ارائه مقالات ومطالب تاریخی
بنام یکتای بی همتا فرا رسیدن نوروز باستانی را به همه مردم کشورم ودیگرفارسی زبانان  ٰاز خداوند براای همه عزیزان سال پرخیروبرکتی آرزومندم .

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و پنجم اسفند ۱۳۹۳ساعت 0:51  توسط سعید   | 

درس اول :اروپا در قرون جدید

اساس حاکمیت کلیسا در قرون وسطی

 نخست: بیرون آیین مسیحیت دانش و رستگاری وجود ندارد.

دوم: مسیحیان از مردم عادی گرفته تا پادشاهان رعایای کلیسا هستند و هدایت آنها توسط حضرت عیسی(ع) به پاپ واگذار شد.

سوم: هرگونه تفسیر و توضیح کتاب مقدس ، آیین ها و احکام مسیحیت جز از طریق کلیسا  و رهبران آن نباید صورت گیرد.

حربه های کلیسا برای تحکیم سلطه خویش و نابودی مخالفان:

1) تکفیر    2)تفتیش عقاید(انگیزیسیون){کشف هویت بدعت گذاران}

پروتستان: اعتراض کنندگان: یکی از معترضان علیه  پاپ وافکار رسمی  کلیسا مارتین لوترآلمانی بود.

او ابتدا بخشش گناهان در  آیین مسیحیت را مورد اعتراض قرار داد و نظرات خود را در 95 اصل بر در کلیسای ویتن برگ آویخت.

مهم ترین نظرات مارتین لوتر

1- مردود بودن بخشش گناهان توسط کلیسا

2- خلاف شریعت بودن  تجرد کشیشان و زیارت مزار قدیسان و حضرت مریم و دیگر اولیای مسیحی

3- مسیحیان احتیاج به پاپ ندارند و فقط کافی است هر کشور یک کشیش داشته باشد.

رفتار پاپ در برابر اقدام مارتین لوتر:

به امپراتور مقدس روم دستور داد جلوی تبلیغات او را بگیرد.اما وقتی شاهزادگان آلمانی از لونر حمایت کردند  پاپ لوتر را تکفیر کرد و لوتر در مقابل فرمان پاپ را در آتش افکند(1520م).طرافدان لوتر هم به مجلس امپراتوری اعرتراض کردن  بدین ترتیب آنها را پروتستان(اعتراض کنندگان)  نامیدند.

در سوئیس رهبری نهضت در اختیار جان کالون (1564-1509م) قرار داشت.

اعتقادات کالون:

ü عدم قبول رهبری پاپ

üبجای حکومت شاهزادگان به حکومتی شورایی ، از کشیشان و مومنین مسیحی برای اداره شهر و کلیسا  معقتد بود.

üاو به حکومت دینی اعتقاد بیشتری داشت.

üتوصیه ساده زیستی به پیروان خود .

نتایج پیدایش و رشد مذهب پروتستان اروپا

1)                            تقویت حکومت ملی و پادشاهی

2)                            از بین رفتن وحدت مذهبی در اروپا

3)                            بروز جنگ ها ی مذهبی (میان پروتستان و کاتولیک)

4)                            رشد احساسات ناسیونالیستی(ملی گرایی)

تحولات علمی در اروپا

عوامل دگرگونی  نگرش علمی در اروپا :

1- آشنایی اروپائیان با دستاوردهای فرهنگ و تمدن اسلامی

2- تحولات اجتماعی و مذهبی قرون جدید اروپا

یکی از خصوصیات مهم علوم جدید در این دوران ،قابلیت تبدیل آن به صنعت و فناوری و افزایش تولید بود.

انسان عصر جدید: همه چیز را بداند ، تجربه کند آزاد باشد، در این مبحث نیازی به نظر علما نیست و همه چیز باید با فرضیه آغاز شود و از طریق تجربه به اثبات برسد.

فرانسیس بیکن:«هدف علم افزایش قدرت انسان است»

دانشمندان قرون جدید دارای دو ویژگی مهم بودند:

ü صبرو حوصله بسیار در مشاهده ی پدیده های طبیعی .

üهوش فراوان و جسارت بسیار در ساختن فرضیه های علمی

 به همین دلیل مورد حملات و انتقادات مخالفان و طرفداران دانش کهن بودند.

متفکران و دانشمندان

گالیله – ستاره شناس/پاسکال – ریاضی دان/نیوتون – ریاضیدان و فیزیکدان/ لاوازیه – شیمی دان

آنتوان لوران لاوازیه :او توانست تجزیه و ترکیب آب و اشیا با اکسیژن را نشان دهد .

فلاسفه بزرگ اروپا: اسپینوزا (هلندی) - دکارت (فرانسوی)هابز (انگلیسی) –لایب نیتس (آلمانی)

فلاسفه بزرگ اروپا دستگاه  فلسفی خود را بر اساس  موارد زیر استوار ساختند:

1- اعتبار بخشیدن به خرد و عقل بشری

2- آزادی اندیشه و خرد انسانی از قید و بند سنن و عقاید پیشینیان ،احکام کلیسایی و امر و نهی دولت ها

نتایج دگرگونی های اساسی در نگرش مورخان

نخست : بر خلاف دوره قرون وسطی به آثار فرهنگی و تمدنی دوران های گذشته ی اروپا مانند روم و یونان باستان توجه می شد.

دوم: مورخان بجای توجه به شرح حوادث زندگی پادشاهان و فرمانروایان به وضع زندگی اجتماعی و اقتصادی عامه ی مردم بیش تر توجه نمودند.

سوم:  به جای ذکر حوادث سیاسی – نظامی  تلاش شد تا علل و نتایج آن حوادث مورد بررسی قرار گیرد و قواعد کلی  حاکم بر سیر تحولات جوامع بشری کشف شود.

چهارم:  استفاده از نوآوری های دانش های جدید ، بویژه باستان شناسی  و سکه شناسی به مورخان کمک کرد تا از گذشته ی تاریخی ملت ها طرح های واقع بینانه تر ارائه نمایند.

نمونه برجسته ی تاریخنگاری به شیوه ی جدید: انحطاط و سقوط امپراتوری روم اثر گیبون(1794-1737م)

درس دوم: تحولات سیاسی اروپا در قرون جدید

برتری اسپانیا در دوران خاندان هاپسبورگ:

شکست مسلمانان در اسپانیا توسط مسیحیان  1492م

کشف قاره آمریکا 1492م

برتری اسپانیا در قرن شانزدهم:

1-  شکست مسلمانان اندلس(1492م)          2- ثروت مستعمرات(کشف قاره اسپانیا)

3-  اتحاد پاپ با امپراتور (امپراتوری مقدس روم)        

4- داشتن نیروی دریای قوی(کشف مستعمرات جدید)        

                 5- گستردگی قلمرو

دلایل ضعف اسپانیا

1- پیروزی نهضت پروتستان در اروپای مرکزی

2- اخراج مسلمانان از اسپانیا (ضربه اقتصادی)

3- قیام مردم هلند (ضربه بر حیثیت و قدرت)

4- شکست نیروی دریای اسپانیا از انگلستان(1588)

جنگ های سی ساله و عهدنامه ی صلح وستفالی:

جنگهای سی ساله بین پروتستانها و کاتولیک ها در 1618 میلادی در بوهم (واقع در چک -اسلواکی) آغاز شد.

امپراتوری مقدس روم  به رهبری خاندان هاپسبورگ ، دولت اسپانیا و پاپ از یک سو و  فرانسه ، انگلستان هلند و سوئد و شاهزادگان آلمانی در سوی دیگر این میدان جدال و ستیز بودند که به اقتدار خاندان هاپسبورگ ها پایان دادند.

با شکست خاندان هاپسبورگ  1648 میلادی طرفین در عهدنامه ی وستفالی با هم صلح کردند.

مهم ترین نتایج صلح وستفالی:

1-    اقتدار بیشتر فرانسه در اروپا

2-    تضعیف امپراتوری مقدس روم و اسپانیا

3-     استقلال کامل  هلند و سوئیس

4-    استقلال ایالتهای آلمانی نشین امپراتوری مقدس روم

*فرانسه در عصر لویی چهاردهم

1- قدرت و ثروت فرانسه ناشی از  توسعه ی فعالیت های تولیدی و تجاری  بود.

2- پادشاهان فرانسه از مشاوران آگاه و صدراعظم  های باکفایت مثل ریشیلیو ، مازارین و کلبر استفاده می کردند.

3- در فرانسه آزادی  مذهبی وجود داشت.

4-  پادشاه فرانسه  منشأ سلطنت خود را از «موهبت الهی» می دانست  لذا خود را از حمایت اشراف و تأیید پاپ بی نیاز می دانست.

قدرت و برتری فرانسه در قرن هفدهم ، در زمان لویی چهاردهم  که حدود هفتاد سال حکومت کرد به اوج خود رسید.

 

دلایل ضعف قدرت فرانسه

1- ثروت زیاد صرف تجملات  و ساخت عمارتهای زیبا شد.

2- نداشتن روابط دوستانه با همسایگان

3- لغو فرمان نانت( آزادی پروتستانها) و مهاجرت پروتستانها (صنعتگر و بازرگان)باعث ضعیف ساختن اقتصاد شد.

4- کسترده شدن مستعمرات  و نیروی دریایی رقیبان (انگلستان)

*وضعیت انگلستان در آغاز قرون جدید

1-  کشاکش کاتولیک ها و پروتستان ها (نتیجه پیروزی شاخه ای از پروتستانها)

2-  جدال پادشاه و پارلمان(اساس ترین عامل تحولات نظام سیاسی در انگلستان قرون جدید )

جدال پادشاه و پارلمان

دادخواست حقوق: پادشاه انگلستان دارای اختیار مطلق نیست و حق ندارد برخلاف قانون از کسی مالیات بگیرد یا زندانی کند.

جنگ داخلی : جنگ بین پادشاه (چارلز اول)و پارلمان در انگلستان

کرامول : رهبر پارلمانی ها رویین تنان: ارتش تازه تأسیس شده کرامول

نتیجه: دستگیری چارلز اول  زندانی و اعدام شدن او و برقراری اولین و آخرین رژیم جمهوری در انگلستان.

*روسیه : اقدامات پطر کبیر برای قدرتمند کردن روسیه:

 1- تجهیز ارتش به سلاح های جدید و آشنا ساختن سربازان با فنون نوین جنگی

2- گسترش تجارت و دریانوردی و تلاش برای دستیابی به آبهای آزاد و گرم

3- غربی کردن روسیه

پیدایش دولت های جدید:

پروس (در قرن 19 به آلمان تغییر نام داد) اتریش ، مهمترین همسایه اتریش کشور عثمانی بود.

درس سوم:انقلاب های قرون جدید

سه انقلاب مهم در قرن هیجدهم میلادی:1- انقلاب استقلال آمریکا2- انقلاب صنعتی انگلستان3- انقلاب کبیر فرانسه

1- انقلاب استقلال آمریکا

علل مهاجرت به آمریکا:

1- وجود ثروت(طلا) و مکنت در آمریکا

2- محدودیت های مذهبی در اروپا

3-  جنگ های داخلی در اروپا

بیش ترین مهاجرین انگلیسی ها بودند که در سواحل غربی اقیانوس اطلس سیزده مهاجر نشین در بخشی به نام نیوانگلند(انگلستان نو)  تشکیل دادند.

دولت انگلستان  مناطق تحت سلطه خود را به صورت مرکز تولیدات کشاورزی و نیز محلی برای فروش محصولات خود درآورده بود . در این جریان وضع مالیات های تازه اعتراضات  مهاجر نشین ها را بر انگیخت ، فرانسه هم که در جنگ با انگلستان شکست خورده بود به مهاجر نشین ها کمک می کرد. سرانجام مهاجر نشین ها به رهبری جرج واشنگتن نیروهای انگلیسی را شکست داده نام سرزمین خود را ایالات متحده نام نهادند.(1776میلادی) جرج واشنگتن نیز نخسین رئیس جمهور امریکا شد.

 

*انقلاب صنعتی

انقلاب صنعتی که به معنای استفاده از نیروی ماشین به جای نیروی انسان  می باشد ابتدا در انگلستان شروع شد و با اختراع ماشین بخار  سرعت آن بیشتر شد .

نیاز کشورهای اروپایی با صنعتی شدن :

1- منابع  طبیعی کافی2- نیروی انسانی ارزان3- سرمایه مادی فراوان4- نیروی متخصص

5- حمایت دولت6- بازار فروش

ظهور دو پدیده اقتصادی – اجتماعی در نتیجه انقلاب صنعتی:

1- توسعه استعمار و غارت ملل آسیایی و آفریقایی (در خارج)

2- افزایش استثمار و بهره کشی از کارگران ( در داخل)

زمینه های ایجاد انقلاب صنعتی در انگلستان :

1- بافندگی2- زغال سنگ3- ذوب آهن

پی آمدهای انقلاب صنعتی

1- جایگزینی کارخانه ها با دودکش های بلند و دود غلیظ بجای دهکده های سرسبز

2- ایجاد  کوه های زغال و فضولات  صنعتی

3- بوجود آمدن شهرهای صنعتی بدون حساب و نقشه

4- زشت و کثیف بودن شهرهای صنعتی

5- بیکاری تعداد زیادی از کارگران بخاطر استفاده از ماشین

6- از بین رفتن صنایع دستی و کارگاههای کوچک

(اما کرسنگی حافظ کارخانه ها بود.)

انقلاب  فرانسه:جامعه ی فرانسه در آستانه ی انقلاب :

1- طبقه ی ممتاز: شامل اشراف و نجبای درباری و روحانیون عالی رتبه. (اقلیتی اندک ولی منابع اصلی قدرت و ثروت را در دست داشتند)

2- طبقه ی  متوسط: عمدتاً  شهرنشین  اینان به تجارت ، وکالت ، نویسندگی و صنعت اشتغال داشتند.(ناراضی از نظام سلطنت استبدادی)

3- طبقه ی  سوم: مرکب  از دهقانیان فقیر  و طبقه در حال ظهور یعنی کارگران صنعتی بودند.(نیروی اصلی کار و تولید  ولی فقیر ترین مردم بودند)

علل انقلاب فرانسه

1- جنگ های دو قرن 17 و 18 م. با انگلستان

2- تجملات و اسراف شاه و دربار

3-  مداخله فرانسه در جنگ های  استقلال آمریکا

4- بیدادگریهای مالیاتی

احزاب گروه های سیاسی فرانسه در نخستین روزهای انقلاب

1-  سلطنت طلبان : خواهان پا برجایی لویی شانزدهم بودند.

2- اعتدالیون: استقرار حکومت مشروطه سلطنتی(مانند انگلستان)

3- جمهوری خواهان اعتدالی(ژیروندها):{اعضای آن از ولایت ژیروند بودند} خواهان استقرار مسالمت آمیز حکومت جمهوری و برچیده شدن نظام پادشاهی مطلق بودند .

4- جمهوری خواهان  افراطی (ژاکوبن ها): (در صومعه ژاکوبن در پاریس دور هم جمع می شدند)

 

آزادی خواهان فرانسه در سال 1789 م لویی شانزدهم را به تسلیم وا داشته  نظام سلطنتی مشروطه برقرار کردند.

اما تلاش نافرجام لویی شانزدهم برای بازگرداندن رژیم سابق ، انقلابیون را بر آن داشت تا ضمن لغو  نظام سلطنتی رژیم جمهوری برقرار کنند.(1792م) در این میان لویی شانزدهم و همسرش ماری آنتوانت دستگیر و اعدام شدند.

درس چهارم:آخرین امپراتوریهای مسلمان

پی آمدهای پیروزی ترکان در نبرد ملازگرد:

1- گسترش اسلام در آسیای صغیر

2- جنگ های دویست ساله صلیبی

3-با کوچ قبایل ترک مسلمان از شرق ایران به آسیای صغیر به تدریج دولت های محلی در آنجا بوجود آمدند.

یکی از معروفترین این قبایل قبیله قایی بود که که در حدود آنقره (آنکارای فعلی) سکونت داشت.

رهبر این قبیله ارطغرل بود. پسرش عثمان در سال 699 قمری دولتی به نام خود (عثمانی) تأسیس کرد.

حکومت عثمانی آخرین امپراتوری  قدرتمند جهان مشرق بود که نام و آوازه اش برای قرن ها موجب هراس اروپائیان شده بود .

سلاطین مشهور عثمانی:

 1- سلطان محمد فاتح: از مشهورترین سلاطین عثمانی که توانست با فتح قسنطنیه(شهر کنستانتین) به حیات سیاسی امپراتوری هزار ساله روم شرقی (بیزانس) خاتمه دهد و بخاطر اینکار لقب سلطان محمد فاتح بگیرد.

این اقدام وی مبدأ قرون جدید در تاریخ اروپا شناخته شد.

2- سلطان سلیم:

الف: در جنگ چالدران (920 قمری) سپاه شاه اسماعیل صفوی را با اسلحه آتشین شکست داد .

ب: عراق و شام را فتح کرد .

ج: با لشکر کشی به مصر دولت ممالیک مصر را منقرض  ساخته به خلافت عباسیان پایان داد

د: پس از اداره مکه و مدینه خود را خلیفه خواند.

3- سلیمان قانونی:

1- مشهورترین پادشاه عثمانی در قرن 16م/10ق. بود.

2- در زمان او امپراتوری عثمانی به نهایت وسعت خود رسید.

3- سپاهیان عثمانی شهر وین پایتخت اتریش را به محاصره خود درآوردند.

4- نیروی دریایی قوی به فرماندهی خیرالدین بربروس تشکیل داد که نیروی دریای اروپائیان را شکست داند.

ترکها به دلیل تشکیلات منظم و قوانین مدونی که او برقرار کرده بود او را «سلیمان قانونی»  خواندند.

اروپائیان او را به واسطه قدرت و عظمت « سلیمان باشکوه » نامیدند.

مسائل و مشکلات داخلی عثمانی

1- خوش گذرانی و فساد سلاطین عثمانی

2- جلوگیری از انجام هر گونه اصلاحات سیاسی – اجتماعی که منافع اشراف و درباریان را به خطر می انداخت.

3- توقف فتوحات که موجب بیکاری ارتش عظیم عثمانی شد.

5-    مخالفت اشراف و درباریان با انجام اصلاحات سیاسی و اجتماعی

مسائل و مشکلات خارجی عثمانی:

1-     جنگ های طولانی با ایران

2-     جنگ های متعدد و طولانی با روسیه ف اتریش و دیگر ممالک اروپائی

3-    دخالت کشورهای اروپائی  در امور داخلی عثمانی به بهانه حمایت از اقلیت های قومی و مذهبی که به مسئله شرق مشهور شد.

علت نامیده شدن مرد بیمار اروپا:از دست دادن بخش هایی از قلمرو بخاطر ضعف تشکیلات سیاسی اداری و عقب ماندگی از تحولات علمی و فرهنگی اروپا و مداخلات نظامی و سیاسی اروپائیان  بود.

 

دو گرایش متضاد عصر تنظیمات:

1) اتحاد اسلام: وحدت و یکپارچگی پیروان مذاهب اسلامی و پرهیز از  اختلافات قومی و فرقه ای را رمز پیشرفت مسلمانان می دانستند.

آنها خواهان احیای مجد و احیای گذشته ی مسلمانان بود.

شعار آنها: بازگشت به اسلام نخستین                          رهبر آنها: سید جمال الدین اسدآبادی

2- پان ترکیسم:این جریان خواستار تجدید حیات عثمانی  با اتکا به عنصر ترک بود.

تحت تأثیر این جریان گروهی از نظامیان و روشنفکران ترک نهضتی به نمام «ترکان جوان» را بوجود آوردند.

این جریان بعد از فروپاشی عثمانی در طی جنگ جهانی اول رهبری کشور ترکیه را بدست گیرد.

مهمترین موانع و مشکلات اصلاحات: 1- عقب ماندگی علمی و فرهنگی2- حاکمیت استبدادی3- تقلیدی بودن

عوامل کندی اصلاحات:1- مخالفت اشراف نظامی(ینی چری ها)2- مخالفت نیروهای سنت گرا

امپراتوری مغولی هند یا امپراتوری بابری یا گورکانیان هند

مؤسس دولت گورکانیان ظهیر الدین بابر بود.او همزمان با دولت صفوی توانست حکومت گورکانیان را تأسیس کند.

بجای  ظهیر الدین فرزندش همایون به سلطنت رسید او هرچند مرد بافرهنگ و دانشمندی بود اما مانند پدر لیاقت و کاردانی نداشت،همین امر موجب شد تا یکی از امرای افغانی استان بهار به نام «شیرخان» همایون را شکست داده از هند براند. همسر همایون در آوارگی بیابانها  فرزندی بدنیا آورد به نام محمد که بعدها با نام اکبر از بزرگترین امپراتوری هند گردید.

همایون 16 سال بعد با کمک قزلباش های صفوی به سلطنت رسید.

اقدامات جلال الدین محمد اکبرشاه گورکانی (اوج اقتدار گورکانیان) :

1- تأسیس ارتش دائمی

2- شکست دولت های کوچک مسلمان هند

3- تسخیر نواحی وسیعی از جنوب و مرکز هند

4- به رسمیت شناختن اختیارات  و حقوق مهاراجه (اشراف هندی) و اختیار نمودن همسر از میان آنان و گسترش نسبی  اسلام در میان آنان.

5- برقراری روابط دوستانه با پارسیان زردشتی هند

6- انجام اصلاحاتی در امور قانونی اداری و مالی دولت مغولان کبیر هند

7- لغو رسم ساتی

 

عوامل انحطاط و زوال گورکانیان

 1- تن آسایی و عشرت طلبی پادشاهان گورکانی

2- عصیان هندوها و سیک های ناراضی به دلیل سیاست خشن مذهبی گورکانیان

3- دست اندازی قلمرو گورکانیان توسط امرای نواحی داخلی و حکومت های خارجی

درس پنجم:اوضاع سیاسی اروپا و آمریکا در قرن نوزدهم

اوضاع سیاسی اروپا و آمریکا در قرن نوزدهم

اهمیت قرن نوزدهم در تاریخ اروپا:

1- تعداد دیگری از ملت های اروپایی موفق به تشکیل کشورهای مستقل شدند.

2- سیاست های استعماری اروپائیان گسترش یافت.

3- تمدن اروپایی رشد و گسترش فوق العاده ای یافت.

4- مکاتب فکری و سیاسی گوناگونی پدید آمدند.

5- دوره غلبه اروپائیان بر جهان است.

عصر ناپلئون (1814-1799م)

پادشاهان و دولت های اروپایی که از گسترش تأثیر انقلاب فرانسه به وحشت افتاده بودند فرانسه را به صحنه جنگ های خونین کشاندند. درگیری فرانسه با دیگر کشورهای اروپایی بخاطر جلوگیری از نفوذ  انقلاب فرانسه  و کسب موفقیت ناپلئون  باعث شهرت او شد.

ناپلئون بناپارت ده سال بعد از انقلاب کبیر دست به کودتا زد.

او تا چند سال بعنوان کنسول به اداره ی فرانسه  پرداخت.ولی سرانجام در 1804م با عنوان امپراتوری تاجگذاری کرد.او تا 1814 م امپراتور فرانسه بود.او توانست در این مدت کشور فرانسه را به قدرتمند ترین  کشور اروپایی کند.

با وجود اتحاد کشورهای انگلستان ،اتریش و پروس علیه ناپلئون  او توانست  چندین بار آنها را شکست دهد.

دلایل سقوط ناپلئون:

1-  جنبش های آزادی خواهانه  و استقلال طلبانه ی مردم

2-  شکست هولناک ارتش بزرگ ناپلئون  در روسیه

به دوران اقتدار او در تاریخ اروپا خاتمه داد.

پایان کار ناپلئون:مورخان ورود ارتش ارتش فرانسه به خاک روسیه را آغاز سقوط ناپلئون  می دانند.

دلایل شکست ناپلئون از روسیه

1- وسعت قلمرو روسیه                                                             2- سرما و برف سنگین روسیه

3- استراتژی جنگهای غیر منظم (پارتیزانی)ملت روسیه              4- تخریب پل ها و آتش زدن روستاها

ناپلئون پس از شکست به جزیره اِلب تبعید شد  اما مرگ او در جزیره سنت هلن اتفاق افتاد.

*کنگره ی وین       کشورهای شرکت کننده: انگلستان ، روسیه ، اتریش ، پروس ، فرانسه(تالیران)

هدف کنگره وین:تعیین تکلیف کشور شکست خورده فرانسه

تصمیمات کنگره وین:

1- فرانسه با دیگر به رژیم سلطنتی اداره شود.

2- کلیه متصرفات ناپلئون از فرانسه پس گرفته شود.

3- مرزها و رژیم های سیاسی دولتهای اروپایی مشخص گردید.

دو موج انقلاب اروپا

موج 1830 میلادی

1)مردم بلژیک خود را از سلطه هلند نجات دادند.

2)در فرانسه دوباره رژیم جمهوری برقرار گردید.

موج 1848میلادی

1- در اتریش آزدی خواهان ، مترنیج ،صدراعظم آن کشور را مجبور به فرار نمودند.

2- در اسپانیا ، هلند ،سوئد و دانمارک مردم رژیم مشروطه سلطنتی برقرار ساختند.

*وحدت ایتالیا

از نتایج موج انقلابی 1848 میلادی سست شدن پایه های دولت مقتدر اتریش بود که قسمت هایی از خاک ایتالیا را در اختیار داشت.

