسپاهیانشان  که به ریشهر  (بوشهر)  وسرزمین  بحرینی (دیلون )می تاختند .ایلامیها  نخست  سومر و بابل  را گرفتند  پس همسایگان  برایلام  تاختند  و ایلام را با قهر (کشتار ) به تصرفدرآورده شهر شوش  را ویران  کردند 9.

همه  اقوام  از ایلامی  ، سومری ، اکدی وبابلی و مدی و پارسی  علاوه بر  جنگ  وستیز  دست به  کار ساخت   تمدن بزرگ  بین النهرین  بودند،  واز دریایی نیم  بسته  که آبش شور  وراهش  پر خطر  و مواج  و نامش  (ناره مر تو )  که در زبان  سومری  به معنی  رود  تلخ  بود  بهرمند  می شداند ، و از آنجا  به مناطق  دیگر دنیا می  رفتند .10 (شاید  منظور  از رود تلخ  اروند  رود باشد  که ازآبادان  به طرف  جنوب آب آن از تلخی تا  دهانه  خلیج  فارس که به  شوری  می گراید)باشد.

ایرانیان  می دانستند  که تیره های از آریائیان  از رود  هندوش گذشته  و وراد دامنه  کوههای  پر برف  شمال  سکونت  گزیدهاند.ومی دانستند  که به سبب وجود  آبهای  فراوان  و زمینهای                                    زرخیزسندومحصول فراوان ،روابط تجاری غیر  منظم  بازرگانی  با جلگه  بین النهرین  و کشور ایلام  که از  روزگار دیرین  برقرار کرده بودند،  ولی  در زمان  ما د به علت  گرفتاری ماد  در                                 مناطق شمالی  کمتر بفکر  دریای پارسوروابط تجاری  افتاده  بودند.11

 ر.وادالا نایب کنسول فرانسه  د ربوشهر  درباره  بشر اولیه  وقایق  سواری  آنها می نویسد :

تاریخ بشر  از خلیج  فارس آغاز  گشت ،  بنابراین  خلیج فارس اولین  دریایی است  که انسان برروی آن  با قایق های کوچک بحر پیمایی  کرد.  به هر حال  اولین  انسانهای  دوران  کهنی مانند ( فنیقیان ، بابلیان  ،  کلدانیها،سومریان ) ونیز (یونانیان  وایرانیان  وتازیان ) در آبهای  خلیج  فارس  کشتیرانی  کرده اند . بقایای  گورهای دیرین بحرین وایلام  و پیرامون بوشهر  ثابت  می کند  که در آنجا  هزاران  سال  پیش تأسیسات  کشتیرانی  وجود داشته  است .12

*دریانوردی ایرانیان  د ردوران  هخامنشیان *

1-دوران پادشاهی  کمبوجیه

دوران کمبوجیه  پسر ارشد کورش  شاهد  فعالیتهای دریایی بوده ایم . او  که بعد از مرگ  پدر در اسال (530- 522پ.م)  به سلطنت  رسید  و در رأس  سپاهیان  خود  به سوی  مصر  حرکت  کرد .  فرعون  مصرآمازیس با پلیکرات جبار  مقتدر  سامش متحد شد، ولی هنگامیکه  سپاه  ایران در غزه  اردوزد  جبار  سامس فرعون  را ترک  کرد  وبسوی  کمبوجیه  شتافت  و اسرار دفاعی  مصریان را فاش  ساخت . و عاقبت  منفیس بدست  پارسیان  افتاد .

 کمبوجیه  سه  سفر جنگی به منظور  توسعه  تفوق  پارسیان  طرح ریزی کرد. 13

ازجمله آنهاکه نبرددریای می باشداین کا رزاری بر ضد  کارتاژ طرح  شده بودکه  با خود داری  فنیقیان  از تاختن به یک شهرزاده خودشان  عقیم  ماند .14 زیرا  بقیه  نیروهای  بحری برای انجام  کار کافی نبودند وبه همین جهت  کارتاژرهایی یافت .15

     2- دوران پادشاهی  داریوش اول

1-اکتشافات  دریایی اسکیلاس

عملیات  داریوش  ضد عصیان  های شرق کشور سپاه او را تا دورترین ناحیه  کابل  کشاند  .این  امر که  در اوایل حکومت  داریوش صورت  گرفت  بعدها  موجب  فتح  تمام ناحیه  گنداره  و همچنین  تمام  هند غربی و دره سند تا  مصب آن گردید . د رمحل  اتصال  رود کابل  ورود سند  ، نزدیک  شهر  کسپاپیرس ،  داریوش  فرمود : جهازاتی  بسازند  و آنها  را تحت  فرما ندهی  یک  یونانی  از مردم  آسیایی صغیر بنام  اسکیلاسی کار یاندی  قرارداد ، وی مامور شد  ازراه دریا راه مصر رابیابد . این نقشه  وسیعی  برای تجسمی  راههای  دریایی به منظور  اتصال  بخشهای شرقی  شاهنشاهی  به مستملکات  غربی آن بود . جهازات  مذکور  پیش  از رسیدن  به مقصد  ((سی ماه))  د ر راه بودند  .علاوه  بر اهمیت  سیاسی امور تجاری  محرک  داریوش

 دراجرای  مقاصد ش بود  . قبطیان  هنگامی که  کشتی های ایرانی  را مشاهده  کردند  همگی  ترسیدند  ،  می گویند  آفتاب  هنوزسرنزده  بود که  کشتی های ایرانیان  به سواحل نیل رسیدند  و قبطیان  از ترس  واعجاب  به خاک  افتادند 16  اقدام دیگر داریوش  حفر قناتی بین  بحر  احمر و بحر روم بود .17  پس از اینکه آنها به ایران  مراجعت  کردند ،  داریوش  هندی ها را مقهور  ساخته کشتی های مادر دریا به آمد  و رشد پرداختبرهنرمسلط شده علاره برروابط تجاری مالیات کلانی از هندوستان گرفتند. 18  اگر مسافرت  دریایی  اسکیلاس موجب  شدن  راهی  از رودخانه  نیل و دریایی روم  به  دریایی سرخ  و اقیانوس هند  و خلیج فارس  شده باشد ، باید  گفت  که اسکیلاس ایرانی ویادرخدمت  ایرانی ها در سال های 516تا 513 ق. م  کار  عظیمی انجام  داده  است . اسکیلاس را برخی  یونانی  و جمعی  فرماندار ایرانی  ناحیه سند  می دانند .

2-اکتشافات   دریایی برخی پارسی در آب های سرزمینی  یونان 

سفر  دریایی برخی پارسیها به آب های سرزمینی  یونان  وبررسی  وضعیت سواحل وبنادر  آن جا حاکی  از آن  است  که داریوش  علاوه  بر اعزام  اسکیلاس به آب های  دریایی سرخ  ودریایی مغرب  و سواحل  آفریقا  ،  دسته ها  و گروههای  دیگر  را هم  به دریاهای  مختلف  اعزام  داشتهاست  . ماجرای سفر  دریایی پارسی از آشنایی دموکدس  با داریوش  آغاز می شود  دموک دس طبیب پوکرات حاکم  جزیره  سامس بود ،  بعد از کشته شدن  پوکرات  با غل و زنجیر  به شوش آورده شد و درآنجا  تصادفاً به معالجه پای در رفته  داریوش  و سپس  دمل چرکی  سینه آتوسا دختر  کورش وزن  داریوش  اقدام  کرد،  او که میل به بازگشت  به یونان  داشت ازاتوساخواست شاه را قانع کندکه وی را برای اکتشاف سواحل یونانبه همراه تعدادی پارسی بفرستدالبته اوبه امیدبه بازگشت به کشورش این کارراکرد.داریوش  او را به همراه نجبای پارسی راهی این سفر دریایی کرد .

پانزده  نفر از نجبای پارسی  بادموک دس  جهت  تحقیقات  راجع به سواحل یونان  رفتند.

  این هیئت  نخست  به صیدارفت وبا دو کشتی تری رم  ویک کشتی  پرازآذوقه عازم  یونان  شدند  کشتی ها در ساحل  یونان  حرکت  می کردند  ونجبا آنچه  قابل  ملاحظه  بود  می نوشتند ، سپس به شهر  تارنت (در جنوب  ایتالیا )  رفتند  .اما آریستو  فیلد  حاکم تارنت به علت  علاقه اش به دموک دس سکانهای کشتی ها  را برداشت  وپارسی ها را محبوس کرد . دموک  دس به وطن  خود  شهری در ایتالیا رسید و سپس  ایرانیان  آزاد شده بطرف آسیا رهسپار شدند و در مراجعت  دچار طوفان  شدند  ودر پی گیوس ، به ساحل افتادند و اسیر شدند امال شخصی بنام گیل از اهالی تارنت . ، آنها  را نجات  داد و نزد داریوش آورد. اینها نخستین  پارس هایی  نبودند که از آسیا به یونان رفتند .19

 آنگاه آریا  را منس ساتراپ  کپادوکیه  ، با ناوگان  کوچک  مرکب از سی زورق پارویی  از دریایی اکسین گذشته  برادر یکی  از روسای سیت را اسیر کرد  وسرانجام ماندروکلس سامی بوسفر را تسخیر  کرد .20

ناوگان  دریایی از ششصد کشتی  بادبانی  از اقوام آسیای صغیره  تهیه  شد  تا سپاهیان  ایران  را حفاظت  کند.  داریوش از پلی  که توسط  ماندروکلس  از یک طرف  تنگه  به سمت  دیگر  ساخته  شد  خشنود  و همه گونه  انعام  به اوداد 21.

*دوران  خشارشاه *

سفر دریایی ساتا سپس  شاهزاده  ایرانی  به غرب  آفریقا  ، نام  او که  صد اسب  بوده  و از شاهزادهگان  هخامنش بود،  مرتکب گناهی  عظیم  شدو عاقبت  به  کیفری  سخت  محکوم   گردید . او دخترمگابیز را ربوده بود و در مقابل این  خیانت  محکوم  به اعدام شد .

 ولی  مادرش  که خواهر  داریوش  بزرگ بود عفو شاه  را تمنا کرد  و خودش  مجازات  سخت  دیگری درخواست کرد وآن  اینکه  او دور لیبیا (آفریقا)  بگردد و وارد  خلیج فارس شود . خشیارشاه  به این شرط  که او  به مصر برود  و کشتی  گرفته تاستون هرکول  پیش روفته ،تا  انتهای آفریقا  را از طرف  مغرب  که سل انت نام داردرادورزده  وبه طرف  جنوب  براند .

او چند  ماهی  دریا  نوردی کرد  وبه جایی رسیدند  که کشتی آنها دیگر حرکت  نکرد  ویا بگل  نشست .وقبل از کامل شدن ماموریت بازگشت ، خشیارشا او را به مجازات  اول رساند .22

خشیارشا پس از پدر سیاست  او را دنبال  کرد و قوای  خود را به اروپا فرستاد وبرای عبور  سپاهیان  از مهندسان فینیقی و مصری خواست تا  بین آبیدوستاسستوس پلی برهلس پونت بزنند   ولی این  کوشش بعلت طوفانی  بودن  دریابی  فایده  بود . از زور قها وناوها پلی  دوگانه  زده شد .قایقهارا با  طنابها به هم متصل  کردندو رویشان  از تنه  درختان  و خاک  و چوب پوشانیدند  وآن  گونه  که می گویندراه برای عبورسپاه  خشایارشاکامل گردید ، از علایم  دریایی هم غفلت  نشد  ،پس از عبور  سپاهیان  ناوگان  خشیارشا به حرکت  د رآمده  وارد دورسیکوس شد .      در آن  نبرد  1207 کشتی  جنگی  وجود داشت  که 300 کشتی ازفنیقی ها ، 200 کشتی  را مصری ها ، 150 کشتی را قبرسی ها اهداء کرده  بودند ،ازکیلیکیه ، یونانی ها و هلسپنت هرکدام  یکصد  کشتی  و کاریان 70  کشتی ، ائولی ها 60 ، لیبی ها 50،پامفیلیاودوریان  هریک  سی کشتی  و جزیره  نشینان هفده کشتی  واگذار کرده بودند.