رشد اندیشه ی ملیت گرایی (ناسیبونالیسم) در ایتالیا موجب طغیان مردم علیه بیگانگان و تجزیه طلبان شد.

سه چهره نامدار استقلال طلبانه ایتالیا

1- جوزپه مازینی: نظریه پرداز جنبش

2- کاوور : سیاستمداری کاردان و موقعیت شناس

3- گاریبالدی : رهبر ارتش استقلال طلبان «سرخ جامگان»

*آلمان

ژرمن ها تا قرن نوزدهم دولتی با عنوان امپراطور ی مقدس روم داشتند اما این امپراطوری دارای قدرت قابل توجهی نبود .این امپراطوری به ایالات هایی تقسیم شده بود که هر یک دارای قدرت و اختیارات بسیاری بود مانند اتریش و پروس.

ناپلئون طی فتوحات خود امپراتوری مقدس روم را از بین برد  که در نتیجه آن اتریش و پروس از یکدیگر مستقل شدند و سایر ایالات با نام  «اتحادیه راین» به صورت متحد فرانسه در آمدند.

پس از شکست ناپلئون اتحادیه راین عرصه ی رقابت بین اتریش و پروس شد.

«حرف حق را باید از دهانه توپ شنید.» اتوفن بیسمارک

او که به صدراعظم آهنین مشهور بود ابتدا اتحادیه راین را با عنوان کنفدراسیون آلمان شمالی با پروس متحد کرد  سپس با تقویت ارتش پروس ارتش دانمارک و اتریش را شکست داد و سرانجام در جنگ با فرانسه(1870م) به پیروزی دست یافت و یک سال بعد امپراتوری آلمان (رایش) را اعلام کرد و از آن پس به پروس و ایالات ژرمنی آلمان می گویند.

امپراتوری آلمان آخرین امپراتوری اروپایی در قرن نوزدهم است  که  توانست بر قلمرو خود بیفزاید.

آلمان به دلیل داشتن دانشمندانی بسیار و منابع اقتصادی و صنعتی گوناگون خیلی زود به کشوری ثروتمند و مقتدر تبدیل شد. از این رو در اواخر قرن نوزدهم تلاش خود ر ا برای کسب مستعمرات آغاز کرد.

امپراتوری روسیه (تزارها)

1- قسمتهایی از امپراتوری عثمانی را تصرف کرد.

2- طی قراردادهای گلستان ، ترکمنچای و آخال قسمت های شمالی ایران را به تصرف درآورد.

3- در سیبری خود را به مرزهای چین رساند.

چگونگی گسترش قلمرو روسیه

1- سرکوب مردمان نواحی متصرفی                         2- برقرار ی حکومت استبدادی

3- فقیر شدن اکثریت مردم روسیه                           4- سرکوب حرکت های آزادی خواهانه

وضعیت جامعه و اقتصاد روسیه در قرن 19م

1)                   دهقانان برای فئودالها حکم برده داشتند.

2)                   سرکوب حرکت روشنفکری و مخالفان سیاسی توسط پلیس تزاری

3)                   درگیری با کشورهای همسایه برای  کسب مناطق نفوذ

4)                   درگیری با  کشور انگلستان برای کسب امتیازات سیاسی – نظامی و اقتصادی

 

امپراتوری انگلستان

اگر چه روسیه مهم ترین رقیب سیاسی امپراتوری انگلستان در قرن نوزدهم بود اما دولت های آلمان ، ایتالیا و فرانسه نیز در مستعمرات آسیایی و آفریقایی با انگلستان رقابت می کردند.

اوج قدرت استعماری انگلستان در قرن نوزدهم در دوره ی ملکه ویکتوریا بود که 64 سال حکومت کرد . به همین سببب این دوره به «عصر ویکتوریا» نامیده شد.

در این عصر از نظر صنعتی تنها کشور آلمان با انگلستان برابری می کرد.

مهم ترین مشکل داخلی بریتانیا مبارزات استقلال طلبانه مردم ایرلند بود.

ایلات متحده آمریکا

تا سال 1776میلادی مستعمره انگلستان بود. بعد از استقلال که شامل 13 ایالت بود در صدد توسعه به سمت غرب برآمد و سپس شروع به مداخله در کشورهای قاره آمریکا کرد.

مونرو در سال 1823 م اعلامیه مشهور خود یعنی عدم دخالت دولت های اروپایی در قاره آمریکا را صادر کرد.

جنگ انفصال یا جنگ الغای بردگی

در نواحی جنوب آمریکا سیاهپوستان بصورت برده در مزارع پنبه و نیشکر به بیگاری گرفته می شدند اما در نواحی شمالی که مردم آن صنعتگر و روشنفکر بودند به مخالفت با برده داری پرداختند. در این جنگ که در زمان ریاست جمهوری ابراهام لینکلن اتفاق افتاد طرفداران  لغو بردگی (ایالتهای شمالی) پیروز شدند . این جنگ به جنگ انفصال یا جنگ الغای بردگی معروف شد.

درس ششم :استعمار در قرن نوزدهم

استعمار  در لغت به معنی طلب عمران و آبادانی است  . این واژه زمانی بکار برده شد که اروپائیان اعلام داشتند که هدفشان از رفتن به آفریقا ، آمریکای لاتین و آسیا آباد کردن این کشورهای و متمدن ساختن این نواحی است.

اما هدف آنها دست انداختن به منابع ثروقت این سرزمین ها و ساقط کردن حکومت ملی و مردمی و روی کار آوردن حکومت های مطیع خودشان بود.

شکل های گوناگون استعمار

1- حمله نظامی و تصرف خاک یک کشور

2- تحت الحمایه نمودن

3- اخذ امتیازات سیاسی – اقتصادی

الف – آفریقا در چنگال استعمار

مصر: آغاز یک هجوم دیگر

مصردر قرن نوزدهم  هنوز جزیی از  عثمانی بود و بدلیل  راه کوتاه  خشکی از دریای مدیترانه به دریای سرخ مورد توجه اروپائیان بود(کانال سوئز حفر نشده بود)

در سال 1798 میلادی ناپلئون به دلیل ضربه زدن به انگلستان درصدد لشکر کشی به هند برآمد اما ابتدا تصمیم به حمله به مصر را گرفت.ناپلئون در مصر  خودش را طرفدار مردم و دشمن مملوکان (طبقه حاکم در مصر ) معرفی کرد .

انگلیسیها هم از طیق نیروی دریای وارد مصر شدند عثمانی هم یکی از سرداران خود به نام محمد علی پاشا را به مصر فرستاد. محمد علی پاشا توانست با کمک مردم مصر فرانسوی ها را از مصر بیرون کند و مانع دست اندازی انگلیسیها بر مصر گردد.

محمد علی پاشا: او با جلب رضایت سلطان عثمانی سلسله خدیوان مصر یا خاندان محمدعلی پاشا را تأسیس کرد.

تهاجم استعمارگران فرانسوی و انگلیس به مصر محمد علی را متوجه دو نکته اساسی کرد:

1- ارزش و اهمیت نظامی  - سیاسی مصر بویژه برای استعمار انگلستان

2- عقب ماندگی مسلمانان بویژه مصریان نسبت به اروپائیان

اقدامات و اصلاحات محمد علی پاشا

1- مبارزه با زمیندارانی که سالیان دراز دهقانان فقیر مصری را استثمار می کردند.

2- بازسازی و نوسازی ارتش مصر

3- تنظیم  امور مالی مصر

4- توسعه راههای ارتباطی

5- فرستاندن گروهی از جوانان مصری برای فرا گیری علوم جدید به اروپا

جانشینان محمد علی پاشا افراد لایقی نبودند به همین دلیل سعید پاشا به امید کسب درآمد با ساختن کانال سوئز موافقت کرد.

پس از افتتاح کانل سوئز دولت مصر بدلیل بدهکاری های سنگین خود به بانک های اروپایی سهم خود را به کشور انگلستان فروخت و بدین ترتیب اداره و بهره برداری از منافع کانل سوئز به انگلستان واگذار شد.

بدلیل دخالت کشور انگستان در اواخر قرن نوزدهم مصر زیر سلطه ی انگلستان رفت و سرانجام در قرن بیستم این کشور به صورت تحت الحمایه انگلیس درآمد.

قیام عرابی پاشا مهمترین جنبش سیاسی – نظامی مصریان علیه استعمار انگلیس بود که در هم شکسته شد.

محمد عبده و عبدالرحمن کواکبی از مبارزان فعالیتهای فرهنگی مصر بودند.

دیگر مستعمرات انگلستان در افریقا:

الف: سودان ، بعد از  تصرف سودان به دلیل ظلم و گرفتن مالیات زیاد ، مردم سودان به رهبری محمد احمد(المهدی، مهدی سودانی –پیروانش مهدیون)  قیام کردند و حکومت مستقلی را تشکیل دادند.

انگلیسیها باکمک فرانسوی اه توانست آنها را شکست بدهند و سودان با عنوان ، سودان مصر و انگلیس به صورت مستعمره درآمد.

سیسل رودس فرمانده انگلیسی زیمباوه و زامبیا را تصرف کرد و در نواحی دیگر اوگاندا و کنیا به تصرف انگلیسیها درآمد.

در در مناطق جنوبی افریقا مقاومت مردم سیاپوست به نام زولوها  انگلستان را دچار مشکل کرد.

هم چنین بوئرها ، دهقانان مهاجرهلندی،  در برابر انگلیسیها درست به مقاومت زدند.

استعمار فرانسه در آفریقا:                  الجزایر :

در قرن نوزدهم الجزایر بخشی از امپراتوری عثمانی بود که عثمانیها برای آن حاکم تعیین می کردند.

بهانه فرانسه برای حمله به الجزایر1830م :فرانسه به دلیل خرید مواد غذایی به الجزایر بدهکار بود وقتی دولت الجزایر از فرانسه طلبکاری خود را خواست فرانسه به بهانه مورد هجوم قرار گرفتن کشتی  های آنها توسط دزدان دریایی از پردخت بدهی خوداری کرد. این مسئله باعث مشاجره تند میان حاکم الجزایر و نماینده دولت فرانسه شد .

رهبری نیروهای الجزایر علیه اشغالگران فرانسوی را امیر عبدالقادر بر عهده داشت.

علت پیروزی فرانسویان :  استفاده از امکانات و تجهیزات برتر در 1843 م

نتیجه : تبعید امیر عبدالقادر به دمشق و تصرف الجزایر توسط استعمارگران فرانسه

الجزایر  سرانجام در 1962 میلادی به استقلال رسید.

استعمار گران جدید:آلمان و ایتالیا  دو رقیب تازه در قرن نوزدهم: مهم ترین خواسته های این کشورها داشتن مستعمره هایی در جهان بود.

دلایل ادعای آلمان:

 نیازهای صنعتی ، رشد جمعیت و محدودیت خاک

آلمان در آفریقا تانزانیا ، نامیبیا ، کامرون و توگو را تصرف کرد.

ایتالیا :

الگوی ایتالیا برای  کسب مستعمره ، روم باستان بود.

اما لشکر کشی ایتالیا به حبشه در 1896م. به رغم داشتن سلاح های جدید با شکست روبرو شد که باعث تعجب جهانیان شد.

بلژیک :

آخرین کشوری که به استعمارگری روی آورد بلژیک بود.وی توانست کشور کنگو را به تصرف درآورد.

ب: استعمارگران در امریکای لاتین:

پرتغالی ها و اسپانیایی ها نخستین استعمارگرانی بودند که وارد  امریکای لاتین شدند.

عمده ترین عوامل جنبش استقلال طلبانه مردم امریکای لاتین:

1- استعمارگران اسپانیایی و پرتغالی با این مردم رفتاری تحقی آمیز داشتند در حالی که دارای مشترکات دینی- زبانی و تاریخی بودند.

2- مردم آمریکای لاتین تحت تأثیر اندیشه های انقلاب فرانسه مانند شعار آزادی و برابری قرار داشتند.

3-  در عصر ناپلئون با فتح اسپانیا خاندان سطنتی اسپانیا به طور موقت برکنارشده بود زمینه برای شورش آزادی خواهان فراهم شد.

4- پیروزی انقلاب استقلال آمریکا نیز تمایلات و شور استقلال طلبی را دامن می زد.

5- فاصله طبقاتی و قرار گرفتن تمامی مناصب و مقامات مهم حکومتی و زمین های وسیع در دست تعدادی از خاندان های اشرافی وابسته به استعمارگران بود.

سیمون بولیوار قهرمان جنبش استقلال طلبی مردم آمریکای لاتین بود .

ونزوئلا ، کلمبیا و پرو را آزاد کرد . بولیوار با لشکر کشی به بولیوی، این کشور را از قید استعمار رها ساخت.

امپریالیسم آمریکا :

ایالات متحده نمی خواست که سرزمین های دیگر را با زور و قدرت نظامی تصاحب کند بلکه در پی آن بود که کالاهای خود را به کشور های دیگر صادر کند ؛ از این رو، سرمایه های خود را در راه آهن و معادن و سایر مؤسسات اقتصادی کشور های آمریکای لاتین به کار انداخت و به دولت های آن نیز وام داد.به تدریج، این سرمایه داران و بانکداران آمریکایی که توسط دولت ایالات متحده حمایت می شدند ، دولت های آمریکای لاتین را زیر سلطه ی خود در آوردند و به گروه ها و احزاب طرفدارخود کمک مالی یا سیاسی می کردند.

این شیوه ی جدید در استثمار ملت ها همان است که در اصطلاح به آن«استعمار نو» می گویند.

درس هفتم :آسیا در قرن نوزدهم ،نبرد علیه استعمار

اروپائیان چگونه هند را تسخیر کردند؟

نخستین گروه استعمارگرانی که به خاک هند قدم گذاشتند  پرتغالی ها و اسپانیایی ها بودند پس از آن انگلیس ها و فرانسویان که با تأسیس کمپانی هند شرقی وارد هند شدند.در جنگی که میان استعمارگران بر سر تصاحب هند روی داد انگلیسی ها پیروز شدند.

انگلستان چگونه سلطه ی خود را بر هندوستان کامل کرد؟

تصرف انگلستان بر هند با تزویر ،تطمیع قتل و کشتار آنان بود.

 

مشکلات انگلستان در هندوستان:تنوع قومی ،نژادی ، زبانی و دینی        2-  وجود رقیبان سر سخت اروپایی

اهمیت هندوستان برای انگلستان :جمعیت فراوان 2-  منابع طبیعی  و معدنی غنی 3- کشاورزی پربرکت

اقدامات فرماندار کل در هندوستان(قلب مستعمرات انگلستان)

1- بوجود آوردن نظام اداری گسترده

2- ترویج زبان انگلیسی در هند

3- فرستاندن تعدادی از هندی ها به دانشگاههای انگلستان جهت تربیت بر اساس فرهنگ غربی

4- تصرف نواحی اطراف هندوستان(کشور برمه در شرق ، جدایی افغانستان در غرب هند از دولت قاجار ایران)

شورش بزرگ سپاهیان

مهم ترین وسیله ی قدرت انگلیس برای سرکوب شورش های داخلی و مقابله با تهدیدات نظامی خارجی  به هند سپاهیان هندویی بودند که در استخدام دولت انگلستان در آمده بودند.حتی آنها بعنوان سرباز انگلیسی به کشورهای دیگر نیز فرستاده می شدند.

علت عصیان سپاهیان هند در اواسط قرن نوزدهم :

غارت هند و تحقیری که استعمارگران انگلیسی نسبت به هندوها داشتند . در این قیام بسیاری از انگلیسی ها کشته شدند.

دلایل موفقیت انگلیسی ها در سرکوب شورش:

1- کمک مزدوران خائن محلی          2- ایجاد دو دستگی میان مسلمانان

نتیجه قیام سپاهیان

 1- برچیده شدن بساط دولت گورکانیان هند

2-  منحل شدن کمپانی هند شرقی

3- تأسیس وزارت خانه مخصوص برای اداره هند

4- فرستادن شخصی بعنوان نایب السلطنه

5- تغییر سیاست انگلستان در هند

6- خودداری کردن از کارهای چون سخت گیری مذهبی ،تحمیل قوانین جدید و تملک اراضی حکام محلی   توسط انگلستان

مسلمانان هند تلاش برای  حفظ هویت دینی

قیام حیدر علی و تیپو سلطان از جمله نخستین تکاپوی مسلمانان  علیه استعمار انگلستان بود.

تأسیس مدرسه دیوبند از فعالیت های فرهنگی مسمانان هند برای ایجاد ارتباط بین مسلمانان و جلوگیری از خودبیگانگی مسلمانان در قبال فرهنگ غربی بود.

تأسیس کنگره ملی هند

در سال 1885 میلادی گروهی از روشنفکران هند با استفاده از آزادی نسبی که برای فعالیت های قانونی وجود داشت به تأسیس کنگره ملی هند اقدام کردند.

اهداف: این کنگره می کوشید با استفاده از امکانات موجود و قانونی و پرهیز از روش های خشونت آمیز  راه هند را بسوی  استقلال هموار نمایند.

درخواست های اولیه این کنگره:

1)                            رسمیت یافتن زبان هندی در کنار زبان انگلیسی

2)                            انتخاب شدن نیمی از اعضای مجلس مقننه

3)                            مجاز بودن به اظهار نظر در مورد بودجه کشور

استعمارگران در چین چه کردند؟

علل ضعف کشور چین حکومت خاندان منچو بود.آغاز تماس چینی ها با استعمارگران اروپایی به قرن شانزدهم بر می گردد که حکومت چین به پرتغالی ها اجازه داد تا منحصراً از بندر کانتون به تجارت بپردازند .

در قرن نوزدهم مهم ترین کشور اروپایی که با چین روابط تجاری داشت کشور انگلستان بود.

جنگ تریاک اول

یکی از کالاهایی که انگلیسیها به چین وارد می کردند تریاک بود . دولت چین بخاطر افزایش مصرف تریاک و بالا رفتن شمار معتادان و نیز خروج مقدار زیادی پول از کشور فرمان ممنوعیت خرید و فروش تریاک را صادر کرد و برای این کار مقرراتی خاص وضع کرد.به همین دلیل در سال 1839 م نیروی دریای انگلستان به سواحل چین حمله کرد .

نتیجه جنگ اول تریاک:

1)                             بندر هنگ گنگ به انگلیسیها واگذار شد.

2)                            پنج بندر دیگر نیز به تجارت خارجی ها اختصاص داده شد.

3)                             حق کاپیتولاسیون برقرار گردید.

4)                            چینی ها از حق استفاده تریاک برخوردار شدند.

گسترده ترین شورشی که علیه دولت چین بخاطر ضعف و فساد دولت  چین صورت گرفت شورش تایپینگ (صلح بزرگ)بود.

دیگر استعمارگران کشور چین:فرانسه ، آلمان، روسیه، آمریکا. ژاپن نیز از 1849  م  حملات استعماری خود علیه چین را آغاز کرد و توانست فُرمز (تایوان ) و کره را از خاک چین جدا کند.

قیام باکسرها

در اعتراض به وضع چین قیام های متعددی صورت گرفت که قیام باکسرها (1900م) مهم ترین آنها بود. باکسرها با حمله به تأسیسات اروپایی بسیاری از اروپائیان و چینی های خائن را کشتند.

این قیام با  قوای مشترک دولت های اروپایی ، ژاپن و آمریکا و همکاری حکومت چین سرکوب شد.

ولی آزدای خواهان در سال 1911م توانستند با سرنگونی دولت چین در آن کشور رژیم جمهوری برقرار کنند. رهبر قیام استقلال طلبانه چین سون یات سن  بود.

ژاپن به کشوری صنعتی و استعمارگر تبدیل می شود:

پرتغالی ها نخستین اروپائیانی بودند که در قرن شانزدهم میلادی باب دادو ستد را با ژاپن آغاز کردند.

فعالیت محدود بازرگانی که با تبلیغ مسیحیت همراه بود باعث تا ژاپنی ها نسبت به آنها بدبین شده پرتغالی ها را اخراج و مسیحیان ژاپنی را قتل عام کنند(1640م)از آن پس دوران انزوای ژاپن به مدت دو قرن آغاز شد.

در قرن نوزدهم کشور  امریکا به ایجاد رابطه با ژاپن علاقه نشان داد و توانست با جلب رضایت حکومت شوگونی از دو بندر ژاپن استفاده کند. اما احساسات ضد خارجی ژاپنی ها  باعث طغیان مردم شد که در آن تعدادی خارجی کشته شدند.

عصر درخشان تاريخ ژاپن دوران زمامداري چه کسي است؟

عصر میجی:(حکومت روشن)

امپراتوری موتسو هیتو آغاز دوران جدیدی از تاریخ ژاپن به حساب می آید.

مجموعه تحولات و پیشرفت و ترقی ژاپن در عصر امپراتوری موتسوهیتو به عصر (انقلاب)میجی معروف شده است.

 

تحولات انقلاب  میجی:

1- اقتباس علوم وفنون جدید غربی (با حفظ سنن دینی وملی)

2- تأسیس مراکز تمدنی جدید

3- استفاده از صنایع

4- آموزش نیروهای متخصص

5- تشکیل ارتش به شیوه جدید

استعمارگری ژاپن:

ژاپن تا پایان قرن نوزدهم به کشوری صنعتی تبدیل شده مانند کشورهای اروپایی به فکر استعمارگری  افتاد.

به این منظور در اواخر قرن نوزدهم به سرزمین کره حمله برد. سپس به فکر دست اندازی به چین افتاد. به همین دلیل با روسها درگیری  شد 1904 م. در این جنگ انگلستان از ژاپن حمایت کرد و روسیه شکست خورد.

پیروزی ژاپن (کشور کوچک آسیایی) بر روسیه (کشور قدرتمند اروپایی) باعث شگفتی جهانیان شد.

درس هشتم: جنگ جهانی اول

دلایل آغاز  جنگ جهانی اول

1- رقابت امپراتوری روسیه تزاری واتریش – مجارستان و عثمانی بر سر شبه جزیره بالکان

روسها که اسلاو بودند خود را برادرخوانده ملت های اسلاوی جنوبی –ملت های بالکان - می خواندند.

اتریش هم که بالکان را دروازه اروپا می دانست  نمی خواست عثمانی  بر این دروازه راه یابد.

2- اختلاف شدید آلمان و فرانسه

دوره صلح مسلح: 1914-1871میلادی دو کشور آلمان و فرانسه به ظاهر در حال صلح اما در واقع آماده ی جنگ با هم بودند.زیرا آلمان ها دو منطقه «آلزاس» و «لُرن» را که به فرانسه تعلق داشت اشغال کرده بودند.

اتفاق مثلث(متفقین): فرانسه ،روسیه ،انگلستان(فرا)

اتحادمثلث(متحدین):آلمان ،اتریش–مجارستان،ایتالیا (آاما)

                       ایتالیا به سبب اختلاف با اتریش یک سال پس از شروع جنگ به متفقین پیوست.

3- رقابت شدید آلمان با انگلستان

ویلهلم دوم امپراتور آلمان اعلام کرد که باید «مکانی زیر آفتاب »داشته باشد.

امپراتور آلمان دستور داد جهت رقابت با نیروی دریای قوی انگلستان نیروی دریای آلمان  باید گسترش یابد تا برای خود فضای حیاتی بدست آورد.

فضای حیاتی: سرزمین مورد نیاز برای زندگی و پیشرفت یک ملت.

آغاز جنگ جهانی اول

با کشته شدن ولیعهد اتریش به دست یک جوان صرب در شهر ساریوو در 1914 میلادی  جنگ جهانی اول شروع شد.

با شروع جنگ کشورهای  بلغارستان و عثمانی به آلمان پیوستند و کشورهای چین ،ژاپن ، رومانی ، پرتغال و آمریکا به متفقین پیوستند.

در روسیه در 1917 میلادی انقلاب ضد سلطنتی روی داد . اما لنین دولت موقت را برانداخت و یک جمهوری کمونیستی را در این کشور برسر کار آورد.

لنین برای آنکه بتواند  با ضد انقلابها مبارزه کند با آلمان صلح کرد و امتیازات زیادی به آلمان داد.

علت شکست متحدین درجنگ جهانی اول

1-استفاده سلاح جدید تانک توسط انگلیسیها علیه آلمانی ها

2- ورود قوای تازه نفس آمریکا به جنگ در 1917 م به نفع فرانسه

3- با تحریک کشورهای عرب نشین در امپراتوری عثمانی ، عثمانی شکست خورد و سرزمین های عرب نشین بین فرانسه و انگلستان تقسیم شد و کشور جدید ترکیه تأسیس شد.

پی آمدهای جنگ جهانی اول

1- تسلیم آلمان و خلع سلاح آن کشور (اولین نتیجه جنگ)

2- قرارداد ورسای

 شرکت کننده:ویلسون ،رئیس جمهور آمریکالوید جرج ،نخست وزیر انگلسکلمانسو، نخست وزیر اورلاندو ، نخست وزیر ایتالیا

تصمیمات صلح ورسای:

1- متفقین مستعمرات آلمان را بین خود تقسیم کنند.

2- بخشی از قلمرو آلمان به انضمام بندر دانزیگ به لهستان داده شد.

3- قرار شد آلمان به متفقین غرامت بپردازد.

4- مجارستان از اتریش استقلال یافت.

5- عثمانی از کلیه مستعمراتش بخصوی سرزمین های عربی محروم شد.

اما با روی کار آمدن مصطفی کمال پاشا(آتاترک) ترکیه با قرارداد «لوزان» برخی از نواحی عثمانی را پس گرفت.