در این کشتی ها 200 ملوان  بومی و 30  دریا نورد ایرانی  خدمت  می کردند  .افزون برآن  سه هزار زورق  سه پارویی و پنج  پارویی ،سفینه ها  و قایقهای  سبک ودوبه های  دراز  مخصوص حمل چهارپایان وجود داشت  که در هریک  از آنها  80 نفر  خدمت  می کرد. خشایارشا رویهم 4207  کشتی و 610  و517 سپاهی در اختیارداشت  که به یاری تراسی ها 120 کشتی و 2400 نفر سپاهی  به آنها  اضافه  شد و فرماندهی  ناوگان  به عهده  چهار دریا سالار  بود که همگی  آنها ایرانی  بودند .هخامنش برادر خشایارشابرکشتی های مصری بود،آریابیگنسپرداریوشوگوبریاس برادرناتنی خشایارشا برکشتی های یونانی نظارت وبقیه  کشتیها قسمتی تحت  فرمانده ی پریکساسیس وبقیه  تحت فرماندهیمگابیزوس وسایرامرای دیگرازاقوام تابعه  بودند .

ناوگان  ایران درعبور  از کنارشهر  کاستانیا وساحلسپیاس  گرفتار طوفان  شد  وبالغ بر چهار صد کشتی  جنگی  وتعداد بی شماری تدارکات از بین رفت . یونانیها  امیدوار بودند که کشتی های زیادی برای ایرانیان باقی نمانده باشد ، ولی ایرانیان د رانتظار یونانیان بودند وبرای جلوگیری از فرار آنها چند  صد کشتی  بطرف  او بوآ فرستادند  وتنگه اریپوسرامسدود کردند .باران سیل آسا یی باریدوطوفان  در گرفت  وکشتی هارا بشکست  ، ایرانی ها پس از درگیری بی سرانجام  د ر                              آرته میزیوم که طی آن درگیری  سی کشتی  از کشتی های خودی  از دست رفت  . نقش مهاجم  را گرفته  نیمی از کشتی هایآتنی هارا فلج ساختند .آنگاه  خبر رسید  که ترموبیل  در شرف سقوط  است  و یونانیها عقب نشینی  کردند  خشایارشا  به آنجا  تاخت  ومعابد  آتنی  را به انتقام  نابودیسارد، آتش زد و ناوگان ما به سویاورپیوس روان  شد .سونیوم را دور زده  د رخلیج (فلرون ) لنگر انداختن .

 ناوگان  یونانی  د رهمان  حوالی  ، سالامین  لنگر انداخته  بود . فرماندهی  ناوگان بعهده  اوری  بیادس بود  وکلیه  صاحب  منصبان  ایی  ناوگان  متحد  عقیده  داشتند که باید  به طرف استیموس  حرکت  کرده  دربرابر پلوپونیوس بجنگند .زیرا  د رسالامین  اگر  بجنگند  محاصره می شوند .ولی اگر دراستینوس شکست بخورند می توانند  به شهرهای  خود برگردند . اگر                          تمستوکلس آنان راتهدید نمی کرد  که  اگر  یونانی ها ی  سالامین  را ترک  کنند او نیز  یونانیها را ترک  خواهد  کرد .و تهدید  او هراس  انگیز بود زیرا از سیصد وهشتاد کشتی ،دویست کشتی تحت فرمان تمستوکلس بوده 21

ابرانیان با دویست کشتی گذر گاهها  را بستند وناوگان  ایرانیان به سه ردیف  آرایش گرفت و  با دلگرمی  از حضور  شاه نقش مهاجم را بخودگرفت  .کشتیهای یونانی  آبخور کم عمقی داشتند  وبطرف ساحل  عقب نشینی کردند .کشتیهای ایرانیان سنگین وراندان آنها دشورا بود  لذا هنگام  تعقیب  د رآب ها ی کم عمق  به گل  می نسستند .هر قدر  که روز به پایان  خود  نزدیکتر می شد برشدت بادافزوده شدامواج  مرتفعی  د رخلیج  ایجاد  می کرد .

ردیفهای  سه گانه کشتیها هنگام نبردمانع  از عقب  نشینی آنهابود  ، تنگه باریک  باعث برخورد  کشتیها به یکدیگرونابودی آنهاگردید.  تمستوکلس هم در انتخاب  محل استقرار کشتیها  و هم وقت شروع  عملیاترایت  به خرج  داده بود .با  فرارسیدن  تاریکی  ناوگان ایرانی  به مشتی  تخته  پاره  مبدل شد. پانصد کشتی غرق شد و همراه آنها  دریا سالار ناوگان یعنی  برادر شاه  کشته  شد. آریامنس دریا سالار ایرانی  عملیات  خود را متوجه تمستوکلس  کرد  .کشتی  او بسیار  بلند بود  واز آنجا  خدنگ پرتاب می کرد .اما آمینیاس و تمستوکلس  وسوسیکلس بدیانی  که در یک کشتی بودند  با دماغه  کشتی خود بطرف کشتی ایرلنی راندند و هر دو کشتی بهم خورد ودماغه آنها بهم کوبید آنگاه  آریا منس به کشتی تمستوکلس رفت  ولی با نیزه های  خود به  جانش  افتادند  وبه دریا انداختند .

شکست سالامیس خشایارشاه را برجان خور بیمناک  کرد و حال  که به فتح  آتن  نائل آمده و تصرف یونان  را می تواند به یکی از سرداران خود بسپارد ،مردانیوس رابه سرداری 360 هزار سپاهی تعیین  وبا بقیه  سپاه  بطرف هلس پنت مراجعت کرد .  وناوگان ایرانیان پیشاپیش  او حرکت می کرد تا از پل مراقبت  کنند  .لیکن دریا که خشمگین  شده  طوفان  تمامی زحمات را هدر داده  پلها را خراب  کرد و سپاهیان مجبور شدند با کشتی از آب هلس پنت بگذرند               باقیمانده  نیروی عظیم  یکی از دسته های  یونانی  را از کالامی درپونته  عقب  راندن  اما یونانیان از کشتی  پیاده شده به مقابله  پرداخته ایرانیان راشکست دادند و کشتی به  غنیمت جنگی در آمد وظالمانه طعمه حریق کردند.22

جنگ میکال کارناتمام سالامیس را کامل کرد و دیگرایرانیان   نتوانست نواحی تحت سلطه  خود را در اروپا حتی کرانه های آسیاراحفظ کنند. بطوریکه  د رزمان مرگ خشایارشا در 465 ق م ناوگان ایران  دیگر ارزش  مثبت نظامی  نداشت .

اسکندر مقدونی

اسکندر پس از شکست  هخامنشیان  وتصرف ایران و پس از تصرف کرانه رود سند در هندوستان  آرزومندگذرازسند به دریای عمان  وخلیج فارس بود، به سردار محبوب  خودنئارک           فرمان  داد تا  با سربازان  کافی  و کشتی های بادبانی به یک  سفر اکتشافی  بپردازد و از رود سند بطرف تنگه  هرمز و خلیج فارس برود ودر  آبادانواهواز  به سپاه  او بپیوندد. 

     در اوائل آبان ، دوم اکتبر 326ق.م در یازدهمین سال  سلطنت  اسکندر  مسافرت  خود را  با 32 کشتی بزرگ و چندین کشتی  کوچک  حمل آذوقه هر کشتی  با 32   و حدود2000 سرباز  شروع  کرد  و پس از 146 روز  سفر  پر ماجرا  ناوگان  او  در رود  کارون  د راهواز لنگر انداخت 23

بهنگام ورود ناوگان اسکندر به دریایی پارس چند تن از ایرانیا ن خبیر و مطلع از جمله بگیوس یا بغیه فرزند فرنا که دریا سالار ایرانی هم جزءهمراهان نئارک وقتی سرپرست و فرماندهی یکی از کشتی ها را بعهده داشته است. 24           

حکایت نئارک  و راهنمایان ایرانی بهمراه آنان حکایت ازآن دارد که ایرانیان به امور دریا و دریانوردی واقف بودند . و این ادعا که نئارک راههای دریایی خلیج فارس را کشف کرده یک ادعای دروغ و افسانه ای بی اساس است . این دریانوردان ایرانی بودند که همه راههای آبی مورد استفاده خود را کشف کردند و مسیرهای مشخص را در رهنمامه های خود ثبت و ضبط کرده اند .

 نئارک در یاداشتهای خود نوشته هیچیک از سواحلی که پیمودم مانند سواحل خلیج فارس پر کشت و زرع نیست عطر ادویه از عربستان از راه دریای پارس می آمد و به بابل می بردند.25

 *  کشتی رانی دردوره اشکانیان *

در دوره  اشکانی ، عنصر آریایی سفید پوست ایرانی توانست سیاهان بومی خلیج فارس را در عمان از سواحل خلیج فارس بیرون کرده آنها را تا جزیره سرندیب براند و شاید اعراب در فشار سیاه پوستان در راندن آنها بسوی آفریقا از ایرانیان کمک گرفته یا به آنها کمک کرده باشند .26 اشکانیان درطول حکومت 400 ساله خود برایران دریانوردی خلیج فارس را گسترش داده اند.27

 * کشتی رانی در دوران ساسانیان *

دوران اردشیرساسانی

آنچه مسلم است اردشیرساسانی نخستین شهریاری بود که عربها را پس از آوارگی و تحمل فشار سیاهان به شبه جزیره  عربستان اجازه داد تا در کنار خلیج فارس و دریای عمان بخط ساحلی نزدیک شوند . اولین بار عربهای ساکن حدود سواحل جنوبی خلیج فارس نافرمانی کردند وبسواحل شمالی خلیج فارس ،بوشهر و خوزستان حمله کردند و آنجا را تصرف کردندوویرانیهای زیادی به بارآوردند .

دوران شاپور دوم

دردوران طفولیت ونوجوانی شاپوراوضاع کشورخوب نبوداماهنگامیکه شاپوربه سن رشدرسیدبرای سروسامان دادن به آمورکشورتلاش زیادی کرداوتوانست اعراب مهاجم را به سختی سرکوب کند و برخی قبایل مانند بکرو عبد قیس تارومار نمایدو آنها را در سواحل

خلیج فارس و کرمان پراکنده کرد . (326 م) خوزیها که مردم خوزستان بودند و سایر ایرانیان که برای کارهای خود به بحرین آمده بودند . در سواحل و جزایر خلیج فارس با تازبان آمیزش کرده نژاد مخلوطی که عربها آنها را دخیل نامیدند (دورگه) بوجود آمد . اعراب تمیم رادربحرین ساکنو عبد قیس راکه شورش کرده بودند، شاپور آنها را بوسیله نیروی دریایی سرکوب کرد.

وهجر ویمامه را پس گرفت و قبیله بنی تغلب را در دارین و خط از شهرهای بحرین جای داد.28 شاپور که عرب او را ذوالاکتاف می نامند و حکایت سوراخ کردن شانه های اسرای  ا عراب عبوردادن طنابازمیان شانهای  گفته می شودافسانه ای کهبه شاپورچهارشونه قوی هیکل منسوب است  .  هر چند اعراب ازخلیج فارس رانده شده اند هنوز در اقیانوس هنددردریاها برتری داشتند و در 414 م به سیلان رفتندولی ازآن به بعدقدرت آنهاروبه زوال رفت .

   * دوران بهرام گور *        

بهرام گور به هندوستان سفر کرده با همسری هندی ازدواج کرد که دیبل و مرکان و قسمتهای مجاورسند جهیزیه اش بود و چون دیبل بندردریایی مهمی در دهانه سند بود لذا از کناره مکران تا بندر دیبل در انحصار ایرانیان قرارگرفت ، واعراب امکان مسافرت به دیبل را از دست داده با سرندیب رابطه تجاری ایجاد کردند.

در سال 512 م کشتیهای ایرانیان در بنادر دور دست سیلان به رقابت با روم پرداخته بودند.29

ایرانیان موقعیت  ممتازی در مشرق داشتند وکشتیهایشان  مرتبا به بنادر در هندوستان رفت و آمد می کردندوبعلت  بی احترامی به ایرانیان ساکن در سیدان سپاه ایران به سیلان حمله کرده آنها را تنبیه کرد و ناوگان آنها درلشکر کشی برعلیه سیدان پیروز شده اند.30پایگاه ایرانیان درآنجاتقویت شد.

 * خسروانوشیروان *

در زمان ژوستی نین  روم سفیری بنام ژولیانوس به هلستایوس حکمران حبشه و اسیمی فایوس حاکم  هومریتا فرستادتا ازهردودوست بخواهد بخاطر اشتراک مذهب در جنگ با ایرانیان رومیان را یاری کنند. و حبشیها با خرید ابریشم از هندوستان و فروش آن به روم می توانند ثروت زیادی بدست آورند و رومیان مجبور نخواهند بود به دشمن خود ایران سود دهد . و از هومر یتاها خواستند کسیوس را بعنوان فرمانده سپاه خود تعیین و با سپاه خود و مدین سراسن ها به سرزمین ایران بتازند . هر دو شاه با وعده اجرای درخواست، سفیر را مرخص کردند ولی به موافقت نامه عمل نکردند . زیرا ایرانیان همواره کل محموله ابریشم کشتی هایی چینی که دربنادر هندپهلومی  گرفتند را می خریدند وچیزبدربخوری نمی گذاشتند.  درزمان خسروانوشیروان ایرانیان توانستندصادرات دریایی ابریشم به روم رامتوقف کنندوتجارت زمینی

نیز اززمان اشکانیان دردست ایرانیان بود.

ترکان که مایل بودندمستقیمابا روم روابط تجاری برقرار کنند این امکان برای آنان میسر نشد .

اقدامات انوشیروان درمقابل حبشه دریمن  

حمله حبشیان به وتصرف آن وعدم توانایی یمنیان برای اخراجآانان   موجب  درخواست کمک سیف پسر ذی یزن از خسرو انوشیروان وموافقت شاهنشاه به  ارسال سردارایرانی بنام  و هرز و همراهانش به یمن کهمورخین  تعدادآنهارا 800 تا 3600 نفر گفته اندو همه  اتفاق نظر دارند که اعزام  نیروها از طریق خشکی صورت نگرفته است بلکه از راه دریا انجام شده است

برای انتقال نیروها هشت کشتی بکاررفته  و در هر کشتی یکصد نفر نیروبوده به دریا رفتند که  گویا دوکشتی غرق  شده و شش کشتی دیگر به ساحل حضر موت رسیدند .

و هرز بهمراه سیف از ابله به قصد یمن سوار شد به محض پیاده شدن و هرز نیروی تقویتی عظیمی از اعراب یمن به او پیوست ، شاه حبشه بنام مسروق با سپاهیانش آماده  جنگ شد

و هرز او را که بوسیله یا قوت بزرگی که برپیشانی  داشتو از دیگران متمایز بود شناخت و

بارها کردن تیر از کمانش کشت و این آغاز حکومت ایرانیان بریمن در (579 م)بود.

پیروزی در یمن بارزترین موفقیت امپراتور ساسانی در اقیانوس هند بوده است .

هشتصد محکوم و سرداری باز نشسته به سوی  دریا اعزام شدند و اینان سرزمینی را فتح کردند که در همه اعصارگذشته  محل اقامت دریانوردان بوده است . و موجب انتقال دادوستد کهن میان هند و مصر به ایرانیان شد .

دریانوردان ساسانی به فرا سوی سیلان و حدود قلمروحمیر تا سوماترا و بنادر چین نیز گسترش یافته بود.

 درباره نقش اعراب در تثبیت و توسعه روابط دریایی بنادر خلیج فارس وخاوردور به نظر زیاد غلو شده است. تا صده نهم میلادی سفرهای دریایی تنها بوسیله دریانوردان ایرانی صورت می گرفت و آنها در تجارت با خاوردورمقدم بر اعراب هستند. 31

تقویم دریایی وروزجهانی دریانوردی

دریانوردانکشورمان علاوه براستفاده ازتقویم رایج ،تقویم های سه گانه زراعی ،دریانوردی وسهیلی رابکارمی بردند.تقویمهای دریانوردی سابقه طولانی داشته سینه به سینه منتقل می شد.

ایرانیان مبدع روزدریانوردی نیزبوده اند،آنهاروز10مردادرا هرساله جشن می گرفتندواین روزراآغازسال دریایی وبهاردریامی دانستندوبه شکرانه اهورامزداکه دریاراآفریدورام کرد،گل

وگیاه ومیوه راتقدیم فرشته آبهاودریاهامی کردند.

سفرهای دریایی را ازآغاز بهاردریاآغازمی کردنداین تقویم سال رابه سه فصل 100روزه ویک فصل 65روزه تقسیم می کرد.

سفرکشتی های غول پیکر ایرانی به سواحل چینی

دریانوردان ایرانی به روزگار ساسانی و اوایل اسلام پیشتاز در پهنه اقیانوس هند و دریای چین بوده به تجارت و دادوستد و دریا نوردی مشهور بوده اند . و ازقرنها پیش با کشتی های بادبانی خود به کشورهای مختلف از جمله چینی رفت وآمد می کرداند پروفسورهادی حسن  می گوید: : (( کشتی های ایران در سال 727 میلادی مستقیما به کانتوم سفر می کردند و هنگام ورود به کانتوم کالای خود را تحویل نماینده های حکومت چینی می دادند.

این کشتی ها بسیار بزرگ بوده و ارتفاء آنها از سطح آب به اندازه ایی بوده که نردبانهایی بطول ده ها پا برای بالا رفتن به عرشه آنها بکار می بردند . (( سفرسلیمان سیرافی به چینی ))مردم کنگوجاسک  و میناب با قایقهای بادبانی از خلیج فارس به سواحل عربستان و آفریقای شرقی سفر می کردند سلیمان سیرافی  از بندر سیراف نزدیک طاهری به چین سفر کرد و سفرنام خود را نوشت .32 وی  دلیل آبادانی شهرهای سیراف بصره(ابله )رامرهون روابط تجاری مستقیم با چینمی دانست . سلیمان سیرافی در سال 237 قمری در اواخر قرن نهم میلادی با یک کشتی چوبی از بندر سیراف بقصد تجارت با چینی و سیاحت از راه دریای عمان و خلیج بنگال و شمال اقیانوس هند وارد تنگه مالاکا شد ،و از دریای جنوب چین به کانتوم  رفت یعنی چهارصد سال قبل از مارکوپولوبا این تفاوت که مارکوپولو دارای شهرت جهانی شد ولی اسم سلیمان سیرافی را کمتر کس شنیده است .33

دریانوردی ایرانیا ن هنگام  ظهور اسلام

ایرانیان با ظهور اسلام در خدمت نیروی دریایی مسلمانان درآمدند وبا ساختن کشتی ها و هدایت آنها و آموزش امور دریایی به مسلمانان و تجهیز کشتی های مسلمانان به سکان   اختراعی خود تحولی در امر دریانوردی اعرابمسلمان  بوجود آوردند .

از جمله ابداعات ایرانیان در عرصه دریانوردی :

1-                  ساخت کشتی های بزرگ جنگی .

2-                  عملیات آمفی بیان (عملیات ابی و خاکی یا ساخت کشتی هایی با آبخور کم که تا ساحل پیش می رفت برای حمل سپاهیان و آسیبهای آنان.

3-                  ساخت فانوس ها وعلایم دریایی

4-                  ایرانیان نخستین کسانی بودند که دانستنی ها ودانش دریایی را در دفاتری که بعدها به راه نامه معروف شدند رانوشتند.

5-          شیران دریا همه ایرانی بودند : شیران دریا به ناخداها، معلمان دریا ودریانوردانی که درکارشناسایی راهها دریایی ،هدایت کشتی ها راه نام نویسیها،، شناخت بنادر و سواحل ، شناخت بادهای موسمی وطوفانهای دریایی مطلع وصاحبنظرباشند که سه تن از چهار تن شیر دریاو دریانوردان و راه نامه نویسان بسیار معروف خلیج فارس از جمله محمد پور شاذان ، سهل پور ابان و لیث پورابان ایرانی بوده اند وچهارمین شیر ابن ماجد که تازیان او را عرب و نویسندگان از جمله احمد اقتداری مستند به کتاب الفواید ابن ماجد او را ایرانی از اهالی کُنگ می داند . ایلامی ها،بابلی ها کلدانیها،فنیقیها وپارسی ها  برجسته ترین اقوام دریانورد دریای هندوستان و چین بودند . اما ایرانی ها که از راه دریا ثروت و خواسته فراوان گرد آورده بودند ، از سایر دریانوردان ساحل کوشاتروسخت جان تر بوده اند

6-          در دریایی این چنین پرجوش وخروش ،با قایقها و کشتی های کوچک آنزمان روان شدن ، از گردابها و طوفانها گذشتن و به سرزمینهای ناشناخته رفتن ،کاری قهرمانانه وبزرگ  بود .

انواع کشتی ها

کشتی ها را دریانوردان خلیج فارس بطور کلی جهاز و جمع آنها را جهازات می نامند

1-          هوری : کوچکترین نوع قایق که از یک تنه درخت مجوف بدون آنکه میخی درآن بکار رود ساخته می شود و جلو وعقب آن مانند بَلَم تیز است و وسیله ای برای حمل ونقل در ساحل است و وقتی عمق آب کم باشد براحتی برگل ولای سرمی خورد قسمت زیرین آن رابیس نامند هوری را با پارو می رانند . پاروی هوری را مجداف گویند و هوری ساز را جلاف گویند .

2-          جالبوت : قایق نجات است که به سه دسته تقسیم می شود 1- جالبوت با دکل بادبان وبدون دکل و بادبان 2- نوعی مانند بلم که جلو وعقب آن نیز تیز است.

3-          ماشو: کوچک نوعی قایق نجات که قسمت عقب آن پهن وجلو آن راست است .این قایق های نجات در کشتی های بادبانی بزرگ جا دادند و چون کشتی در دریا لنگر انداخت با آن به ساحل کم عمق پیاده می شوند و یا بار کشتی را به ساحل می  رسانند و یا از ساحل به کشتی می  برند . جالبوت ممکن است دارای سکان باشد یا نباشد . همینطور بادبان.

 بادبان از قطعات جدا از هم ساخته می شود و بصورت سه گوشه های جداگانه بیک چوب بلند گرد که دکل نامیده می شود پیچیده شده است . بادبان به دگل فرمن که دو چوب و ستون بلند داخل کشتی است آویخته می شود.

ماشوه: ساختمان آن شبیه جالبوت و از دسته قایقهای کوچک است عقب آن پهن وجلو آن تیز وبلند است .