3- تشکیل جامعه ملل

ویلسون رئیس جمهور امریکا در کنفرانس ورسای چهارده اصل را مطرح کرد که اصل چهاردهم درباره تشکیل جامعه ملل بود.

هدف: تأمین استقلال کشورهای جهان و حفظ صلح و امنیت بین المللی .

مکان: شهر ژنو

نتیجه : به علت خروج ژاپن ،ایتالیا و آلمان وجود آن بی اثر گردید. ولی مقدمه ای برای تشکیل سازمان ملل شد.

 

درس نهم: جهان مابین دو جنگ جهانی (1939-1918م)

اروپا:

* روسیه و حاکمیت کمونیست ها(اقدامات لنین)

1- تشکیل حکومت کمونیسیتی بر پایه شوراهای کارگران و کشاورزان به نام «ساویت» توسط لنین( اتحاد جماهیر شوروی)

2- انتقال پایتخت از پتروگراد به مسکو

3- تشکیل مزارع اشتراکی به نام «کالخوز» برای از بین بردن مالکیت فردی

4- مجاز شمردن حدی از مالکیت خصوصی طی سیاست جدید اقتصادی مشهور به «نپ» در سال1921م

استالین:(جانشین لنین در سال بعد از مرگ لنین 1924م)

1- بیرون کردن رقیبان با استفاده از سازمان امنیت دولتی KGB

2- فشار آوردن به کارگران جهت تبدیل املاک آنها به مزارع اشتراکی (کشتن 10میلیون نفر و تبعید آنها به سیبری)

3- سازش با آلمان جهت تقسیم کشور لهستان

                                   * ایتالیا و حکومت فاشیستی

روزنامه نگاری به نام موسولینی حزب فاشیسم را در ایتالیا تشکیل داد.

ادعای او: احیا عظمت روم باستان برای ایتالیا

موسولینی با نخست وزیر شدن لقب «دوچه ،پیشوا»  را از پادشاه ایتالیا گرفت.

شیوه حکومت او : نژادپرستانه

کشورهای  «آلمان» ،« ایتالیا »و« ژاپن» دولت های محور را تشکیل دادند که در ظاهر هدفشان مبارزه با کمونیسم بود.

*آلمان و ظهور هیتلر

مشکلات آلمان: 1- خطر کمونیسم داخلی             2- غرامت های قراردادهای ورسای

وعده هیتلر عضو حزب ناسیونالیسم سوسیالیست (نازی):

1- لغو قرارداد ورسای         2- ایجاد فضای حیاتی

در سال 1933 حزب نازی اکثریت کرسی های مجلس آلمان را بدست گرفت و هیتلر به دستور هیدنبورگ رئیس جمهور آلمان شد و بعد از مرگ او لقب «پیشوا» به خود داد.

اقدامات هیتلر:

1- لغو پیمان ورسای در سال1935م

2- اشغال ناحیه رنانی در مرز آلمان و فرانسه

3- پس گرفتن ناحیه زغال سنگ خیز «سار» از فرانسه

4- ایجاد خط دفاعی زیگفرید در مقابل ماژینو

5- کنترل تورم به کمک دکتر شاخت وزیر اقتصاد

6- احیا صنایع آلمان به کمک کمپانی «کروپ»

شعار هیتلر: برتری نژاد  ژرمن      /            هدف هیتلر: تجدید عظمت آلمان

*بحران های جهان در میان دو جنگ

الف: اسپانیا و جنگ داخلی: در 1931 آلفونسو سیزدهم پادشاه اسپانیا بر اثر قیام جمهوری خواهان از کشور فرار کرد اما سلطنت طلبی به نام مارشال فرانکو به کمک موسولینی و هیتلر وارد کشور شد و جنگ داخلی بزرگی را در اسپانیا شروع کرد. در مقابل شوروی و فرانسه که طرفدار جمهوری خواهان بودند با فرستادن سلاح  به اسپانیا چریک های کمونیست را تقویت می کردند.

نتیجه: بعد از کشته شدن یک میلیون نفر مارشال فرانکو در 1939 قدرت را در دست گرفت.

ب: اتریش:

از آنجا که هیتلر اتریشی بود خواهان الحاق اتریش به آلمان یود که با برگزاری رفراندوم(همه پرسی) در 1938میلادی اعلام شد اتریش به آلمان ملحق شد.

ج: چک و اسلواکی:

هیتلر خواهان الحاق منطقه آلمانی نشین چک و اسلواکی به آلمان شد.

طی کنفرانس مونیخ (1938م) که نمایندگان ایتالیا ،فرانسه و انگلستان موافقت کردند که منطقه «سودت» چک و اسلواکی به آلمان داده شود اما هیتلر تمام چک و اسلواکی را اشغال کرد.

 

*آسیا در بین دو جنگ

1- در ابتدای دهه چهارم قرن بیستم ژاپن به بهانه پیدا کردن فضای حیاتی به منچوری لشکر کشید و بخشی از چین را اشغال کرد.

2- رئیس جمهور وقت چین(چیان کای شک) مجبور بود هم با ژاپنی ها بجنگد و هم با نیروهای «مائو» رهبر حزب کمونسیت چین که مخالف او بود.

ژاپن در فکر تأسیس یک دولت آسیایی نیرومند از جامعه ملل نیز خارج شد.

3-  در هندوستان «گاندی» برای آزادی و استقلال هند تلاش می کرد.

4-  عراق  به رهبری فیصل اول با سپردن تعهداتی به انگلستان مستقل گردید.

5- در اردن شریف حسین هنوز تحت سلطه انگلستان حکومت می کرد.

6- در نجد و حجاز(عربستان) حکومت آل سعود تشکیل شد.

*آفریقا در بین دو جنگ

1- تنها سه کشور مستقل  وجود داشت.

2- پس از شکست آلمان در جنگ اول جهانی   مستعمرات آلمان  نصیب انگلستان شدند و  فرانسه نیز کامرون  را تصاحب کرد.

3- در شمال آفریقا کشور مصر در زمان ملک فؤاد اول با شرایطی خود را از قید استعمار انگلستان رها کرد.

4- لیبی هم چنان تحت سلطه ی استعمار ایتالیا بود   و عمر مختار در راه آزادی لیبی در سال1931 به شهادت رسید.

5- تونس و مغرب نیز که تحت سلطه ی فرانسه بودند بعد از جنگ جهانی دوم به استقلال رسیدند.

تنها بحرانی که در فاصله بین دو جنگ در قاره ی آفریقا اتفاق افتاد و در تضعیف جامعه ی ملل بسیار مؤثر بود تجاوز لشکریان موسولینی به حبشه و فرار  امپراتور این کشور در سال1936 به خارج بود.

بی اعتنایی دیکتاتور ایتالیا به جامعه ی ملل و خروج این کشور از این مجمع جهانی در ارتباط با موضوع حبشه این جامعه را عملاً در صحنه ی جهانی بدون اثر و فاقد قدرت جلوه داد .

درس دهم :جنگ جهانی دوم:

شروع جنگ جهانی دوم: حمله آلمان و شوروی به لهستان

علت :  هیتلر خواهان بندر دانزیگ بود که در معاهده ی ورسای به لهستان داده شده بود.

چون فرانسه و انگلستان استقلال لهستان را تضمین کرده بودند بین آلمان و این دو کشور حالت آماده باش جنگی برقرار شد.

حمله آلمان به فرانسه:ارتش آلمان در 1940 از طرق خاک بلژیک وارد فرانسه  شد و بعد از استعفای کابینه مارشال پتن نخست وزیر شد.

علت صلح مارشال پتن با آلمان:برای نجات فرانسه از بمباران آلمان

جنگ در جبهه ی غرب و بالکان

هیتلر بعد از تسلیم فرانسه ، هلند و بلژیک ، لوکزامبورگ و نروژ را تسخیر کرد و به کمک موسولینی به بالکان لشکر کشید. در این لشکر کشی آلبانی  نصیب ایتالیا شد.

هیتلر نیز پس از تصرف یوگسلاوی ، رومانی را به چنگ آورد زیرا به نفت رومانی احتیاج داشت. از طرف دیگر آلمان و ایتالیا به شمال آفریقا نیز حمله کردند.

از سال 1940 به بعد جنگ شدید هوایی بین آلمان و انگلستان آغاز شد که در جریان آن شهرهای انگلستان هر روز بمباران می گردید.علاوه بر این زیر دریایی های آلمان برای محاصره انگلستان حتی به کشتی های بی طرف نیز حمله نموده آنها را غرق می کردند.

هیتلر در سال 1941 بطور ناگهانی به شوروی حمله برد و از سه طرف شوروی را محاصره کرد.

شیوه دفاع استالین:

1- او به رغم اینکه کمونیست بود و اصولاً با دین و کلیسا مخالف بود کلیساها را باز کرد و مردم را در اجرای مراسم دینی آزاد گذاشت.

2-  این جنگ را یک جنگ میهنی اعلام کرد تا همه مردم بر ضد آلمان بسیج شوند.

علت اینکه آمریکا مستقیماً وارد جنگ شد:

1- یک ناو و چند زیر دریایی آلمانی به کشتی های آمریکا حمله کردند.

2- ناوگان آمریکا در بندر پرهاربور توسط ژاپنی ها که متحد آلمان بودند مورد حمله قرار گرفت.

متفقین نیز از راه ایران به شوروی کمک کردند به همین دلیل ،ایران لقب «پل پیروزی» گرفت.

گشایش در جبهه نرماندی

استالین بارها از دولت های غربی خواسته بود تا قوای خود را در نرماندی واقع در ساحل فرانسه پیاده کند  تا فشار هیتلر نسبت به جبهه ی روسیه کمتر شود.اما متفقین قبل از پیاده کردن نیرو در نرماندی در  ساحل افریقا پیاده شدند و در 1944 قوای مشترک ایتالیا و آلمان را شکست دادند. سپس در 1944 با دادن تلفات زیاد در نرماندی پیاده شدند.

 

نتیجه پیاده شدن نیروی متفقین  در نرماندی:

1-  در همان سال(1944) پاریس آزاد شد.2- ژنرال دوگل به رهبری حکومت موقت فرانسه رسید.

شکست آلمان

در جبهه ی اروپا نیروهای متفقین با نیروهای شوروی در آوریل 1945 در کنار رود «اِلب» به هم رسیدند و در 30 آوریل 1945 وقتی هیتلر دانست که نیروهای روسی در یک کیلومتری محل اقامت او هستند خودکشی کرد.جانشین او «دریاسالار دونیتس» به فرماندهان آلمان دستور داد تا تسلیم متفقین شوند.

شکست  ژاپن

در زمانی که آمریکایی ها در 1945 توانستند جزیره «ایوجیمای» ژاپن را تصرف کنند تا تصرف ژاپن راهی باقی نمانده بود.آمریکایی در همین زمان به بمب اتمی متوسل شدند و دو شهر « هیروشیما » و « ناکازاکی» را در اوت1945 با خاک یکسان کردند  به این ترتیب ژاپن هم تسلیم شد.

آثار و نتایج جنگ جهانی دوم:

1-   پنجاه میلیون نفر کشته شدند.

2-    میلیون ها نفر مجروع و معلول و آواره شدند.

3-   عمده منابع و مراکز تولید مناطق درگیر جنگ نابود شد.

تأسیس سازمان ملل متحد

تصمیم ایجاد سازمان ملل در کنفرانس های تهران ، یالتا و پوتسدام گرفته شد.

در جریان کنفرانس سانفرانسیسکو نمایندگان50 کشور اساسنامه «منشور ملل متحد» را به تصویب رساندند.

مرکز سازمان: نیویورک

مؤسسات سازمان: دبیرخانه ، مجمع عمومی، شورای امنیت، شورای اقتصادی و اجتماعی  و شورای قیمومیت و دادگاه بین المللی می باشد.

هدف این سازمان:تأمین صلح جهانی

اولین موضوعی که در شورای امنیت سازمان ملل مطرح شد:

شکایت ایران از شوروی در مورد خودداری آن کشور از تخلیه ی آذربایجان بود.

درس یازدهم :عصر جنگ سرد(1989-1945)

بلوک شرق(کمونیسم) بلوک غرب (کاپیتالیسم)

تقسیم بندی سری در کنفرانس یالتا و نتایج آن:

کنفرانس یالتا (1945چند ماه قبل از پایان جنگ)

شرکت کنندگان:روزولت و چرچیل از یک طرف استالین از طرف دیگر

üدر صدد تقسیم  غنائم برآمدند.

üروس ها اروپای شرقی را از آن خود می دانستند.

üدرباره سران آلمان و ژاپن به عنوان جنایتکار جنگی نیز تصمیماتی اخذ شد.

üایجاد دو بلوک شرق وغرب

üروسها عقیده داشتند که تمام فرماندهان آلمانی در دادگاه نورنبرگ باید اعدام شودند.

دادگاه نورنبرگ:تصمیم گیری برای جنایتکاران جنگی 1- عده ای اعدام شدند. 2- عده ای تبرئه شدند.

جنگ سرد

در آن دو طرف درحال کشمکش و رقابت سیاسی، اقتصادی، عقیدتی و نظامی هستند و بدون آن که از طریق جنگ افزارهای نظامی با هم  درگیر شوند در جنگ  روانی و تبلیغاتی با هم درگیرند.

بین شوروی و کشورهای کمونیستی (شرق) از یکطرف  و دولتهای غربی (بلوک غرب) از طرف دیگر تا انهدام دیوار برلین1989 میلادی.

ویژگی های جنگ سرد:

ایجاد جنگهای منطقه ای – جنگ رادیویی – ایجاد بلوک بندی شرق و غرب- مسابقات تسلیحاتی و ایجاد توازن وحشت.

طرح مارشال :

جرج مارشال در زمان ریاست جمهوری ترومن طرحی را ارائه کرد که مطابق با آن:

برای مبارزه با کمونیزم و همچنین بازسازی اروپا به کشورهای اروپای غربی کمک های مالی و فنی پرداخت شود. (بویژه ترکیه و یونان)

در کنار این طرح چهار برنامه دیگر برای کشورهای عقب مانده پیشنهاد گردید:

اصل اول: کمک به سازمان ملل در جهت تقویت آن

اصل دوم: کمک اقتصادی  به کشورهای  جهان آزاد(غیر کمونیسم)

اصل سوم: نیرومند ساختن ملل آزادی خواه(جهان آزاد) در برابر تجاوز کمونیزم.

اصل چهار :  کمک به کشورهای کم رشد در زمینه های اقتصادی ، فرهنگی برای جلوگیری  از نفوذ کمونیزم.

اصل چهار در کشورهای خاورمیانه و خاور نزدیک اجرا می شد لذا در زمینه های اقتصادی و فرهنگی به کشورهای این منطقه کمک هایی صورت گرفت.

برای اجرای این برنامه در وزارت خارجه آمریکا اداره ای به نام اداره خاور نزدیک تأسیس  شد.

بلوک بندی نظامی در دوره جنگ سرد

ناتو:1949م ایالات متحده امریکا در اروپا

سیتو: جنوب شرق آسیا

بغداد: ایران ،عراق ، پاکستان،ترکیه،انگلیس،آمریکا  با خروج عراق بعدها به پیمان سنتو معروف شد.

هدف آنها: محاصره نظامی شوروی و بلوک کمونیسم

پیمان ورشو: به رهبری شوروی و اروپای شرقی

جنبش غیر متعهد: کشورهایی که عضویت هیچ یک از بلوک بندی های نظامی شرق و غرب را نپذیرفتند.

هدف: مبارزه با هرگونه استعمار

پایه گذاران: جمال عبدالناصر از مصر/احمد سوکارنو از اندونزی/جواهر لعل نهرو از هندوستان

محل: باندونگ اندونزی سال 1955 میلادی

از کمونیست هایی که به جنبش غیر متعهد ها پیوستند: مارشال تیتو : یوگسلاوی فیدل کاسترو: کوبا

مسئله خلع سلاح:    علت توجه به مسئله خلع سلاح بعد از دست یافتن کشورهای آمریکا ، شوروی،انگلستان و فرانسه:

ترس پیش دستی  یکی از قدرتها علیه یکدیگر

دلایل: اولاً در صورت وقوع جنگ اتمی دولت فاتحی وجود نخواهد داشت.

ثانیاً: مخارج مسابقات تسلیحاتی و موشکی برای آنها بسیار زیاد خواهد بود.

نخستین بار در سال 1963 میلادی کشورهای شوروی آمریکا و انگلستان پیمان منع آزمایش های هسته ای (زیر دریا، بالای جو و روی زمین) را امضاء کردند.سپس 98 کشور به آنها پیوستند.

بعد از پیاده شدن نخستین انسان توسط آمریکا در کره ماه بوسیله موشک بالستیک در 1969 دولت شوروی با آمریکا مذاکرات کاهش سلاح های استراتژیک (بین قاره ای نظامی) آغاز کرد.

این مذاکرات به نام های:

 سالتSALT(محدود کردن سلاح های استراتژیک) تعداد موشک های بالستیک اتحاد شوروی حداکثر ۱۶۰۰ موشک و برای آمریکا حداکثر ۱۰۵۴ موشک درنظر گرفته شد .

و START(کاهش سلاح های استراتژیک)  شناخته شدند.

قرار داد سالت و استارت در دو مرحله به امضاء رسید.1972نیکسون و برژنف امضاء کردند و آخرین مرحله آن را جرج بوش(پدر ) و یلتسین (1993) امضاءکردند.

فلسطین :

در سال 1917 میلادی کشور انگلستان طی اعلامیه بالفور با نظر صهیونیستها مبنی بر تشکیل یک دولت یهودی در فلسطین موافقت کرد .

1920 قیمومیت فلسطین را توسط جامعه ملل به انگلستان واگذار گردیده راه برای مهاجرت یهودیان باز شد.

زدو خوردهای فلسطینیان (عزالدین قسام) با حمایت انگلستان درهم شکست.

جنگ اعراب و اسرائیل

1947 شوارای امنیت سازمان ملل تولد کشور اسرائیل را اعلام کرد.

1956 ملی کردن کانال سوئز توسط جمال عبدالناصر حمله فرانسه ، انگلستان و اسرائیل درپی داشت. اما دفاع سرسختانه مصر با حمایت شوروی باعث پیروزی مصر گردید.

جنگ 6 روزه 1967 با پشتیبانی امریکا از اسرائیل کشورهای مصر و سوریه واردن شکست خوردند.

اسرائیلی ها ارتفاعات جولان از سوریه، صحرای سینا از مصر و کرانه ی غربی رود اردن را اشغال کردند.

1973 جنگ اکتبر(در زمان انورسادات)

سادات بخش کوچکی از صحرای سینا را پس گرفت و تن به سازش داد.

در 1977 سادات به کمپ دیوید رفت و با وساطت کارتر با اسرائیل مصالحه کرد.

1979 یاسر عرفات (رئیس سازمان آزادی بخش فلسطین)به تشویق ملک حسین پادشاه اردن به روند سازش کشیده شد.

در کنفرانس اسلو 1993 میلادی ضمن قبول موجودیت اسرائیل   نوار غزه و کرانه غربی رود اردن را با عنوان قلمرو حکومت خودگردان فلسطین  تحویل گرفت.

انتفاضه :   قیام همگانی مردم فلسطین علیه اسرائیل.

بحران در جهان کمونیست : مرگ استالین در 1953میلادی و جانشینی خروشچف

اقدامات خروشچف:1- برای تطهیر حزب کمونیست همه جنایات استالین را برملاکرد.2- بخاک و خون کشیدن قیام مردم مجارستان در 1956

گورباچف 1985 در شوروی روی کار آمد:«گلاسنوست یا آزادی سیاسی» «پروسترویکا یا اصلاحات اقتصادی»

آزاد گذاشتن مالکیت خصوصی.

در سال 1989 به روسای کشورهای کمونیست دستور داد  استعفا کنند و ملت های اروپای شرقی را در پذیرش رژیم دلخواه خود آزاد بگذارند.گورباچف در نتیجه اعمال این سیاسیت ها در داخل کشور مورد طغیان یلتسین واقع شد لذا در 25 دسامبر1991 گورباچف استعفا داد و اتحاد شوروی از هم فرو پاشید.

درس دوازدهم : ایران در عصر صفویه

 آثار ونتايج اساسی تشكيل حكومت صفوی:

1-   تمركز و ثبات سياسی

2-    فراگير شدن تشيع به عنوان مذهب رسمی

3-    رونق و شكوفايی اقتصادی و فرهنگی

4-    برقراری روابط سياسی و اقتصادی پايدار باهمسايگان و دولت های اروپايی.

دو پيامد مذهبی و اجتماعی هجوم مغولان :

الف(هرج و مرج اجتماعی و نابسامانی اقتصادی زمينه گسترش دنياگريزی و رونق جريان تصوف را فراهم آورد.

ب(درنتيجه دگرگونی سياسی و فرهنگی، شيعيان فرصت يافتند تا انديشه های شيعه را در ايران تبليغ و ترويج کنند.

طريقت  در سده ٧ ق. توسط شيخ صفی الدين اردبيلی در شهر اردبيل تأسيس شد.

طريقت صفويان در دوران رهبری شيخ جنيد و پسرش شيخ حيدر(نيمه دوم قرن ٩ ق) به نهضتی سياسی و مذهبی تبديل شد و وارد رقابت های سياسی و نظامی شدند. در همين دوران بود که صفويان آشکارا به مذهب تشيع گرايش نشان دادند.

 قزلباش: به زبان ترکی يعنی سرخ سر. شيخ حيدر برای مريدان ترک زبان خويش، کلاه سرخ رنگی با دوازده تَرَک  به نشانه دوازده امام شيعيان ابداع کرد و به همين جهت به قزلباش معروف شدند. هواداران خاندان صفويه با افتخار اين لقب را پذيرفتند. قبايل روملو، شاملو،تَکلو، اُستاجلو، ذوالقدر، قاجار و افشار مهم ترين قبايلی بودند که هسته اصلی نيروی قزلباشان را تشکيل می دادند.

قزلباش ها با تصرف تبريز پايتخت آق قويونلو اسماعيل را به تخت نشاندند و به طور رسمی سلسله صفوی را تأسيس کرد.اولين اقدام شاه اسماعيل بعد از تاج گذاری در سال ٩٠٧ ق. رسمی کردن مذهب شيعه بود.

حکومت صفویه در عرصه خارجی با دو رقيب سرسخت روبه رو بود:

١- ازبکان در منطقۀ ماوراءالنهر؛ شاه اسماعيل بر آنها پيروز شد و مرزهای شرقی ايرانرا تثبيت کرد.

٢- امپراتوری عثمانی در غرب ايران؛ اولين رويارويی نظامی صفويان با عثمانيان در منطقه چالدران رخ داد که سپاه صفوی از لشکر عثمانی به فرماندهی سلطان سليم شکست خورد و تبريز، پايتخت صفويان به اشغال نيروهای عثمانی درآمد.

علل شکست:

1-   اتخاذ تدابير رزمی نامناسب،   مجهز بودن سپاه دشمن به سلاح های آتشين شمار کمتر سپاهيان صفوی

شاه تهماسب: دوران تثبيت حاکميت صفوی

علل آشفتگی در ده سال اول سلطنت:

الف: از يک طرف سران قزلباش با سوءاستفاده از خردسالی شاه، خودسری پيشه کرده، وارد رقابت و ستيز با يکديگر شدند.

ب: از طرف ديگر نيروهای ازبکان و سپاه عثمانی نيز از دو سمت به مرزهای ايران هجوم آوردند.

 شاه تهماسب به خودسری سران قزلباش پايان داد.

ازبکان را شکست داد و با انعقاد قرارداد آماسيه با عثمانی صلح کرد. وی  پايه های حکومت صفوی را تثبيت و تحکيم سازد.

دوران اقتدار حکومت صفويه

شاه عباس اول:

مشکلات شاع عباس اول: قزلباش ها ، عثمانی ها و ازبکان

مهمترین اقدامات برای بهبود اوضاع داخلی :

 ١- پايان دادن به سرکشی و طغيان امرای قزلباش

٢- انتقال پايتخت از قزوين به اصفهان به منظور تسلط بيشتر بر نواحی مختلف ايران؛

٣- نوسازی سازمان سپاه صفوی؛ شاه عباس اول با استفاده از غلامان گُرجی يک سپاه مستقل به وجود آورد که تنها به شخص شاه وابسته و وفادار بود.  سپاه جديد به توپ و تفنگ نيز مجهز شد.

٤- بهبود اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی از طريق ايجاد امنيت، آرامش و ثبات سياسی؛

٥-  انتصاب افراد با کفايت و در عين حال گمنام به سمت های سياسی، اداری و نظامی.

مهمترین اقدامات برای  اوضاع خارجی:

او  ابتدا با عثمانی صلح کرد و با وارد آوردن ضربه ای سنگين بر ازبکان، مناطق اشغالی را آزاد کرد. وی، سپس برق آسا سپاه صفوی را به آذربايجان برد و با غافل گير کردن نيروهای عثمانی، سرزمين های اشغالی ايران را از آنان باز پس گرفت.

اشتباهات شاه عباس:

بی اعتمادی او به اعضای خانواده، به ويژه پسرانش، کشتن و کور کردن شاهزادگان صفوی و محبوس کردن آنان در حرمسرا، سبب شد که بعد از مرگ وی، حکومت صفويه از وجود حاکمان با کفايت و مدبر محروم گردد و به تدريج زمينه سقوط اين سلسله فراهم شود.