بگاله : قایقی است که قسمت عقب آن پهن و از قسمت عقب ماشوه بلندتر است و برای مسافرتهای نزدیک در دریا با بادبان استفاده می شد. قسمت عقب آن بلند تر و جلو آن مایل است .

بوم : اغلب دارای دو دکل است و در دریا با در نظر گرفتن وضع هوا با یک یا دو بادبان حرکت می کند .

بَغَلَه: برای سفرهای دور دست در اقیانوس هند مورد استفاده قرار می گیرد . قسمت عقب آن پهن و سکان آن با بلم و بوم و ماشوه فرق می کند زیرا آنها در عقب و قسمت انتهایی تعبیه  ولی در بغله سوراخی در انتهای آن برای نصب سکان جاسازی شده است .

ناکو : این جهاز در هندوستان ساخته می شود و شبیه بغله است

قسمتهای فوقانی کشتی را با روغنی که از جگر کوسه ها می گیرند و سِل نامیده می شود رنگ آمیزی می کنند.35 انواع دیگری از کشتی ها و لنج ها در خلیج فارس مورد استفاده قرار می گرفت که به آنهانمی پردازیم .

ایرانیان دراختراع قطب نمانقش مهمی داشتندوکلمات پارسی تیر،سرباروگاه درقطب نماهاشاهداین مدعاست .

نتیجه :

ایرانیان ازگذشته های دوربه ساخت قایق ها وکشتی های گوناگون برای مسافرتهای دریایی وحمل ونقل کالاکالامبادرت ورزیدنندوبا اکتشاف وسایل وابزاردریانوردی ونیزقطب نماوعمق یاب وسکان ورهنامه هاوتقویم دریانوردی ،فانوس های دریایی به  دریانوردی جهان خدمت کرده حتی سزواراست 10مردادرا به عنوان روزدریانوردی تعیین کنند.

دریانوردان ایرانی تجارودریانوردان بی باکی بودندوعلی رغم تمام خطرات به دریانوردی دردریاهای خطرناک پرداختند.

درزمینه اکتشافات دریایی بخصوص دردورهای هخامنشیان اقدامات زیادی انجام داده اند.ودرنبردهای دریایی نیزایرانیان باکشتی های خودیاملل تابعه عرصه رابردشمن تنگ کرده بودندوحتی از نفت وافرادی بنام نفتون برای نابودی کشتی های دشمن از طریق استفاده ازموادنفتی به اوج قدرت خودرسیدندوسالهای مدیدی اعجاب جهانیان را به خودجلب کرده بودند.

فهرست منابع وماخذ:

1-اقتدار،احمدوامید:سرگذشت کشتیرانی ایرانیان از دیربازتاقرن 16میلادی ،تهران ،انتشارات امیرکبیر,1386،نوبت اول .

2-احمد،اقتدار:خلیج فارس ،تهران ، انتشارات سپهر،2536،نوبت دوم .

3-اومستد،ا.ت:تاریخ شاهنشاهی هخامنشی ،دکترمحمدمقدم ،تهران ،انتشارات امیرکبیر،1380،چاپ پنجم.

4-گریشمن ،رومن :ایران ازآغاز تا اسلام ،محمدمعین ،تهران ،انتشارات علمی ،1366،چاپ ششم .

5- فردوسی: شاهنامه،تهران ، انتشارات جاوید،1368.

6-مجتهدزاده ،دکترپیروز:خلیج فارس «کشورهاومرزها»،تهران ،انتشارات عطایی ،1379،چاپ اول

7-نوربخش ،حسین :دریانوردی ایرانیان ،تهران ،پژوهشهای علمی ،1382.

8-هرودوت:تاریخ هرودوت ،ترجمه جرج راولین سن ،تلخیص وتنطیم ا.ج.اوانس ،ترجمه غ وحیدمازندرانی ،تهران ،انتشارات علمی فرهنگی ،1362،چاپ سوم .

+ نوشته شده در  جمعه بیست و پنجم دی 1388ساعت 11:12  توسط سعید   | 

1-امپریالیسم :ازکلمه قدیمی امپراتورگرفته شده واین عنوان دولتی است که خارج ازمرزهای خودبازوربه تصرف سرزمینهاوممالک دیگراقدام کندوجهت بهره برداری آنهاراتحت سلطه ببردوباکلمه استعمارپیونددارد.

2-ملیتاریسم :به معنای ارتش سالاری وبه شکل جنگجویی وسروری ارتش بردولت وتوجه بیش ازحدبه نظامیان وبسیج کشوربرای امورنظامی است .

3-نازیسم :عنوانی است برای حکومت آلمان دردوره هیتلروگاهی همردیف معنای فاشیسم وعلامت اختصاری حزب ناسیونالیست کارگران آلمان به رهبری هیتلراست .

4-فاشیسم :این اصطلاح به طورعام کلیه نظامهایی که بقایشان برپایه دیکتاتوری وزوزوکشتاراستواراست وبه معنای خاص نام جنبشی است که درسال 1929به رهبری موسولینی درایتالیاراه افتاد.

5-فالانژیسم :نام حزب فاشیست اسپانیابود.این حزب راخوزه آنتونیوپریمودوریوراپسردیکتاتوراسپانیا پریمودوریورا در1933تاسیس کرد.

6-لیبرالیسم :ازریشه فرانسوی وبه معنی آزادوزندگی انسان رافقط درهمین دنیامی دانند،آزادی انسان رانامحدودوهیچ نیرویی نمی تواندآن رامقیدسازدومعتقداچیزی بعنوان دین نمی توان سرنوشت بشرراتعین کندویاچیزی را حرام کند.

7-کمونیسم :ازریسه لاتین کمونیس به معنای اشتراکی است واین عقیده از1840رواج یافت واین اشتراکیت درهمه امورازجمله ثروت ...می باشدوازنظرآنان منابع اقتصادی مربوط به جامعه است نه افرادودرمعنای جدیدکنترول دولت برکلیه منابع اقتصادی جامعه است .

8-سوسیالیسم :سوسیالیسم یاجامعه باوری درزبان فرانسوی به معنای اجتماعی ودرانگلیسی نظارت جامعه بروسایل تولیدواداره آنهابصورت همگانی وبطورخلاصه یعنی برتری جامعه وسودهمگانی برفردگرایی وسودفردی می باشد.

9-ماتریالیسم :مکتب مادیت واصالت دادن به ماده است وتاریخ آن به یونان باستان برمی گرددومعتقداکه تنهاماده وجودداردوچیزی بنام متافیزیک وروح وخداوفرشتگان وجودندارد.

10-کاپیتالیسم :وسایل تولیدبه کمک سرمایه های شخصی فراهم می شودواموال به مالکیت صاحبان سرمایه باقی می مانددرکاپیتالیسم کارگربه عنوان فرداجیرصاحب سرمایه است وتمام قدرت مالی دردست اشخاص معدودی درجامعه خواهدبود.

11-ناسیونالیسم :اعتقادبه برتری یک ملت وقوم برتمام ملل واقوام دیگرولزوم وفاداری بدون قیدوشرط نسبت به قوم وملت خودومباهات به زبان ونژادخودوملت خودرابرترازسایرملل دانستند،راناسیونالیسم می گویند.

12-انترناسیونالیسم: معتقداست که خیروسعادت بشراقتضامی کند ملت ها بدون درنظرگرفتن تعصب های قومی باهم همکاری داشته باشند.

13-آنارشیسم :این تفکروجودحکومت را عامل بدبختی های مردم می داندوبنارابردشمنی بادولت گذاشته اندوباهرج ومرج نیزمخالف بوده

14-مونارشی :رژیم سلطنتی که درآن پادشاه قوای سه گانه راشخصا دردست داردوبه شکل موروثی یا به زوربه قدرت

می رسدوخودرا بالاترازقانون بداند و همکاری آزادرامدنظردارند.

15-دمکراسی :حکومت مردم برمردم را دمکراسی می گویندودراصطلاح جدیدحکومت مردم که باتوجه به آراءاکثریت مردم ازطریق انتخاب نمایندگان تشکیل گرددرادمکراسی گویند.

16-سکولاریسم :به معنی دنیوی وآنچه مربوط به دنیاست ،آنان به دنیا وامورمادی اصالت می دهندومسایل معنوی ودینی را رد می کنند.این اصطلاح توسط جمعی شکاک ومنکرخدادرانگلیس بوجودآمدوتوسط دلالان وتجاراروپایی ترویج گردید.

17- اومانیسم :انسان مداری ،وانسان جای خداقرارمی گیردوارزش راخودانسان می دانندوجایگاه خداصرفابرطرف کردن دردهای روحی بشرمی دانند. 

18ایده آلیسم :به معنی خیال پرستی ومعتقداکه سیاست بایدتابع آمال یا ایده آل های انسانی گردد.

19-رئالیسم :به معنی واقع گرایی وحقیقت بودن وسعی دروفق دادن خودباحقایق جهان ومحیط وجامعه خودهستند.

20-مدرنیسم :به معنی نوواصطلاحا به معنی نوشدن ابزارمی باشدوسعادت بشررا درعلم می دانندومعتقداعلم بایدجای دین قرارگیردووسایل جدیدراشناخت وذهنیت جدیدراجایگزین روشهای واعتقادات قدیمی کرد.

21-پست مدرنیسم :انسان به فرهنگ وآداب ورسوم وابسته است و رسوم وشیوه خودررانمی تواندبه دیدبرتری بردیگران بپنداردونمی توان گفت کدام برتراست .

22-نیهیلیسم :هیچ انگاری ومکتب فلسفی که منکرهرنوع ارزش اخلاقی ومبلغ شکاکیت مطلق ونفی وجوداست .

23-سوفیسم :اصطلاحابه فلاسفه قبل ازسقراط می گویندکه موردانتقادسقراط و افلاطون بودند،بعدهابه کسانیکه دربحث وگفتگوبامغالطه وزبان بازی برحریف پیروزمی شدندگفته شد.

24- تیرانی :عنوان حکومت ظالمانه ای که قدرت را ازراه غیرقانونی دریونان باستان بدست می گرفت

25-سپتی سیسم :فلسفه شکاکین است ،پیروانش معتقدا انسان راهی برای شناخت حقایق نداردوبایددرهمه امورتوقف کند،حتی علوم ریاضی را بصورت احتمال قبول کند.

26-ماکیاولیسم :مکتب ماکیاولی فیلسوف وسیاستمدارایتالیایی (1527-1469)وعبارت ازتاسیس دولت قوی که تابع کلیسانباشدوطرفداراستبداد وحکومت نامحدود،برای علاج انسان شرورواخلاق ومذهب راتابع سیاست زمامدار

می داندوزمامدارخودقانون است که مردم بایدازاوتبعیت کنند.

27رادیکالیسم :به کسانیکه درصدداطلاحات اساسی وریشه دارجهت بهبودوضع اقتصادی واجتماعی باشندگفته می شود.

28-دگماتیسم :پذیرش بون چون وچرای موضوعات وتقلیدکورکورانه را می گویند.

29-اپوزیسیون :به معنی مخالف وعبارتنداز اتحادیه هاواحزاب وگروههایی که برای رسیدن به اهداف خودکه مخالف اهداف  دارندگان قدرت سیاسی واقتصادی می باشدوخصوصاگروههای که درنظام حکومتی پارلمانی به موجب قانون موجودیت آنهابه رسمیت شناخته شده ولی باحکومت ارتباط نداشته وازدولت حمایت نمی کنند.

30-دیپلماسی :به علم سیاست ونحوه ارتباط با کشورهادیگردیپلماسی گفته می شود.