دوران ضعف و انحطاط صفويه

شاه صفی: در دوران پادشاهی شاه صفی مناطقی مانند قندهار و بغداد از ايران جدا شد و سردار باکفايتی چون امام قلی خان حاکم فارس به فرمان وی به قتل رسيد.

شاه عباس دوم: هر چند موفق شد قندهار را باز پس گيرد، اما کم تجربگی و عدم تعادل شخصيتی، او را به انجام برخی کارهای نسنجيده و افراطی مانند قتل وزيری کاردان و لايق چون ساروتقی واداشت.

شاه سليمان:نيز از کودکی در حرمسرا به سر برده و با امور و اصول کشورداری بيگانه بود.به همين دليل در زمان سلطنت او، زنان و خواجه سرايان نفوذ زيادی داشتند و در اداره امور کشور دخالت می کردند.

شاه سلطان حسین: در دوران زمامداری  وی، حکومت صفويان به نهايت ضعف و انحطاط رسيد.

با شورش افغانها  شاه صفوی،  تاج را بر سر محمود افغان، نهاد و چندی بعد به دست اشرف افغان، به قتل رسيد.

فرهنگ و تمدن دورۀ صفويه

عوامل شکوفايی علم و هنر  در دوره صفویه:

1-   وجود امنيت و ثبات سياسی

2-   بهبود اوضاع اقتصادی به ويژه در عصر شاه عباس اول

3-    حمايت مادی و معنوی شاهان و حاکمان از عالمان، دانشمندان و هنرمندان

4-    بر اثر حمايت و تشويق صفویان، مجتهدان شيعه از جبل عامل لبنان و عراق به ايران مهاجرت کردند.

5-   درنتيجه کوشش عالمان دين، مدارس و مراکز علمی متعددی در ايران به وجود آمد.

6-   همچنين در آن دوره، مجموعه عظيم بحارالانوار توسط علامه مجلسی و  کتاب « جامع عباسی»توسط شيخ بهايی تأليف  شد.

7-   ميرداماد، فلسفه ابن سينا را در قالب تازه ای احياء کرد و ملاصدرای شيرازی نيز فلسفه و حکمت را رونق بخشيد.

8-   شعر و ادب فارسی نيز در ايران و فراتر از آن در هندوستان و عثمانی شکوفا شد.

9-   معماری از جلوه های اصلی هنر آن دوره بود. اوج شکوفايی معماری صفوی در اصفهان، پايتخت صفويان متجلی شد .

10-                       هنر نقاشی نيز مورد حمايت جدی دربار صفوی بود.در آن دوره، هنرمندان برجسته ای نظير کمال الدين بهزاد، رضا عباسی و ميرعماد پرورش يافتند.

روابط خارجی صفويان:

ادعایعثمانی جانشينی خلافت اسلامی و گسترش قلمرو خود در قاره اروپا بود. عثمانيان سنی مذهب از تشکيل حکومت قدرتمند شيعی در ايران، بسيار ناخشنود بودند. به همين دليل روابط امپراتوری عثمانی با حکومت صفوی در بيشتر اوقات خصومت آميز بود.

روابط صفويان با همسايه ديگر خود در شمال شرق ايران(ماوراء النهر) يعنی حکومتازبکان نيز خصمانه بود. هر زمان که ارتش عثمانی از غرب به ايران هجوم می آورد ازبکان از سمت شرق اینکار را انجام می داد.

 رابطه صفويان با حکومت گورکانیهندبسيار دوستانه بود و دو کشور روابط سياسی، اقتصادی و فرهنگی گسترده ای با يکديگر داشتند.

همزمان با تشکيل حکومت صفوی در ايران، دولت های اروپايی فعاليت های استعماری خود را آغاز کرده بودند در اين اوضاع و احوال، فتوحات امپراتوری عثمانی در خاک اروپا، علاوه بر آن که موجوديت برخی از کشورهای اروپايی را تهديد می کرد، مانع اساسی برای رسيدن اروپاييان به آسيا بود.

پرتغالیها اولين استعمارگرانی بودند که به خليج فارس رسيدند. آنان جزيره هرمز را اشغال کردند شاه عباس اول با کمک کشتی های انگليسی، موفق به اخراج پرتغالی ها از خليج فارس شد.

البته اولين برخورد حکومت صفوی با انگليسی ها چندان دوستانه نبود و شاه تهماسب اول، آنتونی جنکينسون نماينده تجاری آن کشور را با توهين و تحقير از ايران اخراج کرد.

برادران شرلی  به دربار شاه عباس اول، تمايل شاه ايران برای ايجاد ارتباط سياسی و اقتصادی با انگلستان بيشتر شد و بازرگانان آن کشور اجازه پيدا کردند تا در ايران به تجارت بپردازند.

در اواخر حکومت صفوی هلنديان و فرانسويان نيز در خليج فارس به رقابت تجاری پرداختند، اما در نهايت اين انگليسی ها بودند که رقبای خود را کنار زدند و انحصار تجارت در خليج فارس را از آنِ خود کردند.

روابط ايران و روسيه :

 شاه عباس اول خواهان ايجاد ارتباط بازرگانی با روسيه شد و تزار روسيه نيز از اين مسئله استقبال کرد. اما در زمان شاه عباس دوم حضور مأموران سياسی روسيه به عنوان بازرگان و هجوم گروهی از قزاق ها به مازندران، روابط دوکشور را تيره کرد. در دوران حکومت پطرکبير در روسيه که مقارن با فرمانروايی شاه سلطان حسين بود، روس ها سياست توسعه طلبانه خود را طراحی کردند.

درس سیزدهم: ايران از سقوط صفويه تا پايان حکومت زنديه

دوران سلطنت نادرشاه

نادر از افراد ايل افشار بود او دوران جوانی خود را در خدمت حاکم ابيورد گذرانيده بود هنگامی که تهماسب، شاهزاده صفوی از نادر درخواست کمک کرد، به همراه سپاهيان خود به خدمت وی درآمد.

مهم ترين رويدادهای زندگی نادر در اين مرحله عبارت است از:

١ از ميان برداشتن فتحعلی خان رئيس ايل قاجار و رسيدن به مقام فرماندهی سپاه تهماسب دوم

٢ شکست دادن اشرف افغان و پراکنده کردن نيروهای او

٣ پس گرفتن سرزمين های اشغالی ايران از روسيه و عثمانی

شروط نادر برای پادشاهی در شورای مغان:

1-    موروثی بودن پادشاهی در خاندان خويش

2-    عدم حمايت بزرگان و قبايل از خاندان صفويه

 وی با پيروزی بر هنديان در نبرد کرنال، شهر دهلی را تسخير و با جواهرات و غنايم فراوان به ايران بازگشت. شاه افشار غنائم هند را در منطقه کلات خراسان، ذخیره می کرد. بنيانگذار سلسله افشار با توطئه  برادرزاده و چند تن از سرداران خويش به قتل رسيد.

نادر قصد داشت تا زمينه رشد تجارت را در ايران فراهم کند. حتی می خواست بوشهر را به مرکز نيروی دريايی ايران تبديل کند.

حکمرانی کريم خان زند

کريم خان يکی از افراد ايل زند بودکه شیراز را پایتخت خود قرارداده بود.

اقدامات کریم خان  برای بهبود شرايط اقتصادی و برقراری امنيت سياسی و آرامش اجتماعی:

1-    سرکوب مدعيان و رقيبان داخلی

2-    ساختن اماکن تفريحی و مذهبی مانند باغ دلگشا، حمام وکيل، بازار و مسجد وکيل

3-    تلاش برای بهبود تجارت خارجی از طريق بنادر خليج فارس

4-   نظارت بر بازار و برقراری ثبات در قيمت کالاهای مورد نياز مردم

5-     احترام به عالمان دينی و هنرمندان

انقراض سلسلۀ زنديه

بروز جدال و ستيز ميان بازماندگان کريم خان، بر سر قدرت، توان نظامی و اقتصادی حکومت زنديه را کاهش داد و زمينه را برای قدرت يابی آقامحمد خان قاجار در نواحی شمالی ايران فراهم آورد. لطفعلی خان  به سبب جوانی و کم تجربگی، دوستان و اطرافيان خود را رنجيده خاطر کرد. همين امر، سبب رويگردانی بزرگان شيراز از جمله حاج ابراهيم خان کلانتر از وی شد که به آقا محمدخان پیوستند لطفعلی خان، ابتدا به کرمان و سپس بم گریخت و در آنجا کشته شد با مرگ وی دوره فرمانروايی زنديه به پايان رسيد.

اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ايران در دوران افشاريه و زنديه:

بی مهری نادرشاه نسبت به عالمان شيعه و هنرمندان، باعث مهاجرت گسترده آنان به عتبات عاليات وهند، و درنتيجه رکود فعاليت های علمی و فرهنگی شد.. بر اثر حمايت و تشويق کريم خان،گروهی از عالمان و هنرمندان مهاجر،به ايران بازگشتند و شهرهای شيراز و اصفهان بار ديگر کانون علم و ادب و هنر شدند.

روابط خارجی ايران در عصر افشاريه و زنديه

روس ها که بعد از سقوط صفويه بخش هايی از شمال ايران را تصرف کرده بودند، با ملاحظه شجاعت و قدرت نظامی نادر و سپاهيانش، از مناطق اشغالی عقب نشستند و تلاش کردند روابط دوستانه ای با ايران برقرار کنند.

مناسبات نادر با عثمانی آميزه ای از جنگ و مذاکره بود. سپاهيان تحت امر نادر، ارتش عثمانی رااز مناطق وسيعی از سرزمين های اشغالی ايران عقب راندند، اما تلاش های نظامی و سياسی نادر برای رفع اختلافات مذهبی با عثمانی و بازگرداندن عتبات عاليات به قلمرو ايران، نتيجه چندانی نداشت.

روابط ايران و عثمانی در دوران زنديه نيز چندان دوستانه نبود و هنگامی که کريم خان زند بصره را تصرف کرد، مناسبات دو طرف خصمانه شد.

دلایل  علاقه مند ی کریم خان زند به برقراری رابطه با  کشورهای اروپايی :

١- استفاده از نيروی دريايی آنها برای مقابله با شورش ميرمهنای بندر ريگی و اعراب بنی کعب در خليج فارس

٢- علاقه به توسعه اقتصادی و رونق تجارت

او با انگليسی ها رابطه برقرار کرد و به آنان اجازه داد پايگاه تجاری خود را در بوشهر تأسيس کنند. تعلل وناکامی انگليسی ها در سرکوب شورش ميرمهنا و ترديدی که کريم خان زند نسبت به انگيزه و اهداف آنان پيدا کرده بود، سبب شد که نه تنها با تأسيس دفاتر تجاری انگليسی ها در ديگر شهرهای ايران مخالفت کند، بلکه نمايندگی آنها را در بوشهر نيز تعطيل کرد.

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و پنجم اسفند ۱۳۹۳ساعت 0:36  توسط سعید   | 

شاه عباس  اول به منظور كاهش قدرت قزلباشان، ايل قاجار را در سه منطقۀ شمال خراسان، استرآباد (گرگان) و آذربايجان سكونت داد. به هنگام حملۀ محمود افغان به اصفهان، فتحعلی خان رئيس ايل قاجار به ياری تهماسب دوم شتافت .آقامحمدخان پسر بزرگ محمدحسن خان بود. نزاع بازماندگان کريم خان با يکديگر اين فرصت را برای آقامحمدخان فراهم آورد که نواحی شمالی و مرکزی ايران را تصرف کند. هدف اصلی اقامحمدخان از سفر به مشهد، پايان بخشيدن به حکومت خاندان افشاريه در خراسان و دست يابی به گنجينه غنائم و جواهرآلاتی بود که توسط نادرشاه در آنجا ذخيره شده بود.

پادشاهی فتحعلی شاه

سال های نخست سلطنت فتحعلی شاه صرف سرکوب طغيانهای داخلی و تحکيم پادشاهی در خاندان قاجار شد.

تغيير اوضاع جهانی و تشديدتکاپوهای استعماری سبب شد تا دومين شاه قاجار در مقابله با دشمنان خارجی و حفظ قلمرو ايران ناکام باشد.بخشی از اين زبونی و ضعف ناشی از عدم آگاهی او و اطرافيانش از اوضاع جهانی و بخشی نيز به سبب داشتن خوی تجمل گرايی و علاقه وی به جم عآوری ثروت بود.

حکمرانی محمدشاه

بعد از مرگ فتحعلی شاه، محمدميرزا به کمک قائم مقام فراهانی نيز بر مسند پادشاهی تکيه زد. قائم مقام فراهانی با تدبير، مدعيان تاج و تخت را به جای خود نشاند و اوضاع اجتماعی و فرهنگی را بهبود بخشيد. محمدشاه  به دليل کشتن قائم مقام و انتصاب فردی درويش مسلک چون حاجی ميرزاآقاسی به صدراعظمی محبوبيت چندانی در تاريخ ايران ندارد.

سلطنت ناصرالدين شاه

امیر کبیر صدراعظم ناصرالدین شاه ابتدا به سرکشی و طغيان گردنکشان داخلی پايان داد و نظمو امنيت را برقرار کرد. سپس دست به اصلاحات زد که  به سرانجام نرسيد؛ زيرا مدتی بعد قربانی توطئه درباريان نالايق و طماع و دسيسه­های روسيه و انگلستان شد ناصرالدین شاه  اگرچه ضرورت اصلاحات را درک کرده بود، اما از کاهش قدرت و اختيارات نامحدود شاه بود، به شدت وحشت داشت. کشتن اميرکبير، بدرفتاری با سيدجمال الدين اسدآبادی و دادن امتيازات سياسی و اقتصادی به بيگانگان، چهره نامطلوبی از وی در تاريخ ايران ترسيم کرده است.

سازمان سياسی و اداری حکومت قاجار

الف) جايگاه شاه: شاه به عنوان بالاترين مقام، قدرت و اختيارات نامحدودی در دوره قاجار داشت.

اختیارات شاه: عزل و نصب مقامات کشوری و لشکری و اعلام جنگ و صلح

عدم بهره بدون از قدرت استبدای شاه:

1-   نفوذ و دخالت قدرت های استعماری

2-    جايگاه و اقتدار دينی و اجتماعی روحانيت

3-    قدرت نظامی ايلات

4-   ب) شاهزادگان: از زمان پادشاهی فتحعلی شاه حکمرانی ايالات و ولايات ايران به شاهزادگان قاجار سپرده شد. ايالت آذربايجان به شاهزاده ای سپرده می شد که وليعهد پادشاه به شمار می آمد.

پيامدهای سياسی و اجتماعی نامطلوب استقرار شاهزادگان قاجار در نواحی مختلف:

1-    رقابت آشکار و پنهان شاهزادگان

2-   انحصار حکومت بيشتر ولايات موجب نابسامانی اوضاع ولايات می شد.

3-    شورش شاهزادگان حاکم بر ولايات بعد از مرگ پادشاه

تشکيلات اداری

الف) صدارت اعظم: بعد از شاه، صدراعظم(وزيراعظم) قرار داشت.

اختیارات صدراعظم: اظهار نظر در امور کشور،بهبود وضع مردم و اصلاح امور کشور بهره ببرد.

ب) ساير مناصب اداری: بعد از صدراعظم، نايب وی قرار داشت که در غيبت وزير کارهای او را انجام می داد.

 وزير جنگ: نيز منصب مهمی محسوب می شد.

 مستوفی الممالک :به عنوان وزير دارايی به همراه عده ای مستوفی، بر درآمدها و هزينه ها و به خصوص دريافت ماليات نظارت داشت.

 منشیالممالک: نيز به کمک تعدادی منشی فرامين و دستورات پادشاه را می نوشت.

تأثیرپذیری ديوان سالاری قاجار از اروپايی:

وزارت داخله(وزارت کشور کنونی) خارجه، ماليه و عوايد(وزارت دارايی کنونی)و عدليه اعظم(وزارت دادگستری کنونی) که همگی تحت نظارت صدراعظم قرار داشتند.

انواع نظام قضایی در دوره قاجار:

1-    محاکم عُرف: که به تخلفات و جرايم سياسی و امنيتی مانند شورش، سرقت، نزاع و عدم پرداخت ماليات رسيدگی می کردند.

2-   محاکم شرع: که بيشتر دعاوی حقوقی و مدنی مانند دعواهای ملکی، خانوادگی و ارث را حل و فصل می کرد.قضات اين محاکم، روحانيون بودند.

اميرکبير در نظام قضايی اصلاحاتی به وجود آورد. با تأسيس وزارت عدليه، محاکم عرف نفوذ بيشتری پيدا کردند.

وظایف کلانتر:

1-   برقراری نظم و امنيت در شهرها به کمک داروغه و ميرشب

2-   نظارت بر چگونگی گرفتن ماليات و نحوه خريد و فروش اهل بازار

3-   محتسب، داروغه و گزمه زيرنظر کلانتر بودند.

در زمان ناصرالدين شاه، منصب کلانتری حذف گرديد.

درس پانزدهم : روابط خارجی ايران در دورۀ قاجار

الف)روابط ايران و انگلستان

انگلستان به منظور تحقق اهداف زير، پياپی سفيرانی را روانه دربار قاجار کرد:

1-   ايران را از اتحاد با رقيبان و دشمنان انگلستان باز دارد.

2-    از ايران به عنوان پايگاه دفاعی برای حفظ هندوستان استفاده کند.

3-    با تسلط بر بازار ايران، زمينه وابستگی اقتصادی اين کشور را فراهم آورد.

 سِرجان ملکم ،سر هاردفوردجونز (قرار داد مجمل) سر گوراوزلی از مهم ترین سفیران انگلیسی  در ایران بودند.

مهم ترين تعهدات دوکشور در قرارداد مفصل:

1-    ايران به هيچ کشور اروپايی اجازه عبور از خاک خود را برای رفتن به هندوستان ندهد.

2-   ايران از حمله افغانان به هندوستان جلوگيری کند.

3-   در صورت حمله يک کشور اروپايی به ايران، انگلستان به ايران کمک مالی و نظامی نمايد.

دسيسه برای جداسازی:

 هدف انگلستان از جدا کردن سرزمين های شرق ايران ( افغانستان و بخشی از سيستان و بلوچستان):

 ايجاد منطقه ای تحت نفوذ و سلطه خود در مرزهای هندوستان بود.

حمله اول ایران  به هرات:  با مرگ ناگهانی عباس میرزا ، کارفتح هرات ناتمام باقی ماند.

حمله دوم : در دوره محمدشاه انگلستان برای جلوگيری از تصرف هرات  به جنوب ايران حمله و جزيره خارک را اشغال کرد.

حمله سوم: عصر ناصرالدين شاه  اما دوباره ، نيروهای انگليسی به بوشهر و خرمشهر هجوم آوردند و شاه قاجار را وادار به قبول معاهده پاريس و جدا شدن افغانستان و هرات از ايران کردند.

انگلستان با هدف تثبيت مرزهای غربی هندوستان، بخش هايی از سرزمين های ايرانی در مناطق بلوچستان و سيستان را تصرف کرد. سپس ژنرال گلداسميت بلوچستان و سيستان را به دو قسمت شرقی و غربی تقسيم کرد که بخش شرقی نصيب انگلستان شد.

اخذ امتيازات اقتصادی:

الف) قرارداد رویتر :مهم ترين اين امتیازها در دوره سپهسالار، امتياز رويتر بود که به موجب آن حق احداث راه آهن، بهره برداری از معادن(به جز طلا و نقره و سنگ های قيمتی) و جنگل ها و احداث کانال های آبياری به مدت ٧٠ سال و اداره گمرکات به مدت ٢٥ سال به رويتر واگذار گرديد.

ب) قرار داد تالبوت: در سفر سوم ناصرالدين شاه به اروپا، امتياز انحصار خريد و فروش توتون و تنباکوی ايران در برابر پانزده هزار ليره و يک چهارم سود سالانه به مدت ٥٠ سال، به تالبوت واگذار شد.

ب) روابط ايران و روسيه

اهداف پطر کبیر:

1-   تبديل روسيه به يک قدرت برتر جهانی

2-   دست يابی به آب های آزاد و گرم خليج فارس و اقيانوس هند

 تهاجم نظامی روسيه به منطقه قفقاز و گرجستان  باعث بروز دو دوره جنگ، ميان دو کشور شد.

1-    دور اول جنگ های ايران و روسيه:به مدت ده سال، به پيروزی روسيه  و بستن  قرارداد گلستان انجامید که به موجب آن،  نه تنها بخش هايی از نواحی شمالی ميهن ما، شامل ولايات گرجستان، داغستان و اران و شهرهايی چون تفليس، دربند، باکو، گنجه، شکی، شيروان و … به روسيه واگذار گرديد، بلکه ايران از داشتن نيروی دريايی در دريای خزر نيز محروم شد.

2-    دور دوم جنگ های ايران و روسيه:

دلایل شروع:

 الف)مشخص نبودن خطوط مرزی در عهدنامه گلستان

ب) نارضايتی مردم مسلمانی که زير سلطه روس ها قرارگرفته بودند.

ج)ناخشنودی و نارضايتی مردم ايران از مفاد قرارداد گلستان.

د) فتوای جهاد علما

مهم ترين دلايل شکست نظامی ايران از روسيه عبارت اند از:

1-    عدم حمايت مالی فتحعلی شاه از سپاه عباس ميرزا

2-    کمبود تسليحات و تجهيزات نظامی سپاهيان ايران

3-    عدم اطاعت و عدم حمايت شاهزادگان حاکم در ولايات از عباس ميرزا

4-    بی کفايتی برخی فرماندهان سپاه ايران مانند آصف الدوله

5-    پايان يافتن جنگ های روسيه و عثمانی و آمدن ژنرال پاسکيويچ روس به جبهه ايران

مفاد عهدنامه ترکمانچای:

الف: افزودن بر مناطق و شهرهايی که در عهدنامه گلستان از ايران جدا شده بودند، شهرهای ايروان و نخجوان و بخشی از دشت مغان نيز به روسيه داده شد.

ب:ايران متعهد شد که ٥ ميليون تومان غرامت به روسيه پرداخت کند و به اتباع آن کشور در ايران، حق مصونيت قضايی (کاپيتولاسيون  بدهد.

ج:روس ها يک قرارداد تجاری را نيز ضميمه عهدنامه ترکمانچای کردند که اقتصاد و بازار ايران را عملاً در اختيار آنان قرار می داد.

پيامد بلندمدت قرارداد ترکمانچای، افزايش نفوذ و دخالت سياسی و اقتصادی روسيه در ايران بود.

با انعقاد قرارداد آخال رود اترک مرز ميان دو روسيه  و ایران  تعيين شد.

امتيازهای تأسيس بانک استقراضی، تشکيل نيروی قزاق و شيلات شمال، مهم ترين امتيازاتی بودند که روس ها در دوران ناصرالدين شاه از ايران گرفتند.

ج) روابط ايران و فرانسه

هيئت اعزامی ناپلئون هنگامی وارد ايران شد که آقامحمدخان به قتل رسيده بود و حاج ابراهيم خان کلانتر نيز حاضر به مذاکره با آنان نشد.

طبق مفاد قرارداد فین کنشتاین در زمان فتحعلی شاه ، ناپلئون متعهد شد به ايران کمک نظامی کند و فتحعلی شاه نيز تعهد کرد که به فرانسه اجازه دهد از خاک ايران برای حمله به هندوستان استفاده نمايد.

شاه قاجار در اولين اقدام، دستور داد تا انگليسی ها خاک ايران را ترک کنند و جزيره خارک به فرانسه واگذار شود  هيئتی نظامی از فرانسه به ايران آمد و آموزش نظامی سپاهيان ايران را به عهده گرفت. با صلح روسیه و ناپلئون روابط ایران و روسیه ادامه پیدا نکرد.

د) روابط ايران و عثمانی

تنها در اواخر سلطنت فتحعلی شاه،  با درخواست عثمانی، قرارداد ارزنة الروم اول ميان دو کشور منعقد شد.

زمینه های تیرگی ایران و عثمانی:

1-    اختلافات مرزی

2-    بی احترامی عثمانی ها به مقابر ائمه اطهار عليهم السلام

3-   کشتار شيعيان در کربلا

قرارداد ارزنة الروم دوم با نمایندگی اميرکبير ميان  ایران و عثمانی بسته شد. موضوع آن حل اختلافات مرزی دو کشور بود.

درس شانزدهم :اوضاع اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ايران در دوران قاجار

اوضاع اجتماعی:

الف) ترکيب جمعيتی: جمعيت ايران که در ابتدای دوران قاجار، در حدود ۵ تا ۶ ميليون نفر تخمين زده می شود، در پايان آن دوره به حدود ۱۲ ميليون نفر رسيد.

ب) قشرها و سلسله مراتب اجتماعی: در شهرها روحانيون، شاهزادگان، فرماندهان نظامی،زمينداران بزرگ، ديوانيان و بازرگانان از جايگاه و منزلت بالايی برخوردار بودند.

در رأس نهاد روحانيت، مجتهدان قرار داشتند:

 قدرت معنوی و نفوذ اجتماعی آنان حتی ازپادشان قاجار نيز برتر بود. آنان در مقابل ظلم و ستم مأموران حکومتی از مردم دفاع می کردند و منزلشان پناهگاه افراد مظلوم و بی پناه بود.

ايجاد کارخانه های صنعتی نيز قشر جديد کارگران را به جمعيت شهری ايران افزود.

در روستاها نيز بالاترين مرتبه و جايگاه اجتماعی از آنِ کدخدا بود. در جامعه عشايری نيز رؤسای ايل، قبيله، طايفه و خاندان ها، قدرت و نفوذ سياسی و اجتماعی بسياری داشتند .

ج) جنبش های اجتماعی:

دلایل خشم و نفرت مردم ایران از قاجار:

1-    شکست های سياسی و نظامی حکومت قاجار از دولت های روسيه و انگستان

2-    انعقاد قراردادهای ننگين

3-    دخالت های آشکار روسیه و انگلیس  در امور داخلی ايران

مهم ترين اين جنبش ها، اعتراض به امتياز رويتر و اعتراض به شرکت رژی ( نهضت تنباکو ) بود.

۱- اعتراض به امتياز رويتر: مردم ايران به رهبری حاج ملا علی کنی  و دولت روسيه نيز در رقابت با انگستان با آن امتياز به مخالفت پرداخت.در نتيجه تشديد اعتراض ها و مخالفت ها، شاه، امتياز را لغو و صدراعظم را نيز برکنار کرد.

۲- مخالفت با قرارداد تالبوت: در سفر سوم ناصرالدين شاه به اروپا، تالبوت، امتياز خريد و فروش توتون و تنباکوی ايران را به دست آورد. بازرگانان نيز از پيامدهای اقتصادی امتياز رژی بسيارناخشنود بودند. آيت اللّه سيد علی اکبر فال اسيری در شيراز، آيت اللّه ميرزا جواد آقا مجتهد در تبريز و ميرزا حسن آشتيانی در تهران در مخالفت با واگذاری امتياز قيام کردند.آيت اللّه ميرزا حسن شيرازی حکم تحريم توتون و تنباکو را به اين شرح صادر کرد:

نتايج سياسی و اجتماعی جنبش تنباکو :

1-   حضور اقشار مختلف اجتماعی، به ويژه زنان در جنبش تنباکو موجب اتحاد بيشتر قشرهای مختلف مردم شد.

2-   جنبش تنباکو اولين حرکت جدی مردم ايران در رهايی از استبداد داخلی و وابستگی خارجی بود.

3-   اين جنبش زمينه و شرايط را برای شکل گيری نهضت مشروطه فراهم آورد.

 آشوب رهبر آقاخان محلاتی(رهبر فرقه اسماعيليه) و فتنه سيد علی محمد باب برای مدتی در زمان محمد شاه و ناصرالدين شاه، حکومت قاجار را به خود مشغول کرد.

اوضاع اقتصادی

الف) فعاليت های اقتصادی

۱- کشاورزی: کشاورزی مهم ترين فعاليت اقتصادی در ايران به شمار می رفت که عمدتاً توسط روستانشينان انجام می شد. جنگ های ايران و روسيه و از دست دادن بخشی از بهترين زمين های کشاورزی در قراردادهای گلستان و ترکمانچای نيز شرايط کشاورزی ايران را بدتر کرد.

 عمده محصولات کشاورزی شامل: گندم، جو، پنبه، انواع ميوه، برنج، ابريشم، توتون و تنباکو بود.

مهم ترين علل کندی پيشرفت کشاورزی در عصر قاجار :

الف:کمبود سرمايه ب:  نبود ماشين آلات کشاورزی مناسب ج: نظام آبياری نامناسب د: وقوع خشکسالی و: بی قانونی و اجحافات مالياتی

۲- دامداری: شغل اصلی جامعه ايلياتی و عشايری دامداری بود.

۳- صنعت: دوران حکومت قاجار به دليل ورود بی رويه کالاهای اروپايی، بخش مهمی از صنايع کارگاهی و دستی ايران، مخصوصاً صنايع بافندگی و نساجی دچار رکود و سپس نابودی شدو  فقط صنعت قالی بافی ايران، همچنان رونق و مشتريان داخلی و خارجی خود را حفظ کرد.

البته در نتيجه اقدامات اميرکبير چندين کارخانه نساجی، کاغذسازی، شيشه گری، سفال سازی و تفنگ سازی در ايران تأسيس شد.

۴-  تجارت: در عصر قاجار، بازرگانی ايران به دليل وجود امنيت نسبی در داخل کشور و گسترش انقلاب صنعتی اروپا روند صعودی يافت. در ابتدای دوره قاجار، انگلستان بزرگ ترين شريک تجاری ايران بود.

صادرات ايران در آن دوره بيشتر محصولات کشاورزی، توليدات دامی، پارچه و قالی بود.

تجهيزات نظامی، برخی فلزات مانند طلا و نقره، قند و چای، نيز از مهم ترين کالاهای وارداتی ايران به شمار می رفتند.

ب) راه ها و وسايل حمل و نقل

راه های اصلی ايران در دوره قاجار عبارت بود از:

۱- قسمتی از راه ابريشم يعنی راه تبريز به مشهد از طريق قزوين، تهران و نيشابور

۲- راه های ارتباطی تهران به خليج فارس از طريق قم و کاشان، و ديگری از طريق اصفهان و شيراز به بندر بوشهر

۳- راه ارتباطی تهران به دريای خزر از طريق قزوين و رشت

۴- راه ارتباطی تهران به بغداد از طريق همدان و کرمانشاه

ايران در دوره قاجار، فاقد راه آهن بود. رقابت های استعماری دولت های روسيه و انگليس مانع اساسی بر سر راه ايجاد و گسترش راه آهن در ايران به شمار می آمد.

 

 

ج) منابع درآمد حکومت قاجار

منابع درآمد حکومت قاجار را می توان به شرح زير دسته بندی کرد:

۱- ماليات مستقيم و غيرمستقيم

الف) ماليات بر زمين های کشاورزی      ب ) ماليات بر احشام و اغنام و کسبه و اهل حِرَف

۲- درآمدهای ديگر

الف)فروش حکومت ايالات و منصب های اداری   ب) عوارض گمرک، پستخانه و ضرابخانه

ج) دادن امتيازات اقتصادی به بيگانگان             د) مصادره اموال ثروتمندان و مقامات و مأموران حکومتی

د) پول در دورۀ قاجار

امتياز ضرب سکه طلا در اختيار شاه بود، واحد پولی نيز به ترتيب تومان، قِران و شاهی بود. يک تومان معادل

ده قران و يک قران معادل بيست شاهی به حساب می آمد.

اوضاع فرهنگی

الف)تربيت و پرورش

۱- خلق و خوی مردم: پدر و مادر اولين آموزگاران فرزندان خود بودند.مساجد کانون تربيت اخلاقی و دينی به شمار می آمدند.

۲- پوشاک و لباس:در دوره قاجار، لباس  جايگاه و مرتبه اجتماعی او را مشخص می کرد.

۳- جلوه های شادی و غم:  آنان علاوه بر گراميداشت جشن نوروز و ديگر سنت های باستانی مانند شب يلدا، اعياد مذهبی مانند عيد فطر و عيد قربان را نيز جشن می گرفتند.  حمايت علمای بزرگ و برخی از شاهان قاجار از تعزيه، موجب رونق آن آيين مذهبی در ايران شد.

ب) آموزش و مراکز آموزشی

۱- مکتب خانه: مکتب خانه اولين مرکز يادگيری و آموزش در ايران بوده است.

در دوره قاجار دو نوع مکتب خانه وجود داشت:

الف) مکتب خانه های عمومی که پذيرای کودکان و نوجوانان از همه اقشار جامعه بود.

ب) مکتب خانه های خصوصی که در خدمت فرزندان افراد ثروتمند و صاحب مقام بود.

۲- اعزام دانشجو به خارج:

 پس از شکست های سياسی و نظامی حکومت قاجار از دولت های اروپايی و بروز نشانه های عقب ماندگی علمی و فنی ايران نسبت به اروپا، عباس ميرزا در چندين نوبت را برای تحصيل به کشورهای انگلستان، فرانسه و روسيه اعزام کرد. در زمان محمد شاه برای اولين بار عده ای از خانواده های  ثروتمند پسران خويش را با هزينه شخصی برای تحصيل به اروپا فرستادند.

۳- مدارس جديد: در دوره محمدشاه نخستين مدارس به سبک جديد توسط ميسيونرهای  آمريکايی و سپس فرانسوی در ايران تأسيس شد.

۴ مدرسۀ دارالفنون: اولين مؤسسه آموزشی جديد بود که توسط حکومت قاجار در ايران تأسيس شد. وی به منظور جلوگيری از گسترش نفوذ روسيه و انگلستان در ايران، معلمان و استادان را از کشورهای اتريش و فرانسه استخدام  کرد. هدف از راه اندازی دارالفنون آن بود که دانشجويان ايرانی، علوم جديد را در داخل ايران بياموزند.افزون بر مدرسه دارالفنون، مدارس ديگری نيز در دوره ناصرالدين شاه در ايران تأسيس شدند؛از آن جمله است مدرسه مشيريه که توسط ميرزا حسين خان سپهسالار صدراعظم ناصرالدين شاه و با همکاری اعتمادالسلطنه مورخ و مترجم دربار بنيانگذاری شد.  ميرزا حسن رشديه فرزند يکی از علمای تبريز نيز مدرسه رشديه را در تبريز برپا کرد و اولين پايه های آموزش ابتدايی را به سبک امروزی بنا نهاد.

ج) علوم و فنون

۱- علوم نظامی: علوم نظامی به نسبت ساير علوم و فنون در عصر قاجار رشد و گسترش بيشتری يافت.

۲- ادبيات و تاريخ و هنر: اما فتحعلی شاه طبع شعرداشت و به همين دليل شاعران بزرگی در دوره پادشاهی وی به شعر فارسی غنا بخشيدند. مورّخان مشهوری مانند محمدتقی خان لسان الملک سپهر، رضا قلی خان هدايت و محمد حسن خاناعتمادالسلطنه آثار ارزشمندی به وجود آوردند. ميرزا محمد خان غفاری، ملقب به کمال الملک نقاش مشهور عصر ناصرالدين شاه و مظفرالدين شاه، هنر نقاشی ايران را به اوج کمال و شکوفايی رساند.

۳ ترجمه و نشر کتاب و روزنامه: قائم مقام فراهانی با حمايت عباس ميرزا، نخستين گام ها را برای ترجمه و نشر کتاب در ايران برداشت. در نتيجه تأسيس دارالفنون و سپس تشکيل دارالترجمه به رياست محمد حسن خان اعتمادالسلطنه، فن ترجمه گسترش پيدا کرد و آثار زيادی از زبان های اروپايی به فارسی ترجمه شد.. اولين روزنامه با عنوان کاغذ اخبار توسط توسط ميرزا صالح شيرازی در زمان محمدشاه منتشر شد روزنامه «وقایع الاتفاقیه» توسط امیر کبیر منتشر شد و بعدها با نام «دولت عِليه ايران» ادامه نشر یافت. ديگر روزنامه های مهم دوران سلطنت ناصرالدين شاه « شرف»،« دانش» ،« صدای ايران»و« وطن » نام داشتند.

درس هفدهم : زمینه های انقلاب مشروطه

مشروطيت چيست؟از نظر لغوی به معنای شرط دار شدن يا شرط گذاشتن برای چيزی است.

ویژگی های حکومت مشروطه

1-    در آن برای حکومت کردن شرايطی پيش بينی شده می شود.

2-    حاکم يا پادشاه نمی تواند هرکاری را که می خواهد به ميل خود انجام دهد.

3-    تصميم گيری درباره امور کشور بر مبنای شرايطی که در قانون اساسی پيش بينی شده است، انجام می شود.

4-    مجلسی مرکب از نمايندگان منتخب مردم تشکيل می شود و به کار قانون گذاری می پردازد.

5-   نخست وزير و وزيران هيئت وزيران  اداره امور کشور را در دست می گيرند.

6-    حکومت مشروطه نقطه مقابل حکومت استبدادی يا فردی است.

علل و زمينه ها وقوع انقلاب مشروطيت :

۱- زمينه های فکری انقلاب مشروطه

الف)آموزه های ضداستبدادی و ضداستعماری اسلام: نمونه بارز آن که زمينه ساز نهضت مشروطه شد، جنبش تنباکو بود.

ب) پيدايش انديشه های نو درباره حکومت: برخی ايرانيان مهاجر و مسافر با مقايسه اوضاع ايران با کشورهای دیگر نظام حکومتی را عامل عقب ماندگی و يا پيشرفت کشوره می دانستند. از جمله ميرزا فتحعلی خان آخوندزاده، ميرزا ملکم خان و ميرزا يوسف خان مستشارالدوله. آنها حکومت مبتنی بر قانون را عامل پيشرفت اروپاييان می شمردند. ایراد وارد بر مبلغان انديشه های سياسی جديد، ناديده گرفتن ويا کم توجهی به تفاوت های تاريخی جامعه ايرانی و جامعه اروپايی از حيث فرهنگی و اجتماعی بود.

پ) انتشار آثار انتقادی در مورد اوضاع ايران:

در اين نوشته ها، وضع موجود مورد نقد و اعتراض قرار می گرفت و حکومت قاجار، عامل عقب ماندگی و بدبختی ايران شمرده می شد، کتاب سیاحتنامه ابرهیم بیک اثر حاج زين العابدين مراغه ای از جمله آنها بود.

ت) تأثير حوادث جهانی بر افکار ايرانيان: مشروطيت ژاپن، شکست روسيه از ژاپن و انقلاب ۱۹۰۵ م. روسيه از جمله ان موارد بود. با شروع  انقلاب ميجی و ترقی ژاپن، روزنامه هایحکمت وحبل المتین از از پيشرفت های ژاپن می نوشتند.در سال ۱۹۰۵ م. / ۱۲۸۳ ش. روسیه از ژاپن شکست خورد. مردم ايران پيروزی مزبور را نمايشی از عملکرد مناسب نظام حکومتی ژاپن می دانستند.با وقع انقلاب ۱۹۰۵ م. روسيه:و  تأسيس مجلس در اين کشور ،رسيدن اخبار اين حرکت انقلابی در برانگيختن ايرانيان عليه حکومت استبدادی قاجاريه نقش مؤثری داشت.

 

۲ -زمينه های اقتصادی انقلاب مشروطه

پیامد افزایش  ورود کالاهای خارجی به ايران:

1-   محصولات داخلی قادر به رقابت با کالاهای خارجی نبودند و لذا توليد کالاهای داخلی به تدريج سير نزولی يافت و کالاهای خارجی جايگزين آنها شد.

2-    صاحبان صنايع و حرفه ها در شهرهای مختلف ايران به تدريج مشاغل خود را از دست دادند و بی کار شدند.

بُعد داخل:

1-    با گسترش بی کاری و فقر عمومی، درآمد دولت که از طريق ماليات تأمين می شد، کاهش يافت.

2-   مأموران مالياتی بر شدت سخت گيری و بیرحمی خود م یافزودند.

3-    ظلم و ستم مأموران دولت نسبت به روستاييان، موجب شد که شمار زيادی از آنان ناچار به شهرها يا کشورهای همجوار متواری شوند.

4-   آواره شدن روستاييان و به غارت رفتن حاصل کار آنان، آثار منفی جبرا نناپذيری بر کار و توليد گذاشت.

از اواخر دوران ناصرالدين شاه، ماليا تهای دريافتی از مردم ديگر تأمين کننده مخارج و هزينه های دربار و دولت نبود؛ لذا دولت به فکر گرفتن وام(استقراض) از دو کشور روس و انگليس افتاد.

نتیجه نرم­خویی مظفرالدين شاه :

الف: مخالفان داخلی، اين وضع را برای تأمين خواسته های خود مناسب می­ديدند.

ب:  بيگانگان آن را زمين های مساعد برای گسترش حضور و سلطه خود در ايران تلقی می کردند.

درس هجدهم: انقلاب مشروطیت ایران

مهم ترين تقاضاهای  مهاجران در مهاجرت صغرا:

1-    ايجاد عدالت خانه در همه شهرها برای رسيدگی به شکايت های مردم و برقراری عدالت

2-    عمل کردن به قوانين اسلامی به طور دقيق و به دور از ملاحظات شخصی

3-    عزل علاء الدوله از حکومت تهران

مهاجرت کبرا

 اين مهاجرت چون، هم از نظر گستردگی و هم از نظر مسافت، مهم تر از مهاجرت قبل بود و به همين علت، به مهاجرت کبری معروف شد.با رفتن عده ای از مردم و علمای تهران به قم،به دلیل ترس و بلاتکليفی هزاران نفر برای حفظ جان خود در باغ سفارت انگلستان جمع شوند.

مهم ترين خواسته های انقلابيون:

1-    برکناری عين الدوله صدراعظم

2-   ايجاد عدالت خانه و تشکيل دارالشورا

3-   فراهم کردن زمينه برای بازگشت مهاجران به تهران،

اقدامات مظفرالدین شاه در برابر درخواست مردم:

1-    در اولين قدم، صدراعظم مستبد(عين الدوله) را از کار برکنار کرد،

2-    سپس در ۱۴ مرداد  فرمان مشروطيت  را صار کرد.

3-    کمی بعد، قانون اساس  تدوين شد.

4-    مجلس شورای ملی تشکيل گرديد.

محمدعلی شاه و مشروطيت

وی پس از رسيدن به سلطنت راه مخالفت با مشروطيت را در پيش گرفت و حتی نمايندگان مجلس را به مراسم تاج گذاری خود دعوت نکرد.

به توپ بستن مجلس و دورۀ استبداد صغير

محمدعلی شاه،  پرتاپ نارنجک   به طرف خود را بهانه ای برای سرکوب مشروطه خواهان قرار داد. طرفداران مشروطيت چون اسلحه و سازماندهی لازم را نداشتند، با وجود مقاومت های دليرانه شکست خوردند. بدين ترتيب، بار ديگر استبداد به جای مشروطيت نشست و اين دوره که يک سال و يک ماه طول کشيد، دوره« استبداد صغير» ناميده شد.

قيام ملی عليه محمدعلی شاه

مردم تبريز،  اصفهان نيز عشاير بختياری ومردم  گيلان مخالفت خود را با محمدعلی شاه اعلام کردند.و به سوی تهران حرکت کردند.. آنها با شکست نيروهای دولتی، تهران را به تصرف درآوردند.

پادشاهی احمدشاه

تصمیمات اجتماع میدان  بهارستان تهران:

الف: برای اداره موقت کشور، ۲۲ نفر را به عنوان  هيئت مديره برگزیده شدند.

ب:احمد ميرزا، فرزند خردسال محمدعلی شاهرا بر  تخت سلطنت نشاندند .

ج: چون احمدشاه در هنگام انتصاب به سلطنت هنوز به سن بلوغ نرسيده بود، عضد الملک رئيس ايل قاجار به نيابت سلطنت منصوب شد.

شيخ فضل اللّه نوری

اصل دوم متمم قانون اساسی با پيشنهاد و اصرار وی به تصويب رسيد براساس اين اصل می بايستی پنج نفر از علمای زمان بر مصوبات مجلس نظارت کنند.

 درخواست های شيخ فضل اللّه نوری :

1)   در نظام نامه مجلس بعد از لفظ مشروطه، لفظ مشروعه نوشته شود.

2)   مطابقت قوانين مجلس با شرع مقدس و مراقبت هيئتی از مجتهدين بر مجلس شورا بر فصول نظام نامه افزوده شود.

3)   چون نظام نامه اساسی مجلس را از روی قوانين دول غربی نوشته اند، به منظور حفظ مشروعيت و اسلاميت آن، پاره ای تغييرات و اصلاحات مطابق نظر علما در آن انجام شود.

جنبش مشروطه خواهی و نتايج آن

 ادبيات و شعر سا لهای بعد از مشروطه بهترين گواه برای آگاهی از ميزان بيداری عموم مردم ايران است.

دستاوردهای عملی و ملموس نهضت مشروطه:

1- تبديل سلطنت مطلقه به سلطنت مشروطه                  2-  تشکيل مجلس شورای ملی

3- تدوين قانون اساسی تشکيل هيئت دولت                    4-گسترش مطبوعات آزاد

5-تشکيل انجمن ها و احزاب                               6-  اصلاحات اقتصادی(نظير حذف خزانه سلطنتی و جلوگيری از استفاده های نامشروع شاهزادگان و حکام)

عوامل ناکامی انقلاب مشروطه

1-   تلاش طرفداران حکومت استبدادی برای سلطه دوباره برکشور

2-   بروز اختلاف نظر و چند دستگی ميان مشروطه خواهان

3-    دخالت های روسيه و انگلستان در امور داخلی ايران

4-    سرايت آتش جنگ جهانی اول به خاک ايران

 

درس  نوزدهم: دخالت های روسيه و انگلستان در ايران(ز انقلاب مشروطه تا کودتای ١٢٩٩)

روسيه و انگلستان و انقلاب مشروطه ايران

دلایل مخالفت روسيه با انقلاب مشروطه:

1-    حکومت روسيه استبدادی بود و نسبت به هرگونه انديشه آزادی خواهی و حکومت مشروطه دشمنی می ورزيد.

2-   چون انقلاب مشروطه موجب محدود شدن اختيارات و قدرت شاه و دربار می شد، روس ها که بر آنها  نفوذ  داشتند.

3-    دولتمردان روسی از گرايش و وابستگی مشروطه خواهان به دولت انگلستان نگران بودند.

دلایل حمایت  انگلستان از برابر مشروطه:

انگلستان از  طريق نفوذ در رهبران  انقلاب مشروطه، آنها را جهت منافع استعماری خود سوق می داد.

قرارداد ۱۹۰۷:

بین: انگلستان و روسيه

علت: ترس  از قدرت يافتن آلمان و متحدانش

هدف: پایان بخشیدن به اختلافات خود در ایران

مفاد: ايران به سه منطقه تقسيم می شد: منطقه تحت نفوذ روسيه، منطقه تحت نفوذ انگليس و منطقه بی طرف.

مشروطۀ نوپا و تجاوزهای بيگانگان:

مهم ترين و اساسی ترين مشکل مشروطه نوپا، حضور تجاوزکارانه انگليسی ها و روس ها در ايران بود؛ روس ها در تبريز ثقة الاسلام تبريزی و عده ای ديگر را که به مخالفت با آنها برخاسته بودند، اعدام کردند و در مشهد،گنبد امام رض(ع) را به توپ بستند.

 گام نخست  فاتحان تهران برای حل مشکلات: مقدمات بازگشايی مجلس شورای ملی را فراهم آوردند.

ایران در جنگ جهانی اول

قرارداد 1915م. بین: انگلستان و روسیه

هدف: برای جلوگيری از نفوذ آلمان و عثمانی در ايران،

مفاد: افزودن نیروهای خود در ایران

به دنبال پيشروی نيروهای روسيه تا دروازه های پايتخت، جمعی از مشروطه خواهان، پیشنهاد تشکیل دولت موقت ملی را ارائه دادند.

دولت موقت ملی:

تشکیل دهندگان: مهاجران به کرمانشاه(تعدادی از نمايندگان مجلس شورای ملی، وزيران و شخصيت های مذهبی) با حمایت آلمان و عثمانی

دلیل سقوط دولت موقت ملی: با هجوم نيروهای متفقين به کرمانشاه و شکست سپاه عثمانی، دولتموقت ملی سقوط کرد و اعضای آن پراکنده شدند.

ايستادگی در برابر اشغالگران:

 دليران تنگستان و دشتستان به فرماندهی رئيسعلی دلواری تا آخرين قطره خون با نيروهای متجاوز جنگيدند و ضربات سختی بر آنها وارد کردند. مردم کازرون نيز به رهبری ناصر ديوان کازرونی با شجاعت و شهامت تمام تلفات سنگينی بر ارتش «نبرد جهاد» روياروی نيروهای انگليسی شدند.

انقلاب روسيه و نقشه های جديد انگلستان

تأثیر انقلاب اُکتُبر روسيه در ایران:

1-    باعث بازگشت سپاهيان روس به کشورشان شد.

2-    دولت استعمارگر انگليس با استفاده از اين وضع، بلافاصله حضور نظامی خود را در مناطق شمالی ايران گسترش داد.

3-   انگليسی ها در صدد بودند تا در غياب رقيب خود و با وجود تسلط بی چون و چرای نظامی که به دست آورده بودند، با انعقاد قراردادهايی،منافع سياسی  اقتصادی خود را تأمين کنند.

قرارداد ١٩١٩م.

دوره  نخست وزيری:  وثوق الدوله

مفاد: بر اساس آن امتياز ايجاد راه آهن و را ههای شوسه را در سراسر کشور به انگليسی ها واگذار می شد و ايران با گرفتن وام از انگلستان، اداره امور مربوط به دارايی و ارتش ايران را به مأموران و کارشناسان و فرماندهان انگليسی می سپرد. در صورت اجرای اين قرارداد، ايران به طور رسمی تحت نفوذ و سلطه کامل انگلستان قرار می گرفت.

مخالفان این قرارداد:رأس این مخالفان ،آيت اللّه مدرس قرار داشت . همچنین شیخ محمد خیابانی که در تبریز قیام کرد.

کودتا سوم اسفند 1299ش:

هدف:  دولت انگلستان برای دست يابی به اهداف خود، در صدد تغيير حکومت ايران برآمد

عاملان کودتا:  سيدضياءالدين طباطبايی ، رضا خان  وآيرو نسايد انگلیسی

بهانه برای احمد شاه: آيرون سايد به احمد شاه چنين القا کرد که حرکت نظامی رضاخان به سوی تهران، برای حفظ کشور و سلطنت ضروری است.