                   خلاصه ای ازکتاب مکتب های سیاسی  اسدالله محمدنیا

+ نوشته شده در  دوشنبه دوازدهم مرداد 1388ساعت 17:39  توسط سعید   | 

 

قبیله حمیردرسرزمین یمن آبادیهای تجارتی کوچک همانندفنیقی هاتا سیس کرده وباحبشه وهندوستان ازراه دریا وباسواحل خلیج فارس وبحرعما ن  ازرا ه خشکی روابط تجاری داشتند .

ازمیان دولتهای حمیردولت سباازحدود850 ق .م تا115 ق .م ادامه داشت وپایتخت آن شهرسبا یا مارب بود.قدرت سیاسی ونظامی وبازرگانی سبا توانست به تدریج حومتهای پراکنده جنوب را زیرپوشش حکومت مستقل ووسیع وگسترده درآوردوتقریبا 9 قرن برجنوب حکومت کردند.از سبا درقرآن کریم دردوسوره ذکر شده  یکی به مناسبت ذکرنام ملکه سباونامه نوشتن به حضرت سلیمان (ع)ودیگری به مناسبت سدمعروف مارب می باشد.سبادردوره نخست از آغاز تاقرن چهارم  ق .م حکومتی نیمه روحانی –نیمه پادشاهی داشت وفرماندهان این منطقه را مکرب می گفته اند،ولی این عنوان به ملک مکرب وسپس به ملک تغییریافت .

ویرانی سدمارب هنگام دست اندازی حبشیان برجنوب ودردوره دوم حکومت حمیریان صورت گرفت .علت انقراض این دولت را شکافته  شدن سد مارب همزمان با دوران ضعف این دولت بود که بعلت سستی وناتوانی از عهده تعمیر آن برنیامدن وازترس ویران شدن سد پایتخت را به شهر ظفارمنقل کردند.وبا شکسته شدن سدبرخی قبایل قحطانی هلاک وبرخی دیگرچنان پراکنده شدندکه دیگر اثری از وجود آنان درسبا نمانده راهی شمال عربستان شدندوبعدها درمناطق دیگر دولتهای غسانیان ،لخمیان ،وآل کنده که به دولتهای روم ،ایران وحمیروابسته بودندرا تاسیس کردند.

دومین دولت مهم حمیر دولت تبابعه که پایتخت آن ظفاراز دیگر بلادیمن بود وچون اسم عمومی هریک از پادشاهان این سلسله تبع بوده این سلسله را تبابعه خواندندواز115ق .م تا531میلادی طول.

قدرت جنگجویی تبابعه از سبا بیشتربودوبرخی پادشاهان آن به لشکرکشی پرداختند،مشهورترین آنهاذونواس بودکه با خسروانوشیروان معاصربوده وچون این تبع به کیش یهودتمایل داشت وحتی نام خودرا به یوسف تغییرداد.(مسیحیان یمن که با تلاشهای امپراتوران روم ازجمله هیئت اعزامی کنستانتیوس درقرن 4م به یمن وساختن کلیسا درظفاروعدن درجنوب رخنه کرد وروابط روم با پادشاهان آنجااستوارشدتااز بازرگانی جنوب بهره برندوحمیریان رابرضدساسانیان برانگیزندوهمزمان با تلاش روم درکسترش مسیحیت ،برشمار یهودیان اندک اندک افزوده شد.)وبدین ترتیب یهودی گری درمقابل مسیحیت رواج یافت،ذونواس به آزارمسیحیان پرداخت لذا دولت حبشه که مراقب اوضاء بودشخصا یابه دستورژوستینین امپراتورروم یکی از سرداران خودبنام اریاط را باهفتادهزارسپاهی به جنگ ذونواس فرستاد ،ذونواس شکست خورده متواری شد واریاط  حکومت یمن را دردست گرفت وحکومت حمیری یمن را در531منقرض کرد، اماچندی بعد یکی ازسپاهیانش بنام ابرهه بروی شورید ودرجنگ که برعلیه اریاط بپاکرد اریاط را کشته قدرت را بدست آورد.ابرهه چون فردی متعصب به دین مسیح بودبرای جلوگیری از رفتن اعراب به زیارت کعبه درصددایجادکلیسایی درصنعابرآمدتا دیگرکسی عزم طواف کعبه نکنند.امادیگراعراب نسبت به ابرهه وبنای کلیسای قلیس بدبین بودند،دراین زمان یکی از اعراب بنام نفیل از بنی کنانه به صنعا رفت وشبی درودیوارکلیسا را به نجاست اندودوفرارکرد،وقتی این خبربه ابرهه رسیددرصددانتقام ولشکرکشی  بسوی  کعبه وتخریب آنجابرآمدوبا اجازه نجاشی قوای عظیمی به همراه چندین زنجیرفیل ازیمن راه حجاز را درپیش گرفت ودرضمن راه قتل وغارت فراوان کردوحتی همانطورکه مشهوراست دویست نفرشترعبدالمطلب جدپیامبر (ص ) ،که دراین موقع پرده داری کعبه بودرا رابیغمابردولی بعداپس داد.

هنگام حمله به کعبه پرندگان ابابیل باافکندن سنگهای از سجیل سپاه ابرهه را به نکبتی سخت دچارساخته وهمه آنهارارابجزابرهه هلاک کردندوبلاخره خودابرهه هنگام رسیدن به صنعا بوسیله پرنده ای که درپی اوبودبهلاکت رسید.

سال حمله ابرهه به کعبه 571میلادی را اعراب عام الفیل نامیدند.بعداز ابرهه فرزندش یکسوم وپس ازآن مسروق با ظلم وستم حکومت کردند،عاقبت یکی ازسران عرب قحطانی که سیف بن ذی یزن نام داشت به خسروانوشیروان یناه بردوازوی کمک خواست ،انوشیروان یکی از سرداران دیلمی خودبنام وهرز را با چهارهزارلشکری برای طردحبشیان فرستاد.آنان مسروق را کشتندوحبشیان رااز یمن بکلی  راندند .

تمام یمن وبخشی از حجازوشمال عربستان تحت حمایت وتابعیت ایران درآمد،سیف بن ذی یزن به حکومت یمن رسیداماکمی بعدبدست غلامش کشته شدوازاین به بعدتاظهوراسلام مرزبانانی ازایران برای اداره یمن فرستاده می شد.

منابع :1-تاریخ ایران  قبل از اسلام          حسن پیرنیا      2-تاریخ ازعرب تا دیالمه       تالیف عباس پرویز

3--تاریخ تحلیلی اسلام تاپایان امویان        دکترسیدجعفرشهیدی

+ نوشته شده در  چهارشنبه هفتم مرداد 1388ساعت 19:28  توسط سعید   | 

نسب شناسان همه ٔ اقوام عرب را به دو شجره ٔ بزرگ تقسیم کرده اند: عربهای جنوبی (یمنی  ) و عربهای شمالی . عربهای یمن یا قحطانی که از یک شاخه ٔ اصلی یا یک شجره انداعم از حمیریها و سبائیها و معینی ها و قتبانیها و حضرموتیها باضافه ٔ بنوکهلان که عرب بائده نامیده شده اند و اکنون تنها نامی از آنها در زبانها هست عرب عاربه و همچنین طوائف و اقوام عاد ثمود، طسم ، جدیس و عملاق . و عربهای شمالی یا عدنانی عرب مستعربه اصلاً از نژاد عرب نبودند و در عرب مستهلک شدند. عرب شمالی را اسماعیلی ، عدنانی ، معدی نیز می نامند

بقول مورخین عرب قحطانی فرزندان یعرب بن قحطان ابتدا ساکن حجاز بوده ازجمله قبیله جرهم درنزدیکی مکه مستقربودندوحضرت اسماعیل فرزندحضرت نوح (ع)درمیان آنهابزرگ شدو ازمیان آنان زنی اختیارکردوفرزندانش ادب وزبان عربی  آموختندوچون عربیت آنان اکتسابی واستعاری بود،به آنان عرب مستعربه گفته شد.

 

 

+ نوشته شده در  شنبه سوم مرداد 1388ساعت 20:27  توسط سعید   | 

بارم خردادماه سه فصل اول   5نمره

1کدام مورد تعامل اجتماعی نیست : درس دوم

      الف-گوش دادن به درس معلم ¨   ب-خوردن بیسکویت¨   ج-صحبت با مادر ¨  د-لبخند زدن به همکلاسی ¨

  1. کدام مورد تعامل اجتماعی محسوب میشود ؟ درس دوم

      الف-روزنامه خواندن ¨  ب- گوش دادن به رادیو ¨  ج-درد دل کردن با دوست ¨  د-خواندن کتاب¨

  1. کدام "ما" سطحی محسوب میشود؟ درس دوم

        الف-"مای"هم کلاسی ¨  ب-"مای"خانواده ¨  ج-"مای"گروه سرود ¨  د- "مای"تماشاگران سینما¨

  1. کدام مورد هنجار نیست؟ درس سوم

      الف-سلام کردن¨  ب- گفتگو با دوست ¨  ج- احوالپرسی با دوست ¨  د- یگانه پرستی ¨

  1. کدام مورد ویژگی دوران نوجوانی است؟ درس چهارم

       الف-به خانواده متکی است ¨  ب- نقش انفعالی دارد ¨

      ج- به عضویت گروههای مختلف در میاید ¨  د- فقط عضو گروه خانواده است ¨

  1. "داشتن شخصیت متزلزل" پیامد کدام آسیب گروه است؟ درس ششم

      الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

     7."تبدیل شدن به فردی نا بهنجار"پیامد کدام آسیب گروه است؟  درس ششم

     الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

      8."نپذیرفتن انتقاد" پیامد کدام آسیب گروه است؟ درس ششم

     الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

     9."داشتن حالت پرخاشگری" پیامد کدام آسیب گروه است؟ درس ششم

     الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

10."از دست دادن توانایی اندیشیدن" پیامد کدام گروه است؟ درس ششم

الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

11. کسی که نمیتواند تصمیم مستقل بگیرد ، دچار کدام آسیب گروه است؟ درس ششم

الف- مطلق گرایی  ¨  ب- دو گانگی ارزشی ¨  ج- بیگانگی با جامعه  ¨  د- تبعیت بی چون و چرا¨

12. به شناختی که حاصل تجربه ما در زندگی اجتماعی است ...................می گوییم. درس اول

13. به شناختی که حاصل مطالعه دقیق رفتار انسان و جوامع مختلف است ................می گوییم. درس اول

14.به رفتارهایی که فرد باید انجام دهد و در صورت رعایت نکردن مجازات می شود..............می گویند. درس سوم

15. برای مسلمانان .................یک ارزش محسوب می شود. درس سوم

16. به اموری که برای گروه اهمیت دارد ..................گفته می شود. درس سوم

17. حد هماهنگی و تعارض را در جامعه .................مشخص می سازد. درس چهارم

18.عضویت در گروه برای فرد .................خاصی به دنبال دارد. درس پنجم

19. در دوره نوجوانی گروه پایگاهی است که فرد از طریق آن ..............و.............. عمل می کند. درس پنجم

20. "تردید نسبت به ارزش های جامعه" یکی از پیامد های ..................است. درس ششم

21. "بی اعتقادی نسبت به ارزش های جامعه" یکی از پیامد های .................می باشد. درس ششم                                                        

22. کسی که در مورد گروه خود انتقاد نمی پذیرد به ...................دچار است. درس ششم

 

23. نتایج شناخت نادرست از محیط اجتماعی را بنویسید: درس اول

24. یک مثال برای شناخت نادرست از محیط اجتماعی بنویسید: درس اول

25. شناخت حاصل از زندگی اجتماعی چگونه شناختی است؟ درس اول

26. شناخت علمی چگونه شناختی است؟ درس اول

27. یک مثال بزنید که در آن تفاوت شناخت علمی با شناخت حاصل از زندگی مشخص شود. درس اول