درس بیستم: رضاخان از نخست وزيری تا پادشاهی

نتیجه رفتن احمد شاه به اروپا: رضاخان با استفاده از اين فرصت، اوضاع و شرايط داخلی را برای برداشتن قدم نهايی  يعنی رسيدن به سلطنت  آماده کرد.

زمينه انتقال قدرت : او ابتدا پيشنهاد کرد به جای حکومت سلطنتی، نظام جمهوری برقرار شود.

به سلطنت رسيدن رضاخان

ماندن احمدشاه در اروپا باعث شد تا موقعیت رضا خان بيشتر تحکيم  گردد و از طرفی احمدشاه را بی اعتنا به سرنوشت مملکت جلوه دهد. انگلیسی ها هم آشفتگی کشور را بهانه کرده مانع برگشتن احمدشاه می شدند.

سرانجام درسال ۱۳۰۴ ش. ماده واحده ای به صورت طرح در مجلس مطرح شد که در آن، خلع قاجاريه از سلطنت وسپردن حکومت موقت به رضاخان خواسته شده بود. جز چهار تن از نمايندگان مجلس  از جمله آيت اللّه مدرس و دکتر مصدق  ساير نمايندگان به اين طرح رأی مثبت دادند.

ماهيت برخی از اصلاحات و اقدامات رضاشاه

آغاز سلطنت پهلوی، در واقع دوره  نوينی از غارت کشور به نام  استعمار نو بود.

۱- بازگشت به حکومت استبدادی : وی شيوه حکومت استبدادی و رأی فردی را پيش گرفت. او به مجلس قانون گذاری و قانون اهميت نمی داد.

۲- ايجاد ارتش منظم: اين ارتش ضمن آنکه تمرکز قدرت سياسی را در کشور ممکن می ساخت، قيا مهای مردمی را سرکوب می کرد وی  در سال ۱۳۰۴ ش. قانون نظام وظيفه عمومی را به تصويب رساند.

۳- احداث خط آهن سراسری:

هدف آن ايجاد راهی سراسری برای انتقال سريع نيروهای انگليسی از جنوب به شمال بود. در صورت پيشروی روس ها، به سرعت به نیورهای خود را به شمال بفرستند و مانع نفوذ آنها به هندوستان شوند.

۴- اسکان عشاير:

نتیجه : کاستن از رونق دامداری کشور وابستگی از نظر دامی  به بيگانه

 هدف آن،:مهار کردن نيروی رزمی عشاير

۵-  يک شکل کردن لباس ها و کشف حجاب

این اقدام به نام: تمدن و تجدد و مبارزه با کهنه پرستی، مقاوت در برابر آن: در مشهد در مسجد گوهرشاد

سياست مذهبی رضا شاه

رضاشاه. پس از مسافرت به ترکيه و آشنايی با آتاتورک،  به تقليد از او به مبارزه با همه سنت های اسلامی پرداخت.

الف: به زور چادر را از سر زنان می کشید.

ب: برای تضعيف روحانيت، دستور داد که روحانيون نيز لباس های مخصوص خود را کنار بگذارند.

ج: دفترخانه های شرعی تعطيل شدند و دخالت روحانيون در مسائل اجتماعی اکيداً ممنوع اعلام شد.

د: عزاداری سيدالشهدا قدغن شد و از انجام پذيرفتن بسياری از آداب مذهبی به شدت جلوگيری به عمل آمد.

شهادت مدرس:

در دوران نخست وزيری رضاخان و پس از به سلطنت رسيدن او، يگانه دشمن سرسخت و جدی وی  مدرس بود.مدرس در مهرماه ۱۳۰۷ به خواف تبعيد کردند و  در ۱۰ آذر ۱۳۱۶ او را در کاشمر مسموم کردند و به شهادت رساندند.

 

رضاشاه و سياست گرايش به آلمان

هدف انگلسی ها از کمک به آلمان: مانع از افتادن آلمانی ها به دام کمونيسم شوند.

به همين دليل، رضاشاه درهای کشور ايران را به روی سرمايه های آلمانی گشود. در چنين شرايطی، رضاشاه که تصور می کرد هيتلر به زودی انگليسی ها را در صحنه جهانی شکست خواهد داد، به هیتلر گرایش نشان داد.

اشغال ايران توسط متفقين

علت همکاری انگلیسیها با استالین(شوروی): با فاش شدن سياست خاورميانه ای هيتلر که هدف آن، توسعه نفوذ آلمان در اين منطقه و تصرف چاه های نفت و ضربه زدن به دولت های رقيب بود.

نظر  ایران در  آغاز جنگ: ايران بی طرفی خود را اعلام کرد.

نتیجه اتخاذ اين سياست :در عمل به نفع آلمان بود؛ زيرا کشور ايران تنها راه تقويت جبهه شوروی به حساب می آمد.

متفقن بدون توجه به سیاست ایران در شهريور ۱۳۲۰ ، وارد  ايران شدند و از راه آهن ايران برای مقاصد نظامی خود استفاده می کردند. با ورود ارتش متفقین  کابينه  علی منصور، سقوط کرد و  محمدعلی فروغی به  نخست وزيری رسيد.رضاشاه را مجبور به استعفا به نفع پسرش محمدرضا شد.

درس بیست و یکم: اوضاع ایران از اشغال متفقین تا کوتای 28 مرداد

خروج نيروهای اشغالگر متفقين، از ايران

دولت های متفق قول داده بودند، حداکثر شش ماه پس از تسليم ژاپن، نيروهای خود را از ايران خارج کنند. پس از جنگ جهانی دوم  انگلستان و آمريکا نيروهای خود را از ايران خارج کردند.

علت خارج نشدن نیروهای شوروی:  

الف: تحکيم نفوذ در ايران و اخذ امتياز نفت شمال ايران

ب: حمايت از فرقه دموکرات آذربايجان

ج: حمایت از فرقه دموکرات کردستان

علل ترک نیروهای شوروی از ایران:

1-   سفر احمد قوام نخست وزير وقت ايران به مسکو و مذاکره با استالين

2-    فشارهای بين المللی برای خروج ارتش شوروی از ايران

مبارزه برای ملی کردن نفت ايران

انگليس ها يک قرارداد الحاقی را با دولت ساعد به امضا رسانيدند اما اين قرارداد توسط نمايندگان مجلس  تصويب نشدند و ساعد مجبور به استعفا شد.

علی منصور هم نتوانست این قرارداد را به امضا برساند با استعفای منصور، سپهبد رزم آرا به مقام نخست وزيری رسيد.

دليل انتخاب يک فرد نظامی به نخست وزيری تهديد نمايندگانی بود که خواهان لغو همه قراردادهای نفتی و ملی شدن صنعت نفت ايران بودند.

فداييان اسلام و مسئلۀ ملی شدن نفت

با مخالفت سپهبد رزم آرا برای  ملی شدن نفت،وی توسط خليل طهماسبی يکی از اعضای فعال فداييان اسلام ترور شد.

يک روز بعد از کشته شدن رزم آرا، کميسيون نفت لايحه ملی شدن نفت ايران را تصويب کرد و در ٢٤ اسفند نيز به تصويب مجلس شورای ملی رسيد و مجلس سنا نيز در ٢٩ اسفند آن را تأييد کرده به اين ترتيب صنعت نفت ملی اعلام شد.

تلاش برای جلوگيری از ملی شدن نفت ايران

انگليسی ها برای ممانعت از ملی شدن نفت در ايران اقدامات زير را انجام دادند:

  1. تعطيلی دو شعبه بانک انگليس در ايران به منظور تخريب اقتصاد ايران
  2. فشار به دولت و بازرگانان ايران برای بازپرداخت سريع بدهی های خود
  3. خارج کردن سرمايه شرکت نفت جنوب از سيستم گردش پولی ايران

فراز و فرود نخست وزيری دکتر محمد مصدق

نخست وزيری دکتر مصدق به دو دوره قابل تقسيم است:

١- دورۀ اول از ١٢ ارديبهشت ١٣٣٠ تا ٢٥ تير ١٣٣١ : اين دوره با حمايت قاطع آيت الله کاشانی و وحدت ميان شخصيت های ملی و مذهبی همراه بود و دکتر مصدق تلاش کرد تا حقانيت ايران را در مجامع بين المللی به اثبات برساند. دادگاه لاهه نيز در موضوع نفت به نفع ايران رأی صادر کرد.

٢ -دورۀ دوم از ٣٠ تير ١٣٣١ تا ٢٨ مرداد ١٣٣٢ : دکتر مصدق که در داخل کشوربا توطئه های دربار مواجه بود، برای سر و سامان دادن به اوضاع، از محمدرضا شاه درخواست کرد تا وزارت جنگ و کنترل ارتش را نيز به وی بسپارد، اما مخالفت شاه با اين تقاضا سبب شد تا دکتر مصدق بدون مشورت با آيت الله کاشانی در ٢٥ تير ١٣٣١ استعفا دهد.

قيام ۳۰ تير

با استعفای مصدق قوام السلطنه به نخست وزیری رسید اما با حمایت آیت الله کاشانی مردم روز ٣٠ تير ١٣٣١ خواستار برکناری قوام از نخست وزيری شدند. به دستور قوام نيروهای نظامی مردم را به گلوله بستند، اما همان روز مقاومت ملت ايران نتيجه داد و با استعفای قوام، مصدق دوباره نخست وزير شد و اختيارات وزارت جنگ و نيروهای مسلح را نيز به دست گرفت.

زمینه های کودتای 28 مرداد:

1-    ختلاف ميان رهبران نهضت که روزبه روز بر دامنه آن افزوده می شد، ضربه اساسی بر پيکر نهضت وارد آورد.

2-   قدرت طلبی، نفع پرستی و لجاجت برخی از دست اندرکاران نهضت

3-    دسيسه قدرت های استعماری، توطئه درباريان، شاه و ساير دشمنان ملت ايران

کودتای ٢٨ مرداد

آمريکايی ها به کمک انگلیسیها  مقدمات کودتايی را عليه دولت مصدق فراهم کردند. مرحله اول کودتا در ٢٥ مرداد با شکست مواجه شد و محمدرضا شاه به اتفاق همسرش از ايران فرار کرد. اما مرحله دوم کودتا در ٢٨ مردادسبب سقوط دولت مصدق و سيطره آمريکايی ها در ايران شد.

ادامۀ مبارزه در دوران خفقان آميز پس از کودتا

نهضت مقاومت ملی: تعدادی از شخصيت های ملی و مذهبی به همراه استادان دانشگاه تشکّلی را با نام نهضت مقاومت ملی پايه گذاری کردند. آيت الله کاشانی نيز با صدور اعلاميه ای با قرارداد جديد نفتی مخالفت کرد.

 دانشجويان دانشگاه تهران نيز در تاريخ ١٦ آذر ١٣٣٢ در اعتراض به برقراری رابطه مجدد با انگلستان و سفر نيکسون به ايران تظاهراتی برپا کردند که در جريان آن سه تن از دانشجويان به شهادت رسيدند.

 

 

 

 

 

 

درس بیست و دوم: نهضت اسلامی به رهبری امام خمينی (ره)

هدف آمریکا از انجام اصلاحات در کشورهای تحت سلطه خود:

١- اعتبار بخشيدن به افراد دست نشانده خود در اين کشورها

٢- کاهش فشار بر مردم زير سلطه

٣- فريب مردم و جلوگيری از شکل گيری حرکت های مردمی

٤- دين زدايی و زمينه سازی برای گسترش نفوذ آمريکا در ايران

الف) تصويب نامه انجمن های ايالتی و ولايتی

با رحلت آيه اللّه بروجردی در فروردين ١٣٤٠ ، محمدرضاشاه فرصت را برای اجرای اصلاحات آمريکايی در ايران مناسب ديد. ابتدا علی امينی مأمور اجرای اصلاحات موردنظر آمريکا شد، اما رقابت شاه و امينی سرانجام به کناره گيری امينی انجاميد و دولت اسداللّه علم مأمور اجرای اصلاحات موردنظر شد .

عمده اصلاحاتی که در قانون انتخابات انجمن های ايالتی و ولايتی صورت گرفت عبارت بود از:

1-    لغو شرط مسلمان و مرد بودن برای انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان

2-   لغو سوگند به قرآن مجيد و تبديل آن به سوگند به کتاب آسمانی

ب) اصول شش گانه

محمدرضا شاه در ادامه اجرای نيّات و اهداف آمريکا، اصول شش گانه ای را تحت عنوان انقلاب سفيد، مطرح و دولت علم آن را تصويب کرد. شاه سپس همه پرسی فرمايشی اصول ششگانه را در ٦ بهمن١٣٤١ برگزار کرد. اين اقدام با استقبال دولت های آمريکا، انگلستان و حتی شوروی همراه بود.

ج)آغاز مبارزه و رهبری امام خمينی (ره)

١- مخالفت با تصويب نامۀ انجمن های ايالتی و ولايتی:

اوّلين فعاليت سياسی امام خمينی در جايگاه مرجعيت شيعه،اعتراض به تصويب نامه انجمن های ايالتی و ولايتی بود. ايشان اين قانون را مقدمه ای برای تضعيف اسلام و افزايش حضور بهاييان در ارکان حکومتی پهلوی می دانست.

2-  مخالفت با اصول شش گانه: امام خمينی هنگام طرح انقلاب سفيد، با انتشار اعلاميه ای رفراندوم(همه پرسی)شاه را غيرقانونی اعلام کرد.

٣- فاجعۀ فيضيه و تحريم تقيه از سوی امام خمينی: امام و دیگر مراجع تقليد، در اعتراض به عملکرد حکومت پهلوی عيد نوروز ١٣٤٢ را عزای عمومی اعلام کردن. اوج اين حرکت اعتراضی در مدرسه فيضيه قم بود که با خشونت مأموران رژيم به يک فاجعه تاريخی مبدل شد. درمدرسه طالبيه تبريز تعدادی از طلاب شهيد و مجروح شدند.

به دنبال اين جنايت، امام تقيه و سکوت در مقابل ظلم و جور را حرام دانستند.

قيام با شکوه ۱۵ خرداد

شروط رژیم برای سخنرانی :

١- عليه شخص اول مملکت سخن نگوييد.

٢- عليه اسرائيل سخنی به ميان نياورند.

٣- مرتّب به گوش مردم نخوانند که اسلام در خطر است.

سخنرانی امام در این سال 1342ش. باعث  دستگيری امام و انتقال ايشان را به تهران صادر کرد.

دستگيری امام واکنش های مختلفی در قم و تهران را به همراه داشت. مردم مسلمان ورامين نيز کفن پوشان به سوی تهران حرکت کردند در نتيجه قيام پانزده خرداد، علاوه بر آنکه جمع زيادی شهيد و مجروح شدند، تعداد زيادی از مبارزان دستگير و به اعدام، زندان و يا تبعيد محکوم گرديدند.

 نتايج قيام پانزده خرداد ١٣٤٢

مهم ترين تأثيرات و نتايج قيام خونين پانزده خرداد ١٣٤٢ را می توان اين گونه برشمرد:

1-   تکامل جريان مبارزه و کم رنگ شدن جاذبۀ گروه های سياسی؛ بعد از سخنرانی روشنگرانه امام خمينی، سرنگونی رژيم پهلوی به عنوان هدف نهايی مبارزه مطرح شد.

2-    افزايش آگاهی سياسی در حوزه های علميه و ميان روحانيون

3-    حضور فراگير همۀ اقشار اجتماعی در صحنۀ مبارزه با رژيم( روحانيون، دانشجويان و بازاريان و همه اقشار )

4-    برجسته شدن رهبری امام خمينی و مذهب به عنوان راهنمای مبارزه.

5-     افشای چهرۀ منافقانه شاه و برملا شدن رابطۀ وی با آمريکا و رژيم صهيونيستی

درس بیست و سوم: تداوم مبارزه عليه رژيم پهلوی 1356-1343ش.

ماجرای کاپيتولاسيون و تبعيد امام خمينی (ره)

براساس توافق نامه بين المللی در وين، مأموران سياسی يک کشور در کشور ديگر از مصونيت سياسی و قضايی برخوردار بودند و نه تنها نمی توان آنها را بازداشت کرد، بلکه محل اقامتشان نيز مورد حمايت و حراست بود.

دولت آمريکا حکومت پهلوی را واداشت تا دامنه اين مصونيت سياسی را به همه نظاميان و غيرنظاميان آمريکايی و خانواده های آنها در ايران تسرّی دهد.

امام خمينی (ره)در تاريخ ٤ آبان ١٣٤٣ در سخنرانی پرشوری در جمع مردم قم اعلام کردند که با تصويب اين قانون استقلال ما را فروختند و عزت ما پايکوب شد و عظمت ايران از بين رفت.

مخالفت امام خمينی(ره)، باعث شد رژیم پهلوی در ١٣ آبان ١٣٤٣ در قم دستگير و با يک هواپيمای نظامی به کشور ترکيه تبعيد کرد. مکان تبعيد بعد از ١١ ماه تغيير يافت و امام به عراق فرستاده شدند.

تداوم مبارزه پس از تبعيد امام خمينی(ره)                       الف) فعاليت و مبارزۀ سياسی:

امام در نجف اشرف به مبارزه ادامه دادند.

در سطح تشکيلاتی و حزبی نيز جبهه ملی و نهضت آزادی ايران در چارچوب قانون اساسی فعاليت سياسی و مبارزاتی انجام می دادند.

حکومت پهلوی نيز با برگزاری جشن های مکرر به دنبال تأييد و تثبيت نظام شاهنشاهی بود.

محمدرضاشاه در اواخر سال ١٣٥٣ ش. با تأسيس حزب رستاخيز ملت ايران به همه مردم دستور داد تا عضو اين حزب شوند. اميرعباس هويدا نخست وزير مطيع و بهايی مسلک شاه نيز مجری طرح ها و فعاليت های سياسی اين دوران بود.

ب) مبارزۀ فرهنگی:

 مبارزه فرهنگی با اتکا بر آگاهی دادن به مردم و تبليغ و ترويج باورهای دينی به همراه روشنگری عليه اقدامات رژيم پهلوی، صورت می گرفت.معروفترين چهره های فرهنگی اين جبهه کسانی مانند علامه محمدحسين طباطبايی، آيت الله طالقانی، آيت الله مطهری، آيت الله دکتر بهشتی، دکتر شريعتی، دکتر باهنر و دکتر مفتح بودند.عمده فعاليت های فرهنگی رژيم پهلوی نيز در جهت اسلام زدايی و محو اسلام از فرهنگ ايران بود. در همين جهت، حکومت پهلوی تاريخ هجری شمسی را به بهانه عدم همخوانی با فرهنگ ايرانی منسوخ کرد و تاريخ شاهنشاهی را جايگزين آن نمود.

ج) مبارزۀ مسلحانه و واکنش رژيم پهلوی: معروف ترين اين گروه ها در اين دوران عبارت بودند از:

١- هيأتهای مؤتلفۀ اسلامی: اين هيئت  مسلحانه و ترور سران حکومت پهلوی را محور کار خود قرار داد. مهمترين اقدام آنان در اين زمينه، ترور حسنعلی منصور نخست وزير وقت بود که توسط محمد بخارايی از اعضای اين گروه انجام شد.

٢- حزب ملل اسلامی: اين گروه نيز با نيّت برقراری حکومت اسلامی به نبرد مسلحانه روی آوردند اما اعضای حزب ملل اسلامی در کوه های شمال تهران دستگير و به حبس های طولانی محکوم شدند.

٣- سازمان مجاهدين خلق: گروهی از جوانان عضو نهضت آزادی بعد از قيام ١٥ خرداد، فعاليت سياسی را کنار گذاشتند و به نبرد مسلحانه روی آوردند. آنها در آغاز دارای افکار و انديشه های اسلامی بودند اما به مرور زمان دچار انحراف فکری شدند و به افکار مارکسيستی تمايل نشان دادند. در سال ١٣٥٠ ش. بيشتر اعضای مؤثر اين سازمان يا توسط ساواک دستگير شدند و يا در تسويه حساب های درون گروهی از بين رفتند.

٤- سازمان چريک­های فدايی خلق: اين گروه از همان ابتدا با الهام از افکار مارکسيستی به مبارزه مسلحانه روی آوردند و تعدادی از آنها در درگيری با مأموران رژيم و يا در زندان به قتل رسيدند.

درس بیست و چهارم: انقلاب اسلامی ایران

وضعيت عمومی ايران در سال ۱۳۵۶ ش:

1-   ضديّت اين حکومت با اسلام و معنويت و اخلاق به اندازه ای آشکار شده بود که به اثبات نيازی نداشت.

2-   در ميان مردم همه جا صحبت از ديکتاتوری شاه و ستمگری نظام شاهنشاهی بود.

3-   صدها روحانی مبارز در زندان بودند و بسياری از استادان دانشگاه، گويندگان و دانشمندان بزرگ اجازه سخن گفتن محافل را نداشتند.

4-   پول بی حساب نفت که به ويژه از سال ۱۳۵۰ يک باره به سرعت افزايش يافته بود.

5-   انقلاب سفيد شاه نتيجه خود را نشان داده بود که عبارت بود از: نابودی اقتصاد ايران و وابستگی به بيگانگان.

6-   رژيم طاغوت با استفاده از ساواک و نيروهای پليسی و امنيتی خود توانسته بود تقريباً خود را از ناحيه گروه های مبارز مسلح آسوده خاطر سازد.

فضای باز سياسی

کارتر برای کاهش تنفر عمومی از سياست های آمريکا به شعار دفاع از حقوق بشر متوسل شد و  از شاه نيز خواست سياست فضای باز سیاسی را اجرا کند جمشيد آموزگار نخست وزير جديد نيز مأمور شد با انتقاد از گذشته، فضای باز سياسی را در کشور ايجاد کند.

مرگ مشکوک دوچهرۀ محبوب

مرگ دکتر شریعتی در 1356 ش. بر اوضاع ايران تأثير گذاشت. دکتر شريعتی با انجام سخنرانی و نگارش کتاب های متعدد، نقش فراوانی در طرد افکار مارکسيستی و بيداری نسل جوان و گرايش آنان به سوی اسلام و ارزش های اسلامی داشت.

درگذشت ناگهانی حاج آقا مصطفی پسر بزرگ امام خمينی در نجف در آبان ١٣٥٦ نيز موج تازه ای از اعتراض و تنفر را نسبت به رژيم پهلوی در اذهان عمومی ايجاد کرد.  با مرگ مشکوک وی، مجالس ترحيم در بسياری از شهرهای ايران برگزار شد و بار ديگر ياد و خاطره امام خمينی جان تازه ای به جريان مبارزه عليه طاغوت زمان داد..امام نيز و مرگ او را از الطاف خفيه الهی دانستند.

انتشار مقاله توهين آميز نسبت به امام خمينی و شروع انقلاب اسلامی

با انتشار مقاله ای با نام مستعار احمد رشیدی مطلق در ١٧ دی ١٣٥٦  که توهین علیه امام بود  تنفر بيشتری نسبت به عمال پهلوی پيدا شد.

قيام مردم قم:مردم قم در اعتراض به توهين به امام در روزنامه اطلاعات، روز ١٩ دی ١٣٥٦ به خيابان ها ريختند.

قيام مردم تبريز:در چهلم شهدای قم، مردم تبريز در ٢٩ بهمن ١٣٥٦ به پا خاستند .

برپايی قيام در ساير شهرها

جهت جمشيد آموزگار مجبور شد تا در مرداد ١٣٥٧ در اصفهان حکومت نظامی برقرار کند. اين تدبير نيز مثمرثمر نبود و محمدرضا شاه مجبور شد وی را برکنار کند و جعفر شريف امامی را با شعار آشتی ملی به نخست وزيری بگمارد.

اوج اين راهپيمايی ها در تهران بعد از برگزاری عيدفطر(١٣شهريور) تکرار آن در سه روز بعد با حضور گسترده و يکپارچه زنان مسلمان بود.

قيام خونين ١٧ شهريور:مردم در روز  جمعه ١٧ شهريور ١٣٥٧ بدون توجه به حکومت نظامی  در ميدان شهدا(ژاله سابق) تجمع کردنداما مورد حمله واقع شدند.

هجرت امام خمينی از عراق به فرانسه

نتايج اقامت چندماهه امام  در فرانسه:

1-    ايشان با استفاده از امکانات تبليغی، انجام مصاحبه و سخنرانی به افشای جنايات رژيم پهلوی پرداخت و فرياد مظلوميت ملت ايران را به گوش جهانيان رسانيد.

2-    امکان ملاقات مبارزان با رهبری انقلاب فراهم و پيام ها و بيانات امام با شتاب بيشتری در ايران منتشر شد.

حماسۀ ماه محرم

تظاهرات  تاسوعا و عاشوراي 1357  آمريکا را به اين نتيجه رساند که:

1-   دولت نظامی ارتشبد ازهاری نتيجه ای به همراه نداشته است.2- مردم ايران در اطاعت از رهبر خويش مصمم و جدی اند. 3-آمريکا بايد برای حفظ منافع خود در ايران به فکر مهره ديگری غير از محمدرضا شاه باشد.

علت انتخاب  شاپوربختيار برای نخست وزیری:

الف:  جلوگيری از ايجاد حکومت اسلامی                          ب:  ممانعت از پيروزی انقلاب اسلامی،

تشکيل شورای انقلاب:امام خمينی برای اولين بار در ٢٣ دی ماه ١٣٥٧ تشکيل شورای انقلاب را به گوش مردم رسانيدند.