28."انسان بالطبع اجتماعی است" یعنی چه؟ درس دوم

29. تعامل اجتماعی را با یک مثال تعریف کنید. درس دوم

30. نحوه شکل گیری ما را توضیح دهید: درس دوم

31. نحوه شکل گیری گروه را توضیح دهید : درس دوم

32. هنجار را تعریف کنید. درس سوم

33. برای گروه دوستی دو هنجار مثال بزنید: درس سوم

34. ارزش را تعریف کنید: درس سوم 

35. برای گروه مسلمانان و گروه سرزمینی یک ارزش مثال بزنید: درس سوم

36. کسی که خود را ایرانی میداند چه هنجار هایی را باید رعایت کند؟( دو مورد) درس سوم

37. یک مثال بزنید که در آن تضاد بین گروهها مفید باشد . درس چهارم

38. یک مثال بزنید که در آن تضاد بین گروهها مضر و زیانبار باشد . درس چهارم

39. گروه ملت را تعریف کنید. درس چهارم

40. در درون گروه ملت چه گروههایی وجود دارند؟ درس چهارم

41. دو مثال بزنید که در آن ارزش برخی گروهها با گروه ملت مغایر است: درس چهارم

42. چگونه هر فردی خود را در آینه دیگران می بیند؟ با مثال توضیح دهید. درس پنجم 

43. ویژگی گروه در دوره نوجوانی را بنویسید: درس پنجم

44. تفاوت دوره نوجوانی با دوره کودکی را بنویسید: درس پنجم

45. آسیب های گروه را نام ببرید: درس ششم

46. آسیب دو گانگی ارزشی را توضیح دهید: درس ششم

47. دو مورد از پیامد های دو گانگی ارزشی را بنویسید : درس ششم

48. آسیب مطلق گرایی را توضیح دهید : درس ششم

49. دو مورد از پیامد های مطلق گرایی را بنویسید . درس ششم

50. آسیب بیگانگی از جامعه را توضیح دهید : درس ششم

51. دو مورد از پیامد های بیگانگی از جامعه را بنویسید. درس ششم

52. آسیب تبعیت بی چون و چرا را توضیح دهید. درس ششم

53. دو مورد از پیامد های تبعیت بی چون و چرا را بنویسید. درس ششم

 

54کدام از نقش های زیر را خودمان می پذیریم؟ درس اول

      الف- دختر بودن ¨   ب- کرد بودن ¨  ج- ایرانی بودن ¨   د- دانشجو بودن ¨ 

55-کدام یک از نقش های زیر را به ما نسبت می دهند؟ درس اول

      الف- کرد بودن  ¨   ب- دانش آموز بودن ¨ ج- معلم بودن ¨  د- زرنگ بودن ¨

56-تقسیم کار در جامعه برای چه چیزی به وجود آمده است؟ درس دوم

      الف- بقای زندگی جمعی ¨  ب- آسان شدن کارها ¨  ج- تحقق ارزشها ¨ د- موارد الف و ج

57-کدام مورد آرمان اجتماعی محسوب نمی شود؟ درس دوم

      الف- راه یافتن به دانشگاه  ¨  ب- عدالت  ¨  ج- آزادی  ¨  د- دفاع از مظلومان  ¨

58-کدام یک از موارد زیر نظام محسوب نمی شود؟ درس سوم

      الف- ساعت  ¨   ب- یجچال ¨  ج- خانواده  ¨  د-  اتومبیل ¨

59-از موارد زیر ،کدامیک جریان جامعه پذیری محسوب می شود؟ درس پنجم

      الف- درس دادن معلم در کلاس ¨  ب- نماز خواندن ¨  ج- احترام به والدین  ¨  د- لباس پوشیدن ¨

60-کدام مورد از موارد کنترل اجتماعی به حساب می آید ؟  درس پنجم

      الف- جریمه کردن راننده متخلف  ¨             ب- دادن نمره بیست به دانش آموز ¨                     

      ج- کمک کردن به والدین¨                             د- خواندن درس  ¨

 

61.نقش های مختلف در یک گروه ........................بهم وابسته هستند. درس دوم

62-تقسیم کار در جامعه برای ...................یا .......................به وجود آمده است. درس دوم

63-به ارزش های مشترکی که هر جامعه ای برای رسیدن به آن تلاش می کند.................. می گویند درس دوم

-64آزادی و عدالت از نمونه های ...................هستند. درس دوم

65-به نظام هایی که جزیی از نظام های اجتماعی بزرگتر هستند.................می گویند. درس چهارم

66-آماده شدن فرد توسط جامعه برای به عهده گرفتن نقش ها ..................نام دارد. درس پنجم

67-بلند شدن به احترام بزرگ ترها نمونه ای از ........................به حساب میاید. درس پنجم

68-جریمه کردن راننده متخلف نمونه ای از ....................به حساب میاید. درس پنجم

69-سرزنش فرزندان توسط والدین نمونه ای از .................. به حساب میاید. درس پنجم

70-اجتماعی کردن افراد از طریق مجازات ................. نام داررد. درس پنجم

 

71.نفش را تعریف کنید. درس اول

72.چهار نقش برای خانواده مثال بزنید. درس اول 

73.نقش ها به چند دسته تقسیم می شوند؟برای هر کدام یک مثال بزنید. درس اول 

74.تکالیف نقش یعنی چه؟ درس اول 

75.حقوق نقش را تعریف کنید. درس اول

76.وابستگی متقابل نقش ها را توضیح دهید. درس دوم 

77.وابستگی متقابل نقش ها موجب چه چیزی می شود؟ درس دوم

78.چرا تقسیم کار در جامعه به وجود آمده است؟ درس دوم

79.آرمان اجتماعی را تعریف کرده و دو مثال برای آن بزنید: درس دوم                                                                                      

80.دو مثال بزنید که افراد در آن برای رسیدن به هدف خود ،بین خود تقسیم کار کرده باشند: درس دوم

81.نظام را تعریف کنید . درس سوم

82.نظام اجتماعی را تعریف کنید. درس سوم

83.یک نظام اجتماعی مثال زده و دو نقش برای آن بنویسید. درس سوم         

84. نظام اجتماعی کل را تعریف کنید. درس چهارم

85.خرده نظام چیست؟ درس چهارم 

86.آیا ممکن است که یک نظام اثر نامطلوبی نیز برای جامعه داشته باشد؟مثال بزنید. درس چهارم

87. به چه نظامی ،نظام اجتماعی متعادل می گویند؟ درس چهارم

88.برای نظام اجتماعی متعادل ،یک مثال بزنید. درس چهارم

89.در چه صورت ،یک نظام اجتماعی دچار عدم تعادل می شود؟ درس چهارم

90.مثالی بزنید که در آن ،نظام اجتماعی دچار عدم تعادل شده باشد . درس چهارم

91.جامعه پذیری را تعریف کنید. درس پنجم

92.برای جامعه پذیری دو مثال بزنید. درس پنجم

93.جامعه افراد را به چند شکل اجتماعی می کند؟ درس پنجم

94.درونی کردن ارزشها را تعریف کنید. درس پنجم

95.برای جریان درونی کردن ارزشها یک مثال بزنید. درس پنجم

96.کنترل اجتماعی را تعریف کنید. درس پنجم

97.برای کنترل اجتماعی یک مثال بزنید. درس پنجم

98-کدام یک ملاک تمایز گرو هها از یکدیگر نیست؟ درس اول

الف- میزان نظم گروهی   ¨  ب- میزان دوام و پایدازی ¨  ج- بزرگ یا كوچک بودن ¨  د-  اشتغال و بهداشت

99-کدام یک از تاثیرات خانواده بر نظام اجتماعی كل نیست؟ درس دوم 

الف- اجتماعی کردن فرزندان ¨  ب- پیدا کردن کار برای فرزندان  ¨  ج- مراقبت از کودکان ¨ د- تولید نسل ¨

100-كدام یک از عوامل کم بودن رشد جمعیت در گذشته نبود؟ درس دوم 

الف- پايين بودن بهداشت            ب-  بيماريهاو قحطي و سيل               ج- رشد بهداشت            د- پايين بودن انتظارات

101-تغییر فرهنگ موجب چه چیزی شده است؟ درس دوم

الف- تغییر نظام تقسیم کار  ¨ ب- رشد بهداشت ¨  ج- طولانی بودن دوره مصرف کنندگی فرزندان ¨  د- بالا رفتن سطح انتظارات  ¨

102-کدام یک از آثار نامطلوب رشد جمعیت نیست؟  درس دوم

الف- كاهش سطح رفاه            ب- كاهش امكانات بهداشتي             ج- كاهش امكانات تفريحي          د- رشد اقتصادي

103-جمله "جوانان خود سر هستند " نشان دهنده چه چیزی است؟ درس پنجم

الف- تفاوت انتظارات  ¨  ب- ناسازگاری والدین و فرزندان ¨ ج- تفاوت در اجتماعی شدن ¨ د-  برآورده نشدن انتظارات

 

104.رابطه افراد در خانواده ...................و گسستن آن .................... است. درس اول

105.تغییر فرهنگ موجب ................... شده است. درس دوم

106.رشد بهداشت موجب ....................شده است. درس دوم

107.فرد نه تنها از نظر جسمی به خانواده مدیون است ،بلکه از نظر .........و......... نیز تحت تاثیر خانواده قرار دارد. درس سوم

108.وجه مشترگ اختلافات زن و شوهر .................... می باشد.  درس چهارم                                                                                  

109.وجه مشترک اختلافات والدین و فرزندان ...................... می باشد. درس پنجم

 

       110. ملاک تمایز برای گروهها از یکدیگر بنویسید: درس اول

       111. تفاوت گروه خانواده با سایر گروهها در چیست؟ درس اول

       112. چرا میتوان خانواده را یک نظام اجتماعی به حساب آورد؟ درس اول

       113. خانواده را از چند جهت میتوان بررسی کرد؟ درس اول

114در خانواده چه نقش هایی وجود دارد ؟چند مثال بزنید. درس اول

115تاثیرات خانواده بر نظام اجتماعی کل را نام ببرید: درس دوم

116چرا در گذشته رشد جمعیت زیاد نبود؟ درس دوم

117چرا امروزه رشد جمعیت زیاد  است؟( دو مورد) درس دوم

118چهار مورد از آثار نامطلوب رشد جمعیت را نام ببرید. درس دوم

119خانواده چگونه بر شکل گیری شخصیت فرد تاثیر می گذارد؟ درس سوم

120خانواده چگونه حمایت عاطفی اعضایش را فراهم میکند؟ درس سوم

121وجه مشترک اختلافات زن و شوهر چیست؟ یک مثال برای آن بزنید . درس چهارم

122مثالی بزنید که در آن گونه های مختلف اجتماعی شدن موجب اختلاف زن و شوهر شود. درس چهارم

123چرا افراد به گونه های مختلف اجتماعی می شوند؟ درس چهارم

124چه عواملی در تفاوت انتظارات بین والدین و فرزندان موثر است؟ انها را نام ببرید. درس پنجم

125تغییر نقش کودکی به نوجوانی چگونه موجب تفاوت انتظارات و ناسازگاری بین والدین و فرزندان می شود؟ درس پنجم

      126. گونه های مختلف اجتماعی شدن چگونه موجب تفاوت انتظارات و ناسازگاری بین والدین و فرزندان می شود ؟ درس پنجم

127مثالی بزنید که در آن گونه های مختلف اجتماعی شدن موجب ناسازگاری بین والدین و فرزندان شده است. درس پنجم