وظیفه این شورا: زمينه را برای انتقال قدرت فراهم کند.

فرار محمدرضا شاه:26 دی ماه 1357

ورود امام خمينی به ايران(12 بهمن 1357) و تشکيل دولت موقت(15 بهمن 1357)

امام به  پيشنهاد شورای انقلاب، آقای مهندس مهدی بازرگان را به عنوان اولين نخست وزير دولت موقت انقلاب معرفی کرد.

پيروزی نهايی انقلاب:با حمله گارد شاهنشاهی به افراد نيروی هوايی که به انقلاب پيوسته بودند، تهران به يک شهر نظامی مبدل شد. رژيم پهلوی قصد داشت با برقراری حکومت نظامی در بعد ازظهر ٢١ بهمن و شب ٢٢بهمن به کمک نظاميان وابسته به خود و نظارت ژنرال هايزر آمريکايی با انجام يک کودتای نظامی رهبرانقلاب و اعضای شورای انقلاب را دستگير و انقلاب را در نطفه خفه کند. اما با اعلام صدای انقلاب، زنگ سقوط نظام شاهنشاهی به صدا درآمد و مرحله جديدی را درتاريخ اين سرزمين رقم زد.

درس بیست و پنجم: ايران در دوران جمهوری اسلامی

الف) دورۀ استقرار نظام جمهوری اسلامی                 ۱- فراز و فرود دولت موقت انقلاب:

 مهم ترین وظایف :

الف: برگزاری همه پرسی برای تعيين نظام سياسی کشور

ب: برگزاری انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی

ج: اداره امور کشور با مساعدت و نظارت شورای انقلاب

نتيجه همه پرسی  در ۱۲ فروردين اعلام شد , اين روز در تقويم به عنوان روز جمهوری اسلامی نام گذاری شد.

 مجلس خبرگان هم با ۷۲ نماينده در مرداد ۱۳۵۸ تشکيل شد تا کار تدوين قانون اساسی جمهوری اسلامی ايران را آغاز کند.

در تاريخ ۱۳ آبان ۱۳۵۸ سفارت آمريکا توسط دانشجويان پيرو خط امام تسخير شد امّا مهندس بازرگان که از اين اقدام ناخشنود بود، استعفا کرد و اما نيز استعفای وی را پذيرفت . امام نيز اين انقلاب را تأييد کرد و آن را انقلاب دوم خواند.

۲- دولت شورای انقلاب: در بهمن 1358 سال انتخابات اولين دوره رياست جمهوری و يک ماه بعد انتخابات اولين دوره مجلس شورای اسلامی نيز برگزار شد. شورای نگهبان نيز مطابق قانون اساسی در کنار مجلس شکل گرفت.

۳- تشکيل نهادهای انقلابی:

 کميتۀ انقلاب اسلامی يک روز پس از پيروزی انقلاب اسلامی، نخستين نهاد انقلابی بود که تأسيس شد. اين کميته وظيفه حفظ نظم و امنيت و دستگيری سران جنايتکار رژيم پهلوی را برعهده داشت.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای صیانت و پاسداری  آرمان ها و دستاوردهای انقلاب اسلامی تشکیل شد.

 جهاد سازندگی نيز برای ايجاد عمران و آبادانی و رفع فقر و محروميت به وجود آمد.

کميتۀ امداد امام خمينی نيز به منظور حمايت از محرومان و مستضعفان جامعه تشكيل شد

 نهضت سوادآموزی هم برای ترويج فرهنگ سوادآموزی و کاهش و رفع بی سوادی آغاز به کار کردند.

 بنياد شهيد، بنياد مسکن انقلاب اسلامی و بسيج مستضعفان از دیگر نهادهایی بودند که به فرمان امام تأسيس شدند.

همچنين در مرداد ۱۳۵۸ ، اولين نمازجمعه در تهران به امامت آيت الله طالقانی برگزار شد.

ب)توطئه ها و تلاش های دشمنان داخلی و خارجی عليه انقلاب

واکنش ها و حرکت های  ضد انقلابی ها:

۱- ايجاد آشوب و نا امنی: گروهک های ضد انقلاب با حمايت دشمنان خارجی انقلاب اسلامی در مناطقی مانند کردستان، خوزستان و ترکمن صحرا اقدام به ايجاد فتنه و آشوب کردند .

۲ ترور شخصيت های مؤثر در انقلاب و اعضای شورای انقلاب: کسانی مانند سرلشکر قرنی، آيت الله مطهری، دکتر مفتح، حاج مهدی عراقی، آيت الله قاضی طباطبايی و حاج تقی طرخانی توسط گروهک فرقان به شهادت رسيدند و آقايان هاشمی رفسنجانی و ربانی شيرازی نيز مجروح شدند

گروه مجاهدين خلق ابتدا در تاريخ ۶ تير ماه ۱۳۶۰ به جان حضرت آيت الله خامنه ای سوء قصد کردند سپس يک روز بعد مرکز حزب جمهوری اسلامی در تهران را منفجر کردند که در جريان آن ۷۲ تن از مسئولان کشور که آيت الله دکتر بهشتی رئيس قوه قضائيه، چهار تن از وزيران کابينه و بيست و هفت نماينده مجلس شورای اسلامی در ميان آنها بودند، به شهادت رسيدند.

در ادامه آيت الله قدوسی دادستان کل کشور و امامان جمعه چندين شهر؛ آيت الله مدنی، آيت الله دستغيب، آيت الله صدوقی و آيت الله اشرفی اصفهانی توسط مجاهدين خلق به شهادت رسيدند.

 

۳- حملۀ نظامی آمريکا به ايران:

و در ارديبهشت  ۱۳۵۹ ، آمريکا با طراحی يک عمليات پيچيده نظامی، اقدام به پياده کردن نيروی نظامی در صحرای طبس کرد. مأموريت اين گروه زبده نظامی تسخير چند مرکز در تهران و بيرون بردن آمريکاييان بازداشتی از ايران بوداما با عنايت خداوند، طوفان شن و کاهش ديد خلبانان آمريکايی باعث سقوط چند فروند بالگرد نظامی و کشته شدن تعدادی از نيروهای مهاجم شد. بقيه نيز با به جای گذاشتن اسناد و مدارک مجبور به فرار شدند.

۴- کودتای نوژه:

در تير ۱۳۵۹ توطئه يک کودتا به منظور سرنگونی نظام جمهوری اسلامی خنثی شد. کودتاچيان ، قصد داشتند با هواپيما منزل امام در جماران را بمباران کنند و مراکز سپاه پاسداران و کميته انقلاب اسلامی را از بين ببرند. اين توطئه نيز کشف و سران آن دستگير شدند.

 

پ) رؤسای جمهور نظام جمهوری اسلامی ايران

در بهمن ۱۳۵۸ انتخابات عمومی برای تعيين اولين رئيس جمهور نظام جمهوری اسلامی برگزار شد و ابوالحسن بنی صدر به رياست جمهوری رسيد. بنی صدر ابتدا از پذيرش محمد علی رجايی برای نخست وزيری امتناع کرد.سپس منافقين نزديک شد. با شروع جنگ تحميلی نيز نيروهای سپاه پاسداران را در تنگنای مالی و تسليحاتی قرار داد و زمينه سقوط خرمشهر را فراهم کرد. اين اعمال و رفتار سبب شد تا در خرداد ۱۳۶۰ از فرماندهی کل قوا عزل شود  و چند روز بعد نيز با رأی نمايندگان مجلس شورای اسلامی از مقام رياست جمهوری برکنار گردد.

با خلع بنی صدر، محمد علی رجايی در دومين دوره انتخابات رياست جمهوری پيروز شد و دکتر محمد جواد باهنر را مأمور تشکيل کابينه کرد. اما دوره رياست جمهوری رجايی کوتاه بود و ايشان به همراه نخست وزير انقلابی خود در ۸ شهريور ۱۳۶۰ در محل ساختمان نخست وزيری که به وسيله منافقين منفجر شد، به شهادت رسيد و آيت الله مهدوی کنی از سوی مجلس به نخست وزيری انتخاب شد تا در اداره کشور و جنگ وقفه ای به وجود نيايد.

يک ماه بعد از شهادت رجايی و باهنر مردم ايران به پای صندوق های رأی رفتند و حضرت آيت الله سيدعلی خامنه ای را به عنوان سومين رئيس جمهوری نظام جمهوری اسلامی ايران انتخاب کردند. ايشان ميرحسين موسوی را برای تصدی منصب نخست وزيری به مجلس شورای اسلامی معرفی کرد.

همچنين دانشگاه ها در مهر ۱۳۶۲ بازگشايی شدند و انتخابات مجلس خبرگان رهبری نيز برگزار گرديد.

مجمع تشخيص مصلحت نظام نيز در سال ۱۳۶۶ و به فرمان امام مرکب از مسئولان عالی رتبه کشور و صاحب نظران برجسته به وجود آمد تا در صورت اختلاف ميان مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان تصمیم گیری کند.

ت)ارتحال امام ره و انتخاب حضرت آيت الله خامنه ای به رهبری

امام(ره) در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ بعد از يک دوره بيماری در ۸۷ سالگی دارفانی را وداع کرد و به ديدار حق شتافت.خبر ارتحال امام صبح روز بعدتوسط سيد احمد خمينی  به اطلاع مردم ايران و مسلمانان جهان رسيد. بلافاصله بعد از ارتحال امام  مجلس خبرگان رهبری حضرت آيت الله خامنه ای  به رهبری جمهوری اسلامی انتخاب کرد.

درس  بیست و ششم: هشت سال دفاع مقدس

مهم ترين انگيزه و اهداف صدام از اين اقدام عبارت بودند از:

1-    ترس و واهمه از انتشار افکار انقلاب اسلامی در ميان شيعيان عراق و ساير مسلمانان منطقه

2-   تسلط بر آبراه حياتی اروندرود و تصرف مناطق نفت خيز ايران

3-    رسيدن به رهبری جهان عرب

بهانه صدام برای شروع جنگ:  اختلافات مرزی با ايران

مقابله با تهاجم دشمن بعثی:

صدام با اين توهم که نيروهای مسلح ايران آمادگی و توان مقابله با ارتش او را ندارند و نيز با پشت گرمی به حمايت ساير کشورها به ويژه آمريکا، فکر می کرد که در مدت کوتاهی به هدف های خود می رسد.

 

رهبری امام (ره) در دوران دفاع مقدس

پس از عزل بنی صدر از فرماندهی کل قوا، امام خمينی خود فرماندهی کل قوا را برعهده گرفت.

ويژگی مهم فرماندهی امام:

1-    تحقير دشمن و ترغيب و تشويق مردم و مسئولان به مقابله با نيروهای متجاوز بود

2-    امام با تمسک به مفاهيم جهاد و شهادت و يادآوری حماسه عاشورا، ميدان نبرد را به صحنه نمايش رشادت و شجاعت جوانان ايرانی تبديل کرد.

3-   در نتيجه هدايت و رهبری حضرت امام، جلوه های زيبايی از ايثار و فداکاری در راه دين و ميهن به نمايش گذاشته شد.

رهبری حضرت امام(ره) در زمان جنگ آثار و نتايج زير را به همراه داشت:

ü     تبعيت کامل مردم و مسئولان از فرامين امام در روند جنگ

ü     تقويت انگيزه های جهادی و روحيه شهادت طلبی در ميان جوانان ايرانی

ü     تقويت روحيه فرماندهان و ساير رزمندگان

ü     اولويت يافتن مسئله جنگ برای مردم و مسئولان

 اوج حماسه شجاعت و رشادت ملت ايران در دوران دفاع مقدس، روز سوم خرداد ۱۳۶۱ در عمليات بيت المقدس تجلی يافت که رزمندگان خرمشهر  را  آزاد کردند  پس از فتح خرمشهر، جنگ وارد مرحله تازه ای شد. از يک سو موفقيت های نظامی رزمندگان ايرانی ادامه يافت و از سوی ديگر حاميان خارجی صدام برای جلوگيری از سقوط حکومت او، انواع تجهيزات نظامی پيشرفته و سلاح های ميکروبی و شيميايی را در اختيار وی گذاشتند.

نقشمردمدرهشتسالدفاعمقدس:

نقش مردم انقلابی ايران در طول هشت سال دفاع مقدس در دو زمينه قابل بررسی است:

۱- حضور مستقيم در خط مقدم جبهه و نبرد با دشمن متجاوز

۲- مشارکت در تأمين بخشی از هزينه های مادی جنگ از طريق کمک های داوطلبانه، تهيه و تدارک پوشاک و خوراک رزمندگان

مهم ترين خدمات زنان در هشت سال دفاع مقدس عبارت بودند از:

الف: حضور مستقيم در خط مقدم جبهه در سال های اول جنگ

ب: تشويق برادران و همسران خويش برای حضور در جبهه

ج: تهيه مواد غذايی و مايحتاج رزمندگان

د:  پرستاری از رزمندگان مجروح در بيمارستان ها

و: پاسداری از حريم خانواده و تربيت فرزندان در غياب همسران رزمنده

پايانجنگ:

شورای امنيت سازمان ملل متحد نيز قطعنامه ۵۹۸ را تصويب کرد که برای نخستين بار پس از شروع جنگ تحميلی، به دو خواسته ايران يعنی عقب نشينی به مرزها و تعيين متجاوز، توجه کرده بود. سرانجام فرمانده کل قوا پس از مشورت با فرماندهان نظامی و مسئولان کشور، قطعنامه ۵۹۸ را پذيرفت.در سال ۱۳۷۰ ش. نيز سازمان ملل متحد رسماً، صدام رئيس رژيم بعثی عراق را به عنوان متجاوز و آغازکننده جنگ معرفی کرد.

عمليات مرصاد

گروه مجاهدين خلق (منافقين) به دنبال پذيرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ايران، اين کار را نشانه ضعف و ناتوانی نظامی و سياسی ايران قلمداد می کردند، به کمک نيروهای بعثی تهاجم گسترده ای را عليه ايران آغاز کردند واز سمت غرب وارد خاک ما شدند، اما رزمندگان ايرانی در عملياتی برق آسا با عنوان مرصاد(کمينگاه)،در حدفاصل شهرهای اسلام آباد و کرمانشاه، چنان شکست سنگينی بر آنان وارد آوردند که بسياری ازآنان به هلاکت رسيدند و تعدادی نيز اسير شدند.

+ نوشته شده در  دوشنبه بیست و پنجم اسفند ۱۳۹۳ساعت 0:33  توسط سعید   | 

مقدمه

انقلاب مشروطه‌ ايران در قرن سيزدهم هجري براي براندازي حكومت استبدادي پديد آمد انقلاب مشروطه متاثراز انقلابهای ترقی خواه وپیشرفتهای صنعتی غرب وانقلاب روسیه وپیروزی ژاپن باهدف ایجاد امنیت ،قانون ورفاه واخراج استعمارگران روس وانگلیس وبازیافت استقلال ازدست رفته صورت گرفت .

و با امضاي فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه قاجار در سال 1285 هجري شمسي به پيروزي رسيد. دوره‌ حكومت قاجار با نفوذ استعمار انگليس در ايران همراه بود. 
شكست‌هاي ايرانيان از روسيه وظلم وستم آنان وسلطه سیاسی واقتصادی آنان وضعف وزبونی هیئت حاکمه ودربارایران ،تاثيرگذاري آنان بر جريان‌هاي سياسي ايران فراهم كرد. رقابت انگليس و روسيه براي به دست آوردن امتيازبیشتر در ايران در دوران ناصرالدين شاه به اوج خود رسيد كه مخالفت‌هاي علماي دين و قيام مردمي را به همراه داشت. 
«دارالفنون» نقش بسيار موثري در شكل‌گيري انقلاب مشروطيت داشت و محصلان دارالفنون پيوسته در جنبش‌هاي سياسي ترقي‌خواهانه در صف اول بوده‌اند. همچنين روزنامه‌هاي آن ايام، ومسافرتهای بازرگانان ودانشجویان به فرنگ درآگاه ساختن مردم موثربودند.

نقش انقلابیون مسلمان قفقاز وایران شاغل درباکووشهرهای دیگروبازرگانان ایرانی اهمیت زیادی درمشروطه خواهی مردم داشت .

تاثیر شکست روسیه  از ژاپن در1904-1905که موجب شگفتی وخوشنودی مردم واعتمادبنفس برای شکست استعمارگران را بوجودآورد.

انقلاب 1905روسیه وارتباطی که مخصوصامردم شمال وشمال غرب  ایران با آنان داشتنددروتحت تاثیراقدامات انقلابی آنهاقرارگرفتندوموجب تشکیل انجمنهاواحراب متعددشدند. اصرارمردم ایران برای رسیدن به مشروطه ومحدودکردن قدرت مطلقه شاه وایجادمجلس نمایندگان وسهیم شدن دراداره کشورنقش مهمی داشت داشته است .

 فصل اول  حرکت مردم بسوی مشروطه خواهی

انقلاب مشروطه را باید سرآغاز عصر جدید تاریخ ایران تلقی کرد . این حرکت فراگیر و همه جانبه تحولات عمیق و گسترده ای در جامعه ایجاد کرد . مجموعه عواملی که موجب ظهور و  تکوین مشروطیت  شد مشخصه دوران جدید در تاریخ ایران است . این انقلاب نتیجه سیر تکوینی رویدادها در دوره طولانی اواخر صفویه تا صدورفرمان مشروطه بوسیله  مظفرالدین شاه بود . از زمانیکه مردم ایران در نبرد با پرتقالیها به برتری صنعتی  و نظامی اروپائیان پی بردند .

هر چند که تغییر حکومتهای و بقدرت رسیدن افشارها و زندیه و قاجار شکل حکومت ها را تغییر داد ،اما درشیوه  نظام اقتصادی و کار وصفت بهبودی  مشاهده نشد .

 شکست های ایران از روسیه ،و از دست رفتن مناطق مختلف در شمال غرب  وشرق در دوران فتحعلی شاه وسپس ناصرالدین شاه به سودروسیه  ، اقتصاد و سیاست کشور را به بیگانه وابسته کرد . شکستهای متوالی از روسیه برخی سیاستمداران را به فکراصلاحات واداشت  ،از جمله قائم مقام فراهانی (مشاورمدبرعباس میرزا)وعباس میرزا ولیعهدفتحعلیشاه و سپس میرزا تقی خان فراهانی (امیرکبیر).

آنان  با اعزام دانشجو و ایجاد تغییراتی در شیوه ها ،و وسایل لشکری و کشوری و تأسیس دارالفنون و کسب علوم وفنون غربی را راه حل غلبه بر مشکلات وایجادایرانی پیشرفته تردانستند .

ارتباط ایرانیان باغرب  بویژه تجار که با   مشاهده پیشرفتهای غربیان  و عقب ماندگی های ایران به دنبال یافتن علت این همه تفاوتهابودند.

  انتشارروزنامه ها ، وسفرنامه های مسافران به فرنگ  از یک سوووجودفساد دامن گستر در درباروتشکیلات دولتی وغفلت وبی توجهی نسبت به امور مردم ، ظلم وستم حاکمان وفقرعمومی جامعه و فشارهای مالیاتی و هزینه های سفرهای تفریحی شاهان وخیل درباریان وکاسه  لیسان،ومیل فراوان آنان به رفتن به  اروپا.

همچنین دریافت قرضه و فشار مالی و سیاسی ناشی ازآن بر اقتصادبیمارمان کشورمان . از سوی دیگر شکست روسیه از ژاپن که موجب افزایش سرسام آورقیمت اجناس وارداتی از روسیه شدو پیروزی انقلاب 1905 روسیه وتاسی انقلابیون ایرانی به  آنهاوامیدبه پیروزی برمستبدان واستعمارگران موجب حرکت مشروطه خواهی ایرانیان شد.

از سوی دیگر پشتیبانی علما از تجار ناراضی و مردم ستم دیده وگسترش  ظلم و ستم شاه و هیئت حاکمه، وبویژه همکاری  آیت الله سید محمد طباطبایی و آیت الله بهبهانی درمبارزه علیه استبداد.

ونیزعواملی چون  آموزه های دینی که تسلیم دربرابرظلم وستم   را منع میکرد ، مردم را بسوی  حرکتی  عظیم درجهت تغییر اوضاع کشورودستیابی به قانون ومشروطه سوق داد.آنان درآغاز  برای ایجاد عدالتخانه و رسیدگی به شکایات ومشکلات مردم واجرای قوانین اسلامی وسپس ایجاد دار الشورا و مجلس شورای ملی تلاشی زیادی کردند.

 دردوران مظفر الدین شاه ضعیف و ناتوان ،اماخوش قلب و رئوفو پس از اعتراضات فراوان مردم علیه ظلم وستم  حاکمان ، و اقدامات مغرضانه نوز بلژیکی ووقایعی چون به فلک بسته شدن بازرگانان بخصوص بازرگان  خوش نام ومعروف  تهرانی یعنی  حاج هاشم قندی تاجرمعروف ، که درتهران چندین مسجدساخته بوده واکنون توسط علاءالدوله وبه دستورعین الدوله صدراعظم به فلک بسته شده وچوب خورده است اوضاءتهران را از آنچه بودوخیم تر کرد.

این رویدادهاموجب مهاجرت علما وتعدادی از تجاربه به حضرت عبدالعظیم (ع)گردید.

  مهاجرت به به حضرت عبدالعظیم ،به مهاجرت  صفری معروف شدوکمی بعدوبه دلیل سختگیریهای عبدالمجیدعین الوله صدراعظم  وکشته شدن سیدعبدالحمیدطلبه جوان، به دستورعلما مردم به سوی قم مهاجرت کردندوبرگ زرینی به تاریخ مبارزات مردم برعلیه استبدادافزودند،مهاجرت به قم ، بنام  مهاجرت  کبری معروف گردید.

همچنین بخشی ازمردم نگران ومضطرب تهران  در سفارت انگلیس وارسال درخواستهای خودبه شاه و قبولاندن درخواست تشکیل مجلس شورای ملی به مظفرالدین شاه وصدورفرمان مشروطه در 14 مرداد 1285 هجری شمسی در زمان نخست وزیری مشیرالدوله اوج عظمت حرکتهای قانون خواهی ملت شریف ایران بود،درشرایطی مشروطه واقعی هنوز درخاورمیانه زاده نشده است   .

اینک به تفصیل  تأثیر روسیه بر نهضت مشروطه ایران را پی می گیریم .

فصل دوم –گفتاراول توسعه طلبی روسیه در زمان صفویه

در دوران حکومت صفویه که دراواخرفرمانروایی خود با انواع مشکلات روبه رو بودند بویژه در زمان سلطان حسین صفوی، روسها پس از تحریک افغانها بر علیه صفویان به قصدتضعیف ایران ورسیدن به آبهای گرم خلیج فارس واقیانوس هند، ویورش افغانهاجهت تصرف اصفهان به وسیله محمود افغان در سال 1135 هـ . ق و جلوس بر تخت شاهان صفوی دراصفهان. دستهای پنهان روسیه درآن بی تاثیرنبوده  ،پطر کبیربه ایران یورش برد و با   هیچ گونه مقاومتی روبه رو نگردید، زیرا شاه ایران اسیر در دست افغانها بودو حکومتی مقتدردربرای روسیه متجاوزدرکشورمان  وجود نداشت تا در مقابل آنان عکس العمل مناسبی  نشان دهد .روسها تا گیلان و مازندران و استرآبادرپیشروی کردند و با کورا اشغال کردند . اما این فتوحات زود گذر بود زیرا با قدرت یابی نادر و تجدید قوای کشور جانشینان پطر مجبور به عقب نشینی به مرزهای خودشدند.

  در دهه پایانی سده هجدهم روسها فعالیت خود را در قفقاز از سرگرفتندو شدیدترین و طولانی ترین جنگ های خارجی ایران با استعارگر روس شروع شد وآنان برولایات شمال بحرخزروقفقاز وداغستان وگرجستان ایران را متوجه خطرعظیم آنهاگردید.1از ین پس نیزبه علت رقابت های انگلیس با فرانسه وروسیه و همپیمانی انگلیس وروسیه  بر علیه فرانسه ، پای انگلستان را به صحنه سیاسی ایران کشاند.2

1-رضا همراز:سیری درتاریخ انقلاب مشروطه ،ص89.

۲-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص 54

گفتاردوم اولین دوره جنگهای ایران

 اولین دوره جنگهای ایران و روسیه بر خلاف انتظار روسها به مدت ده سال ،از  1218 تا 1228  طول کشید، وعلیرغم رشادهای فراوان ایرانیان منجر به  شکست ایران وانعقادمعاهد گلستان درواز دست رفتن بخشی از ایران در1228 وحق حمایت از سلطنت عباس میرزا رابدست آورده منبعدرسمااجازه دخالت درامورایرانیافتنداین معاهده  با حضور سفیر انگلیس بسته شدشد .

گفتاردوم

مرحله دوم جنگلها ایران وروسیه 

 در این مرحله از جنگلها که در سالهای 1241 تا 1243ه بمدت 4سال  طول کشید ،شکست دیگری برشکستها و ناکامی های قبلی ایران از ر وسیه افزوده شد.

روسیه پس از تحمیل معاهده ترکمن چای نفوذ سیاسی و سلطه نظامی خود را بر قفقاز و کمی بعد  به نواحی میان دریای خزر و جیحون، خوازرم و خراسان شمالی توسعه ودراوج ضعف قاجارحاکمیت خودرابرآن مناطق تثبیت کردند.