 

 

پرسش های چهار گزینه ا ی فصل 4     بارم  فصل 4(8نمره )و5(7نمره ) درخردادماه جمعا 15نمره  

  1. ضرب المثل "حساب حساب است،کاکا برادر " چه چیزی را نشان می دهد؟ درس اول

الف-  رابطه اقتصادي          ب- رابطه دوستانه           ج-  روابط اقتصادي و دوستانه        د-  نظام اقتصادي

  1. چه قاعده ای است که حدود منافع مردم را مشخص می سازد؟ درس اول

الف- اقتصادي                ب- مالكيت             ج- اجتماعي            د- دوستانه

  1. نام دیگر نظام توزیع چیست؟ درس دوم

      الف- کارخانه  ¨  ب- بازار ¨  ج- بخش خدمات  ¨  د- کارخانه ها  ¨

  1. کدام خرده نظام از خرده نظام های نظام تولیدی محسوب نمی شود ؟ درس دوم

الف- مدرسه ¨  ب- کارخانه  ¨  ج- مزارع  ¨  د- صنایع  ¨

  1. در مرکز نظام پولی و بانکی چه چیزی قرار دارد؟ درس دوم

الف- کارخانه ها  ¨  ب- بانک مرکزی  ¨  ج-  بانک ها ¨  د- صندوق قرض الحسنه ¨

  1. در شکل گیری نیازها چه چیزی نقش اساسی دارد؟ درس سوم

الف- ارزشها و فرهنگ جامعه  ¨  ب- جریان اجتماعی شدن ¨  ج- امکانات اقتصادی  ¨  د- مواردالف وب 

 آشکارترین راه دخالت دولت در امور اقتصادی از کدام طریق است؟ درس سوم

      الف- بانک مرکزی  ¨   ب- بودجه   ¨   ج- سیاست های پولی و مالی  ¨   د- هزینه ها  ¨

  1. روش دخل و خرج دولت را معلوم می کند:  درس سوم                                                                                                        

الف- بودجه  ¨  ب- بانک مرکزی  ¨  ج- تورم  ¨  د-  برنامه

  1. فرو پاشی شوروی حاصل چه چیزی بود؟ درس چهارم

      الف- سرعت آرام تغییرات در نظام اقتصادی  ¨  ب- عدم تعادل رشد صنعت      ج- ثبات نسبي نظام سياسي     د- موارد ب و ج

  1. کدام یک از موارد زیر از پیامد های نامناسب نظام اقتصادی است؟ درس چهارم

      الف- تضاد طبقاتی  ¨  ب- حفظ حیات مادی  ¨   ج- تحول جامعه  ¨  د- ایجاد اشتغال  ¨

  1. شغل یکی از راه های اصلی یروز آن می باشد: درس پنجم

      الف- علاقه   ¨  ب- خلاقیت  ¨  ج- قدرت و نفوذ  ¨  د-  منزلت اجتماعی  ¨

  1. اولین شرط انتخاب شغل است : درس ششم

الف- استعداد  ¨  ب- داشتن مهارت  ¨  ج- علاقه  ¨  د- داشتن تجربه  ¨

  1. پزشکی که در یک مغازه خیاطی کار میکند ،به کدام آسیب نظام اقتصادی دچار است؟ درس هفتم 

      الف- بیکاری آشکار  ¨  ب- بیکاری فصلی  ¨  ج- بیکاری پنهان  ¨   د- اشتغال کاذب  ¨

  1. کشاورزی که در بعضی ماههای سال ،کار کشاورزی نمی کند ،چه نوع بیکاری است ؟ درس هفتم

      الف- بیکاری آشکار  ¨  ب- بیکاری فصلی  ¨  ج- بیکاری پنهان  ¨   د- اشتغال کاذب  ¨

  1. کوپن فروشی کدام یک از موارد زیر محسوب می شود ؟ درس هفتم  

      الف- بیکاری آشکار  ¨  ب- بیکاری فصلی  ¨  ج- بیکاری پنهان  ¨   د- اشتغال کاذب  ¨

  1. رکود اقتصادی چه زمانی پیش میاید؟ درس هفتم

الف-  عرضه بر تقاضا پيشي گيرد                     ب- تقاضا بر عرضه پيشي گيرد

ج- سودآوري تجارت                                       د- درآمد بيشتر اشتغال كاذب نسبت به توليد كننده

پرسش های کامل کردنی

  1. به فعالیت هایی که به تهیه وسایل زندگی اختصاص می یابد ...................... می گوییم . درس اول
  1. قواعدی که جامعه برای حفظ یکپارچگی خود تعیین می کند.......................نام دارد. درس اول
  1. در مرکز نظام پولی  و بانکی ..................قرار دارد. درس دوم
  1. آشکارترین راه دخالت دولت در امور اقتصادی از طریق .....................می باشد. درس سوم
  1. روش دخل و خرج دولت را ....................معلوم می کند. درس سوم
  1. یکی از پیامد های نامناسب نظام اقتصادی .................... است. درس چهارم
  1. یکی از وجوه بزرگسال شناخته شدن جوان...................است. درس پنجم
  1. یکی ازراههای اصلی بروز خلاقیت ..................می باشد. درس پنجم
  1. امروزه اغلب مهارت ها ................و از طریق .................به دست میاید. درس ششم
  1. تصوری که از خود و از آنچه باید بشویم داریم.....................نام دارد. درس ششم
  1. نوعی از بیکاری که در آن فرد مدتی از سال شغلی ندارد .................نامیده می شود. درس هفتم
  1. کوپن فروشی از انواع ...................است. درس هفتم
  1. پرستاری که در یک نانوایی کار میکند دچار ...................می باشد. درس هفتم
  1.  جایگزینی ماشین به جای انسان .................نام دارد. درس هفتم
  1. شرایطی که در آن عرضه بر تقاضا پیشی می گیرد..................نامیده می شود. درس هفتم

پرسش های تشریحی

  1. فعالیت اقتصادی را تعریف کنید. درس اول
  1. برای فعالیت اقتصادی دو مثال بزنید. درس اول
  1. رابطه اقتصادی را تعریف کنید. درس اول                                                                                                                           
  1. تفاوت رابطه اقتصادی با رابطه دوستانه را بنویسید. درس اول
  1. قاعده مالکیت را توضیح دهید. درس اول
  1. نظام اقتصادی را تعریف کنید. درس اول
  1. نظام اقتصادی به چند خرده نظام تقسیم می شود؟ درس دوم
  1. نظام تولیدی را تعریف کنید. درس دوم
  1. نظام توزیع را شرح دهید. درس دوم
  1. پیدایش پول موجب چه چیزی شده است؟ درس دوم
  1. نظام پولی و بانکی از چه راههایی به فعالیت اقتصادی شکل می دهد؟ درس دوم
  1. با یک مثال رابطه بین اقتصاد و محيط طبيعي  را بنویسید. درس سوم
  1. در چه جامعه ای ،علم مجالی برای رشد ندارد؟ درس سوم
  1. رابطه بین اقتصاد و نظام آموزشی را بنویسید. درس سو م
  1. رابطه بین اقتصاد و نیازهای افراد را بنویسید. درس سوم
  1. در شکل گیری نیازها چه چیزی نقش اساسی دارد؟ درس سوم
  1. بودجه چگونه بر اقتصاد اثر می گذارد؟ درس سوم
  1. رابطه بین اقتصاد و نظام خانواده را بنویسید. درس سوم
  1. اگر سرعت تغییرات در نظام اقتصادی زیاد باشد ،چه روی می دهد؟ درس چهارم
  1. تضاد طبقاتی را شرح دهید. درس چهارم
  1. رواج پول پرستی یعنی چه؟ درس چهارم
  1. در بحث از رابطه فرد و نظام اقتصادی چند مطلب را باید از یکدیگر تفکیک کرد؟ درس پنجم
  1. چرا شرط اصلی ازدواج برای پسران داشتن شغل است؟ درس پنجم
  1. چرا رضایت از شغل مسئله مهمی است؟ درس پنجم
  1. داشتن مهارت در گذشته به چه صورت بود و چگونه کسب می شد؟ درس ششم
  1. امروزه مهارت چگونه است و چگونه کسب می شود؟ درس ششم
  1. خویشتن پنداری یعنی چه ؟ درس ششم
  1. اگر فردی که از خود تصور مدیر را دارد ،به کارمندی ساده تبدیل شود چه پیش خواهد آمد؟ درس ششم
  1. محیط و شرایط اجتماعی چگونه بر انتخاب شغل تاثیر می گذارد؟ درس ششم
  1. بیکاری آشکار را تعریف کنید. درس هفتم
  1. بیکاری پنهان را تعریف کنید. درس هفتم
  1. به چه بیکاری ،بیکاری پنهان می گویند؟ درس هفتم
  1. اشتغال کاذب یعنی چه؟ درس هفتم
  1. عوامل موثر بر بیکاری را نام ببرید. درس هفتم
  1. ماشینی شدن چگونه موجب بیکاری می شود؟ درس هفتم
  1. عدم تعادل اقتصادی چگونه موجب بیکاری می شود؟ درس هفتم
  1. رکود اقتصادی یعنی چه؟ درس هفتم
  1. رکود اقتصادی چگونه موجب بیکاری می شود؟ درس هفتم

پرسش های چهار گزینه ایفصل 5

1-کدام یک از موارد زیر از عوامل ایجاد عدم تعادل در نظام اجتماعی است؟ درس اول

الف- مجازات مجرمان  ¨  ب- برخورد میان جوامع مختلف  ¨  ج- حل و فصل درگیری ها  ¨  د-

دفاع از جامعه در مقابل دیگران  ¨

  1. در راس نظام جمهوری اسلامی چه نقشی قرار دارد؟ درس سوم

      الف- رهبری   ¨  ب- خبرگان  ¨  ج- رئیس جمهور  ¨  د- شورای نگهبان  ¨

  1. کدام یک از وظایف رهبر نیست؟ درس سوم

      الف- عزل رئیس جمهور  ¨  ب- اعطای نشان های دولتی  ¨   ج- فرماندهی نیروهای مسلح  ¨   د-  اعلان جنگ و صلح ¨

  1. از وظایف رئیس جمهور است: درس سوم

      الف- انتخاب وزیران  ¨   ب- استیضاح وزیران  ¨  ج- دادن رای اعتماد به وزیران  ¨   د- قانون گذاری

  1. وظیفه انطباق قوانین مجلس با شرع و قانون اساسی از وظایف کدام نقش است؟ درس چهارم

      الف- رهبر               ب- شوراي نگهبان                ج- مجلس خبرگان                د- رئيس جمهور

  1. اشکال مختلف فعالیت سیاسی افراد در جامعه را مشخص می سازد : درس چهارم

      الف- تظاهرات و راهپیمایی  ¨   ب- قانون  ¨  ج- انتخابات  ¨   د-  احزاب  ¨

  1. انتخاب کدام نقش، جزء مراجعه به آرای عمومی با واسطه است؟ درس پنجم

      الف- انتخاب رئیس جمهور  ¨   ب- دادن رای اعتماد به وزیران  ¨  ج- انتخاب نمایندگان مجلس  ¨   

      د- انتخاب نمایندگان شورای شهر  ¨

  1. گام سوم در رای دادن چیست ؟ درس پنجم

      الف- تشخیص و ارزیابی  ¨   ب- مشخص کردن هدف  ¨ 

ج- بررسی سوابق نامزد مورد نظر  ¨         د- شناسایی نامزدها

9-جایگزینی ماشین به جای انسان .................نام دارد

     10. دومین راه برای شناسایی یک نامزد چیست؟ درس پنجم

     الف- شناخت مخالفان او ¨  ب- شناخت هواداران او  ¨ 

 ج- بررسی سخن رانی های او  ¨        د- بررسی سوابق قبلی او  ¨  

پرسش های کامل کردنی

11-به مجموعه نقش های سیاسی ......................گفته می شود . درس اول

12-به نظامی که در آن "قانون" مبنای عمل افراد است .................گفته می شود. درس دوم

13-یکی از علل پیدایش نظام قانونی مطرح شدن مفاهیمی نظیر............ و.................. بود. درس دوم

14به عهده گرفتن نقش صدارت در نظام خود کامه به ..................نیازمند بود. درس دوم

15انتخاب رهبر به عهده ..................است. درس سوم

16فرماندهی کل نیروهای مسلح از وظایف نقش .................... می باشد. درس سوم

17تنفیذ حکم رئیس جمهور از وظایف نقش ....................است. درس سوم

18اعطای نشان های دولتی از وظایف نقش ....................است. درس سوم

19   کار شورای نگهبان انطباق قوانین مجلس با ............ و................ است . درس سوم

20"دادن رای اعتماد" از نوع مراجعه به آرای عمومی ................ می باشد. درس چهارم

21مرحله سوم رای دادن ................. است.   درس پنجم                                                                                                           

22اشکال مختلف مشارکت سیاسی افراد را ................... معلوم می کند. درس چهارم

پرسش های تشریحی

 

23.عواملی که موجب حفظ تعادل نظام اجتماعی میشوند را نام ببرید. درس اول

24.نقش سیاسی و نظام سیاسی را تعریف کنید. درس اول

25. در نظام خودکامه ،چه نقش هایی وجود داشت؟ درس دوم

26. چرا دیگر نظام های خودکامه قادر به حفظ تعادل نظام اجتماعی نبودند؟ درس دوم

27. در نظام قانونی مردم چه چیزهایی را مشخص می کنند؟ درس دوم

28. تفاوت "قانون" در نظام های قانونی و خودکامه را بنویسید. درس دوم

29. دو ویژگی نظام قانونی را بنویسید. درس دو م

30. در نظام سیاسی چند نوع نقش را میتوان از یکدیگر تفکیک کرد؟ درس سوم

31. دو مورد از وظایف نقش رهبری را بنویسید. درس سوم

32. دو مورد از وظایف نقش ریاست جمهوری را بنویسید. درس سوم

33. دو مورد از وظایف نقش نمایندگی را بنویسید. درس سوم

34. وظیفه شورای نگهبان چیست؟ درس سوم

35. وظیفه مجلس خبرگان چیست؟ درس سوم

37. در قانون اساسی چند نوع شورا وجود دارد؟ درس سوم

38. فعالیت سیاسی را تعریف کنید. درس چهارم

39. مراجعه به آرای عمومی به چند صورت است؟ درس چهارم

40. احزاب چگونه گروههایی هستند؟ درس چهارم

41. احزاب چه فعالیت هایی انجام می دهند ؟ (دو مورد ) درس چهارم

42. چرا احزاب و گروهها از رسانه ها استفاده می کنند؟(دو مورد) درس چهارم

43. به چه انتخابی ، انتخاب کور می گویند ؟ درس پنجم

44.از چه راه هایی میتوانیم نامزدها را شناسایی کنیم؟ درس پنجم

45.مراحل انتخاب نامزد مورد نظر و رای دادن را به ترتیب نام ببرید . درس پنجم

46. چرا انتخاب نماینده کار مشكلي است؟ درس پنجم

47. رابطه بین نظام سیاسی و خانواده را به صورت مختصر توضیح دهید. درس ششم

48-مدرسه درارتباط بانظام سیاسی ازچه جهاتی عمل می کند. درس ششم

49-درنظام سیاسی قانونی کسانی می توانندعهده دارنقش های سیاسی شوندچه ویژگی هایی دارند. درس ششم

50-نظام سیاسی چگونه با تغییرموقعیت اجتماعی واقتصادی افرادبرنظام سیاسی اثرمی گذارد. درس ششم

+ نوشته شده در  یکشنبه بیست و هفتم اردیبهشت 1388ساعت 0:38  توسط سعید   | 

-امام خمینی ره چه وظایفی رابه دولت موقت محول کرد؟
2-قانون اساسی جمهوری اسلامی چگونه تدوین شد؟
3-آمریکا چه توطئه های علیه انقلاب اسلامی مرتکب شد؟
4-گروههای ضدانقلاب خواستارچه تغییراتی درانقلاب اسلامی بودند؟
5-وجوه مشترک عمده گروههای مخالف انقلاب رابنویسید؟
6-چه عواملی موجب اعتراض دانشجویان وتصرف سفارت آمریکادر 13آبان 58شد؟
7-پس ازاستعفای مهند س بازرگان در14آبان 58کدام نهادمسئول اداره کشورشد؟
8-انقلاب فرهنگی درچه شرایطی وباچه هدف انجام شد؟
9-بنی صدرچراوچگونه ازریاست جمهوری عزل شد؟
10-شهیدآیت ا...مطهری توسط گروهک ......................به شهادت رسید؟
11-درهفتم تیرماه وهشتم شهریورماه 1360گروهک مجاهدین خلق چه کسانی را به شهادت رساندند؟
12-شهدای محراب رانام ببرید؟
13-اقدامات دشمنان برای سقوط انقلاب رابنویسید؟
14-بهانه آمریکابرای حمله به ایران (طبس )چه بود؟
15-کودتای نوژه راشرح دهید؟
16-عراق ازترکیب کدام استان هاتشکیل وقبلاجزء کدام کشوربود؟
 7چرادرابتدای جنگ صدام موفق به پیشرفتهای سریع در خاک ایران شد؟
18-عراق درجنگ علیه ایران ازحمایت مادی ومعنوی کدام کشورهابرخورداربود؟
19-چراایران درابتداآتش بس رانمی پذیرفت ؟
20-هدف صدام ازحمله موشکی به شهرهای ایران ....................................بود.
21-دوموردازاقدامات ناجوانمردانه آمریکابرعلیه ایران هنگام جنگ تحمیلی رابنویسید؟
22-علت پذیرش قطع نامه 598ازسوی ایران چه بود؟
23-ابعادمختلف استقلال را نام ببرید؟
24-استقلال فکری چه زمانی حاصل می شود؟
25-امام خمینی استقلال ..................راشرط اول استقلال می دانند؟
26-استقلال سیاسی به چه معناست ؟
27-استقلال اقتصادی چه موقع حاصل می شود؟
28آیامبادله اقتصادی میان کشورهابه معنی وابستگی اقتصادی است ؟
29-ولایت فقیه دارای چه نوع مشروعیتی است؟
30-ارکان عمده سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران رابنویسید؟
31-چهارموردازدستاوردهای سیاسی داخلی انقلاب اسلامی رابنویسسد؟
32-چهارموردازدستاورهای فرهنگی انقلاب اسلامی رابنویسید؟
33-رهبرمعظم انقلاب ،بزرگترین آسیب (دشمن) انقلاب هاراچه چیزی می دانندونشانه های آن چیست ؟


+ نوشته شده در  دوشنبه سی و یکم فروردین 1388ساعت 12:38  توسط سعید   | 

تصویرخورشید بالدار ازهنرمصری اقتباس شده است .خورشیدبالداراززمان پیدایش درمصرنشانی سلطنتی بودودرسرزمینهای دیگرنیزنشان سلطنتی ماند.این امرازآنجاناشی میشدکه سلاطین برای تثبیت امتیازات مادی ونظامی وقدرت ونفوذ دینی خوددرمیان مردم کوشیدندبه نحوی میان خودونیروی طبیعت ویاماوراءطبیعه رابطه ای یاهمسانی رابه مردم بقبولانند.شاهان گذشته ادعامی کردندکه خداوندآنان را به سلطنت برگزیده وسلطنت را موهبت الهی عنوان می کردندوبابذل وبخششهای فراوان ازکاهنانی راکه خودنصب کردندتاییدوتصدیق می گرفتندوباساخت معابدخودرا خادم خدایان یاهمانندخدایان جلوه می دادندوباکاربردعلایم وتصاویراجرام آسمانی خودرامافوق جامعه انسانی ونزدیک خدایان جلوه می دادندوبااستفاده ازسنگهاوجواهرات درخشان درلباس وبرسرگذاشتن تاج مرصع به سنگهای وآویختن جواهرات درخشندگی وجلال  به خودجلوه خدایی می دادند،و لباس وتاج وکلاه  خودرااز سنگهایی به شکلهای خورشیدوماه وستاره می آراستند.

درمیان اجرام آسمانی به تدریج خورشید  مقام خاصی یافت زیراگذشتگان خورشیدراخودخدا یا مظهرخدا

می دانستندوعلامت خورشید بعنوان نشانه سلطنت بکاررفت .

هنرمندان سوری میان سالهای 3000ق م 2000ق. م خورشیدبالدارمصررااقتباس کردند،مصریان تصویرخورشیدبالداررادرتزئین  مقابرومعابدگاهی باتصویرایزیس دروسط آن بکارمی بردند.وبعدهاآشوریان احتمالاازطریق تجارت بامصربااین نقش آشناشده آن را برای زینت بکاربردند،سپس باانجام تغییراتی درقرص خورشیدتصویرخدای آشورباکمان درحال تیراندازی بسوی  دشمن رادرهنگام جنگ  و کمان رادرحالت آویزان

 بدست  هنگام صلح درون قرص خورشید نشان می دهد.

نشانه قرص خورشیدبادوبال ودم پرنده ای باحلقه دروسط درستون یادگارشلمنصرسالهای( 860-825ق .م )وآسارهادون در681-669ق .م می بینیم .باواسطه آشوریهاهیتی هانیزبانقش خورشیدبالدار آشناشدندواز سده 9ق .م آن را بکاربردند.دردوره میتانی خورشیدبالداردرحالی که قرص خورشید دارای بال است ولی دم پرنده درزیرقرص خورشیددیده نمی شدیافت گردید.

تصورخدای خورشیدباسرس به شکل قرص خورشیدوتصورخدای خورشیدباهیکل انسانی درداخل قرص خورشید زیاددیده نشده  ولی احتمالازمینه پیدایش آن سوریه است .

خدای خورشیدبالدارازتصویرآسمان باقرص خورشیدبه تصویرخدای خورشیددرآسمان مبدل شد.آشوریان باتغییراتی درخورشیدبالدارآن رابادوبال جانبی نشان دادند،خورشیدبالداربادم پرنده وکبوترهم نشان داده شده است .درهرحال نشان دادن آسمان بصورت قرص خورشیدبالداردربین النهرین رایج نشدوداخل شدن تصویرانسان درقرص خورشیدیک هنرسوریه ای ،میتانی وآشوری است وازآشورواردهنرترکیبی هخامنشیان شد،وآنچه بنام فروهریااهورامزدادربالای کتیبه های هخامنشی  دیده می شودهمان قرص خورشیدبالداراست که دروسط حلقه آن آشوریان خدایان  آشوریرا قراردادندوالبته این نقش مربوط به هنرمصری است ،که برنقش فروهرتاثیرگذاشته است . لازم بذکراست که واژه فروهردرگاثهانیامده است واینکه فروهربرهرکس بتابداوشایستگی می یابدوبه پادشاهی می رسدوبرازنده تاج وتخت می شود،ازسوی خدابرای راهنمایی برگزیده می شودتامین کننده منافع شاهان وساخته وپرداخته آنان است .  برگرفته از: اتحادیه مردم شرق  

+ نوشته شده در  پنجشنبه بیست و هفتم فروردین 1388ساعت 19:48  توسط سعید   |