آنان  برای اینکه توجه هیت حاکمه  ایران را از آن مناطق از دست رفته منحرف کنند محمد شاه را به جنگی ناخواسته برای تصرف هرات و سرکوب حاکمان قندهارتشویق کردند و وبه اووعده کمک دادندوعملا به مداخله مستقیم در امورایران پرداختند ،این مسئله موجب واکنش شدید سفیرانگستان وتهدیدبه قطع روابط باتهران وتصرف  جنوب ایران  شد .1 دست اندازی روسیه به مناطق  شمال شرقی کشور پس از شکست نیروهای ایران در مرو، در سال 1290 (1873) به بهانه  سرکوب راهزنان ترکمان و ایجاد ارتباط تجاری  آغاز گردید. و در 1299 آخرین پایگاه ترکمنان گوگ تپه به متصرفات روسیه پیوست ومعاهده آخال برکشورتحمیل شدو ناصرالدین شاه در 29 محرم 1299 (1881) تسلط روسیه بر مناطق از دست رفته شمال شرقی خراسان را به رسمیت شناخت .

 در همان زمان با عقد معاهده پاریس استقلال افغانستان رانیز به رسمیت شناخت .

 فصل سوم

قیام تنباکو

 نارضایتی از ناصرالدین شاه موجب برانگیخته شدن  اعتراضات مردم شد که عقد قرارداد

رژی وواگذاری خریدوفروش توتون وتنباکوبه یک کمپانی انگلیسی  توسط ناصرالدین شاه وامین السلطان به ماژور  تالبوت در1307 بود،  براثر مخالفت های  مردم و علماءوفتوای معروف مرجع بزرگ تشیع میرزا رضای شیرازیکه گفته بودالیوم استعمال توتون وتنباکوبای نحوا کان درحکم مبارزه با امام زمان است ونیز اصرارعلماءایران برلغواین قراردادوایستادگی ومخالفت مردم وتجار.همچنین به عقیده سیاستمداران لغواین قرارداددلیل مهم دیگری نیزداردوآن  رقابت های روسیه باانگلیس بود.هنگام اعطای این امتیاتز درانگلستان روسیه از آن مطلع نشده بود وقتی مطلع شدندکه کمپانی به سرعت مشغول بسط نفوذ اقتصادی و سیاسی خوددرایران بود واین مسئله به زیان روسیه است ، آنهابرای لغواین قراردادمخارج زیادی هزینه کردندهمچنین آنان اولین کسانی بودندکه درتهران از حکم شرع اطاعت کرده استعمال توتون وتنباکورادرسفارت خود منع کردند.

این امرمانع ازخشم شدیدشاه برمردم شدوگرنه شاه باآن استبدادذاتی که داشت به درخواست مردم وقعی نمی گذاشت .1  مخالفت روسیه به دلیل  ناقض ضمیمه  ماده یکم قرارداد ترکمانچای مبنی بر آزادی عمل تجار روسیه در ایران دانستند وباآن  بشدت  مخالفت کردند. زیراآنان  منافع و مطامع خاص خود را مدنظر داشتند.2 ناصرالدین شاه مجبوربه لغوقراردادوپرداخت مبلغ 500000لیره استرلینگ خسارت به کمپانیشداوآن مبلغ را از بانک شاهی وام گرفت .ناصرالدین شاه پس از سفرهای خود به اروپا به ایجاد دارالشورا علاقمند شده بود و به فکر اصلاح امور و تنظیم کارهای مملکت بود و به تشکیل دارالشورا اهمیت داد اما عزم واراده شاه بی نتیجه بود، زیرا شاه نتوانست درک کند که شرط اول داشتن قانون سلب امتیاز شخص همایونی است و شاه هرگز تمکین نخواهد کرد . 3 او خواستار تدوین  قانون و تشکیل دارالشورا بود بدون اینکه مجلس قانون گذاری اختیاراتی داشته باشد و یا خللی در قدرت مطلقه  شاه ایجاد شود .4 

1-  -مجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحطاط مجلس ،ص 146-147.

2-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص54.

3-یعقوب آژند:قیام تنباکو،صص 62-63

     .4   -مهدی پورعیسی :مجموعه مقالات نهضت مشروطه ایران ،ج 1،ص38.

 وبالاخره میرزا رضای کرمانی از شاگردان سیدجمال الدین اسدآبادی  درجشنهای پنجاهمین سالگردسلطنت   ناصرالدین شاه درروز  17 ذیعقده 1313، به حیات شاه خاتمه داد .مظفرالدین میرزا پس ازسالها انتظار پس ازپدرش به سلطنت رسید.

 شاه که فردی سست عنصر ، بی اراده و بیمار بود و توانایی سروسامان دادن به امور کشور را نداشت ولی شخصا رئوف و مهربان بود بر تخت سلطنت جلوس کرد.

  فصل چهارم –گفتاراول                                   

استقراض ازروسیه

در زمان امین الدوله،دولت برای هزینه  ساخت بنداهوازو راه آهن، و برخی هزینه های دیگر مایل به دریافت وام از انگلیس یا فرانسه بود، اما موفق نشدوامین الدوله برکنارشد.

  پس از اوامین السطان به صدارت رسیداما قرضه ای که درباریان وامین  السلطان مایل به دریافت آن بودند از باهدف  دیگری بود، زیرا آنان برای پرداخت هزینه های دربار

وهزینه سفر مظفرالدین شاه  به فرنگ مایل به دریافت قرض بودند لذا آنان رشته مذاکره با فرانسه و انگلیس جهت اخذ  وام را قطع کردند و به ارفع الدوله وزیر مختار ایران در روسیه  دستور دادند با روسیه مذاکره نماید و تمام  شرایط روسیه را بپذیرد .

 شرایط این استقراض بقدری سخت بود که مجدلاسلام کرمانی می گوید: اگر دولت ایران وام بلا عوض می خواست روسیه با این شرایط سنگین حتمامی پرداخت .البته روسیه به فکرسودوزیان این وام مهم برای آنان  سلطه براقتصادوسیاست ایران بودند.

 در این میان ارفع الدوله وامین السلطان هرکدام مبالغ هنگفتی رشوه گرفتند یک میلیون منات  بعلاوه لقب پرنس به ارفع الدوله  داده شد .1

 این وام به مبلغ  000/500/22 منات طلا معادل 000/400/2لیره بوده است و با سود 5%بازپرداخت آن  به مدت 75 سال می باشد.این وام ها برای آبادانی ورفاه کشور هزینه نشدند بلکه  بخشی از آن پرداخت وام بانک شاهی وپرداخت حقوق درباریان ومابقی  برای مسافرت شاه و درباریان به فرنگ هزینه شد.این وام  موجب ناتوانی و وابستگی اقتصاد کشور به بیگانه شد.

. 1-امجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحلال مجلس، ص182-183

 پرداخت  اولین قسط آن به مبلغ 288/156/1 منات و از سال 1909 از طرف دولت ایران آغاز خواهد شد . این وام ضمانت شده بوسیله  گمرکات ایران به استثناء گمرکات فارسی و بنادر خلیج فارس بود.

 ازدیگر شرایط آن اینکه درآمد گمرکات فوق می بایست کاملا تسلیم بانک استقراضی روسیه شده ، سپس بانک پس ازکسر قسط سالانه مابقی درآمد گمرک راپس از شش ماه به دولت ایران بازپرداخت کند.

 در صورتی که دولت ایران عایدات گمرک  را به بانک نپردازدیادرآمدگمرکات ناکافی باشد دولت روسیه اختیارگمرکات ایران  را زیر نظر مستقیم خود خواهد برد .                    ازدیگر شرایط عجیب این وام ، این است که دولت ایران تا زمان بازپرداخت کامل وام  بدون رضایت روسیه حق ندارد از کشور دیگری وام دریافت کند.

 دولت ایران از وام دریافتی مبلغ  پانصد هزار لیررا به بانک شاهی جهت  پرداخت خسارت امتیازلغوشده  تنباکو پرداختکرد، وهمچنین  دیگر بدهیهای  دولت پرداخت شده و مابقی در سفر فرنگ شاه وهمراهانش هزینه شد.1

 در سال 1902 مجددا برای مسافرت دوم مظفرالدین شاه مبلغ 000/000/10 منات طلا (روبل )از بانک استقراضی توسط امین السلطان دولت روسیه قرض گرفته شد .

شرایط این وام مانند وام اول از روسیه بوده وآغاز استهلاک آن از 1912 خواهد بود.

 در این سفر مظفرالدین شاه با توجه به اینکه درسفرقبلی به انگلیس نرفته بود، به لندن مسافرت کردند .2

در سال 1321در تبریز وقایعی پیش آمد که ضمن اعتراض به دولت خواستار برکناری مسیوپریم از همراهان نوز بلژیکی  بودند .همچنین معترضین  تعطیلی میخانه ها، مهمان خانه ها، و حتی مدارسی جدید که به سبک غربی  اداره می شدند را خواستارشدند.3

از دیگردرخواستها برکناری اتابک( امین السلطان) عامل دومورد استقراضی از روسیه

را خواستار شدندو شعار می دادند : شاه تمام ایران را گرو گذاشته و ملت خود را به

1-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص314

2-علی اصغرشمیم :ایران دردوره سلطنت قاجار،ص317

روس ها فروخته 1

 ترقی  سریع نوز و رسیدن به مقام وزیر گمرکات، خود زمینه ساز عقد قرارداد گمرکات با روسیه گردید . مورگان شوستر : نوز را دست نشانده روسیه می دانست .

صفی نیا امضاء قرارداد گمرکات  را ضربه ی سختی پس از معاهده های گلستان و ترکمنچای بر استقلال ایران می داند .

 از این پس تعرفه های کالاهای صادراتی روسیه به ایران مخصوصا قند و شکر ونفت با عوارض کمتر و کالاهی صادره تجارایرانی به روسیه به استثناء کالاهایی که درروسیه  تولید مشابه نداردافزایش بسیاری یافت .

همچنین برای  کالاهی صادراتی  انگلیس و فرانسه به ایران  عوارض بیشتری وضع شد.بازرگانان  ایرانی از این قراردادوارزان شدن نقره درسطح جهان بعلت اینکه نقره پول رایج کشوربودموجب کاهش پول ملی و زیان اقتصادوبازرگانان  و نابسامانی اوضاع داخلی کشور شد و رفتارهای اهانت  آمیز نوز براین ناراحتی می افزود 2

گفتاردوم

1905-1904) روسیه وژاپن )جنگ

                    از دیگر عوامل تأثیر گذار بر نهضت مشروطه ایران شکست روسیه مستبد از ژاپن کشورکوچک آسیایی بود. و قایع جنگهای ژاپن وروسیه توسط روزنامه ها فارسی زبان  مخصوصا حبل  المتین منتشر می شد و مردم ایران با هیجان وخشنودی فراوان  وقایع را پیگیری می کردند .

پیروزیهای پی در پی ژاپن بر روسیه بشدت مردم ایران را تکان داد ، پیروزی آنها درس بزرگی به ملت ایران  داد و نامهای پورت آرتور،مارشال اویاماوخبرال گروپاتکین  را برسر زبانها انداخت.

 روزنامه ها از میهن دوستی ژاپن ها می نوشتند .3 البته میکادو که برخی او را مظهر کرم می دانستندو ظاهرا برای حفظ استقلال کره با روسیه می جنگید ، امپراتور کره و خانواده اش را به شدیدترین وجه از تخت به زیر کشید ، او کسی بودکه به ملت خویش 

1-رحیم نیکبخت :مجموعه مقالات مشروطه ،ص385-386. 

 2-احمدکسروی ،37.

3- احمدکسروی ،44.

آزادی داده بود ،اما ملت کره را به اسارت گرفت .1

 درهرحال  ملت پریشان  ایران وقتی شاهد شکست قدرت و هیمنه روسیه نفرت انگیزوهمسایه شمالی شدند شادمان گشته برای مبارزه با استبدادواستعمارمصمم ترشدند.

 

مردم شکستهای ایران از روسیه را ناشی از ضعف و زبانی شاه و هیئت حاکمه دانستندوبرمبارزه باآنهامصمم ترشدند.

گفتارسوم

انقلاب 1905 روسیه

شکست روسیه ازژاپن به آزادی خواهان و اصلاح طلبان روس فرصت دادتا به فعالیتهای خود بیفزایند و سرانجام موفق شدند مجلسی دومای  خود را تأسیس کنند اما پس از اندک زمانی تزارنیکلای دوم  دوم مجلسی را تعطیل کرد.

 و با سرکوب اصلاح طلبان بار دیگر حکومت استبدادی خود را استوار ساخت هر

چند که یازده سال بعد انقلاب روسیه در 1917 پیروزونیکلای دوم  بهمراه خانواده اش تیرباران  شد نظام کمونیستی در کشور جدید شوراها(ساویت ) تأسیس شد .

پیروزی انقلاب 1905 روسیه موجب تسریع حرکت انقلاب مشروطه در ایران گردید . این انقلاب دردهه های 1870-1860آغاز شدودرسال 1903میان دورهبرآن اختلاف ایجادشد.یکی از دلایل شکست انقلاب 1905 روسیه اختلافاتی که میان رهبران انقلاب یعنی لنین وپلخا نوف بوجود آمده بومی باشد.

لنین طرفدار یک انقلاب مارکسیستی  و دیگری  به یک رژیم دموکراسی معتقد بود، در نتیجه پس از شکست روسیه از ژاپن و ایجاد هرج ومرج در روسیه نیکلای دوم بناچاراز پلخا نوف رهبرمنشویکها جانبداری کردتاجنبش بلشویکی لنین را سرکوب کندوبراوضاع کشورمسلط شود .

وبیانه ای تنظیم واو اصول آزادی ، مصونیت فردی ، آزادی افکار و بیان وتشکیل اجتماعات رابه مردم روسیه اعطاکرد، و اعلام کرد که از این به بعد هیچ قانونی بدون تصویب مجلس دوما ارزش قانونی نخواهد داشت .

1-احمدمجدالاسلام کرمانی :تاریخ انحلال مشروطه ٌ78-79.

نفوذ انقلاب مشروطه روسیه در ایران چنان چشمگیر بود که الگو و نمونه نهضت مشروطه در مراحل بعدی شد و مورد استفاده مشروطه خواهان  قرار گرفت .1ناااتتننتللببیسسظشظششسسستتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتتاااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااااا   

در میان آذربایجان و قفقاز رودارس می گذردو سالیانه گروههای  زیادی از بازگانان و کارگران ایرانی  به آنسوی آن رفته  به قفقاز واردمی شوند،و پس از چند  سال توقف وکسب وکار به کشور باز می گشتند .

آنان آنچه از اوضاء روسیه و اروپا می دیدند ویامی شنیدند با خود به ارمغان می آوردند.

بازرگانان آذربایجانی به قفقاز وتفلیس ،باکووباتوم وعشق آبادوعثملنی  واروپامی رفتنداز یک سووضعیت مالی آنها بهترشدواز سوی دیگرپیشرفتهای آن کشورها را مشاهده کردند.

آنان درآذربایجان بصورت یک گروه مهم وارجمنددرآمده و به مشروطه کمک مالی ومعنوی کردند.2

شهرهای ثروتمند و پرجمعیت ایران در جوار مناطق جنوبی روسیه قراردارد و از نظر فرهنگی و اقتصادی در معرض نفوذ روسیه بودند ، روسها تلاش زیادی کردند انحصار تجارت ایران را در دست بگیرند و با تأسیس بانک استقراض از رقیب دیرینه انگلستان جلو بیفتند .همچنین راهسازی ، حمل ونقل ، کشتیرانی و بیمه و شیلات کشور، را در دست داشتند .3

اهالی مناطق آذربایجان و گیلان در جریان نا آرامی های آغاز قرن بیستم تفلیس وباکو قرار ایرانیان تحت تأ ثیرانقلاب 1905روسیه وواژه های همچون  ساویت  (شورا)، کمیته ، جمعیت ،انجمن قرارگرفته شوراهای مردمی در مناطق مختلف ایجاد شدند و شعباتی از فرقه های اجتماعیون و عامیون در تهران و تبریز شکل گرفت.

رسول زاده حزب دمکرات را در تهران تشکیل داد . و عده ای از انقلابیون قفقاز مستقیما در انقلاب مشروطه حضور پیداکردندوبرانقلاب مشروطه ایران تاثیرگذاشتند.

1-عبدالهادی حائری :تشیع ومشروطیت درایران ونقش ایرانیان مقیم عراق ،ص19

 2-احمد کسروی: تاریخ مشروطه ایران ،ص128                                                                                         3-دکترفیروزکاظم زاده:روس وانگلیس درایران ،ص 437

موقعیت استراتژیکی آذربایجان به دلیل همجواری با روسیه وعثمانی وقرارگرفتن درمجاورت مسیرترانزیت اروپاآنجارا به منزله دروازه ورودافکاراصلاح طلبی وتجددکرد.

علی مسیودرتبریزقدعلم کردومرکز غیبی را تاسیس کردوبویژه انجمن های تبریز بعداز ویرانی مجلس از سوسیال دمکراتهای قفقاز استمدادجستند لازم به ذکراست که اکثرمجاهدان قفقاز از کارگران ایرانی شاغل درآن سوی ارس بودندکه منابع روس آنهارا درسال 1905تعداد62هزارنفرودرسال 1911تعداد200هزارنفراعلام کردند.آنان درمراحل حساس وبحرانیکارهای مهمی کردندازجمله پخش اوراق تبلیغاتی وآوردن اسلحه وآموزش مردان مسلح تبریزبرای مواجه با قوای استبداداقدام کردند

مرکز غیبی که خود تحت تاثیرحزب همت یعنی سوسیال دمکراتهای مسلمان روسیه قرارداشتاولی درتبریزودیگری درباکوبود.1 تصمیم به ایجاد دسته های مجاهدین برای حراست از مشروطه گرفتند. وهمچنین تلاش کردندتابهانه ای بهرای دخالت روسیه درآذربایجان ایجادنشودواز مراکز خارجی درآذربایجان حراست می کردند.علی مسیوبا درایت اختلافات میان اعضاانجمن را حل وفصل می کردوبرکارایی آن می افزود.2

اسپکتوررایس وزیرمختارانگلیس درتهران گزارش داده است که:« در1905ایرانیان انقلابی مقیم تفلیس سازمانی تشکیل دادند،آنان هنگام بازگشت به وطن عقایدانقلابی را همراه با اوراق تبلیغاتی چاپی واسلحه به ایران بردندواعتصاب وآشوب را برضداستبدادایران بوجودآورده گسترش دادندبنا براین انقلاب ایران درجای پای انقلاب

روس گام گذاشت . این  آمد وشدها  آنان موجب آشنایی مردم ایران با اندیشه های سوسیال دمکرات  گردید . این آشنایی زمینه تشکیل حزب ((همت)) شد که بعد ازمدتی شاخه ای ازآن بنام ((کمیته سوسیال دمکرات ایران)) بنام  فرقه اجتماعیون و عامیون نام گرفت و در 1905 در تبریز وسایر شهرهای دیگر پایه گذاری گردید .

1-ناظم الاسلام کرمانی: تاریخ بیداری ایرانیان، تلخیص منیژه ربیعی،ص7.

 2-رضا همراز :سیری درتاریخ انقلاب مشروطه ،ص264-267.

این حزب زیرپرچم دین وشرع به فعالیت پرداخت .به محض رسیدن  خبرقیام مشروطه به تبریزکمیته محلی فرقه سوسیال دمکرات بیانه حمایت خود از مشروطه را اعلام کرده وبرنقش علمااسلام تاکید کرد.1

البته در مورد نقش روسها باید یادآوری کرد که نباید این عامل رابیش از حدی بزرگ جلوه داد ، ونه این  نقش سوسیال دمکراتها ایران ساکن قفقازدر انقلاب مشروطه ایران انکارونسبت به آن  بی اهمیت بود .آنان فعالیت خستگی ناپذیری در انقلاب داشتند و میان ایران و روسیه پیوندهای عمیق فرهنگی واقتصادی وجود داشته و در تأثیر گذاری آن برانقلاب مشروطه شکی وجود ندارد .2

پس از جنگ روس و ژاپن سلطه  اقتصادی روسیه در ایران بیشتر شد و روسیه شریک اول تجاری ایران  گردید .

انحصار تجارت با ایران و وامهای که روسیه به ایران داد مانع تجارت آزاد کشورمان با دیگر کشورها شده از توسعه صنعتی ایران جلوگیری کرد .

فصل پنجم

گفتاراول عوامل تسریع کننده  انقلاب وصدورفرمان مشروطه

رکود اقتصادی که برتجارت ایران پس از شکست روسیه از ژاپن و انقلاب روسیه حاکم شد موجب زیان تجاروافزایش33%شکرو90%گندم ودیگرارزاق عمومی شد . بدرفتاریهای نوزبلژکی و تعرفه های سنگینی که بر تجارت ایرانیان بخصوص  مسلمان وضع کرده بود.

همچنین کاهش قیمت نقره درسطح جهان وکاهش ارزش پول رایج کشور،ونیز ظلم وستم شعاع السلطنه در فارس ، آصف الدوله در خراسان و فقروقحطی وفروش دختران قوچانی به ترکمنان ،حملات روسهابه بارگاه امام رضا(ع)درزمان حکومت آصف الدوله  مومن !واحتکارمایحتاج مردم از سوی وی به هدف گرانی اجناس وکسب منفعت که موجبات  فقروبیچارگی مردم را فراهم ساخت .

1-پاولویچ،تریا،ایرانسکی :سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ،ص.

2-عبدالهادی حائری :تشیع ومشروطیت ،ص20-21.

ظلم وستم ظفرالسلطنه درکرمان ، ماجرای تخریب قبرستان بوسیله روسیه جهت  احداث بانک استقراض روسیه  ، همچنین تصویری که از نوزبلژیکی  با لباس روحانی به دست مردم افتادبودوروحانیت ومردم را برعلیه نوز دست نشانده روسیه تحریک کرد، ومخالفت علماء و مردم نسبت به اقدامات نوز در محرم 1283ه ، ونیزوچوب خوردن سید هاشم قندی از تجار نیک نام  تهران بوسیله علاء الدوله  حاکم تهران به تحریک عین الدوله صدراعظم به بهانه  افزایش قیمت قند و شکر که خود تحت تأثیر افزایش قیمت اجناس در روسیه بعلت جنگ روسیه و ژاپن بود ه است. موجب  تصمیم علماء و تجار به مهاجرت در 22 آذر 1284 به حضرت عبدالعظیم (ع) بفرمان سید محمد طباطبائی وعوامل دیگر  قیام نهضت مشروطه ایران را تسریع کرده  و موجب در خواست عدالتنامه که با موافقت شاه ،و بازگشت مهاجران همراه شد.

اماکارشکنی های عین الوله ودستگیری وتبعیدتعدادی ازجمله احتشام السلطنه که خواستارکاهش رنج مردم وجلوگیری از زیادخواهی امیربهادروتشکیل عدالتخانه بودوران وتبعیدسیدجمال الدین واعظ به قم  و بازداشت سید محمد واعظ ودرهمان هنگام  کشته شدن سید عبدالحمید و گسترش آشوب وناآرامی شد،علما را به ترک تهران  ومهاجرت واداشت

 مهاجرت علماء به قم و فضای رعب ووحشت حاکم برتهران موجب نگرانی مردم وتجار وتحصن  در سفارت انگلیس شد.

مهاجرین ومتحصنین خواستار عزل عین  الدوله ازصدارت  و تأ سیس دارالشورا(مجلس شورای اسلامی از سوی مهاجران به قم ومجلس شورای ملی ازطرف متحصنین درسفارت ) کردند که شاه با آن موافقت کرد.

فصل دوم فرمان انقلاب مشروطه

مظفرالدین شاه در مورخه 14 مرداد 1285دستورتاسیس دارالشورارا صادرکرد و در 28 مرداد مجلس با حضور نمایندگان تهران تشکیل شد .انقلاب مشروطه متاثراز انقلابهای ترقی خواه وپیشرفتهای صنعتی غرب وانقلاب روسیه وپیروزی ژاپن باهدف ایجاد امنیت ،قانون ورفاه واخراج استعمارگران روس وانگلیس وبازیافت استقلال ازدست رفته بود.

مردم ایران تحت تأثیر  دانشجویان وسیاحان از فرنگ برگشته ، اروپائیانی که به ایران آمدند و نیز انتشار روزنامه و سفرنامه ها و نویسندگانی چون ملکم خان ،نوشته هایش که گفته: ظلم مصدراست ،اسم فاعل آن ظلم واسم مفعول آن مظلوم وبرای برطرف کردن ظلم یا ظالم بایدبانصیحت وخیرخواهی دست از ظلم برداردیامظلوم تحمل ظلم نکندوبرعلیه ظالم قیام کند  انتشار روزنامه قانون که به همت وی در ۱۶ سال قبل از انقلا‌ب مشروطیت در لندن و همچنین روزنامه عروه‌الوثقی که به وسیله سیدجمال‌الدین اسدآبادی و با همکاری شیخ محمد عبده رجل انقلا‌بی مصر در پاریس انتشار می‌یافت و روزنامه ثریا که با بیانی تند و موثر به وسیله محمدعلی خان شیبانی (معروف به پرورش) در قاهره مبلغ افکار جدید بود و حبل‌المتین کلکلته و کتب و تالیفات دیگر ایرانیان از قبیل عبدالرحیم طالب‌اف در قفقاز و میرزا آقاخان کرمانی در استانبول، سبب شد که افکار جدید از هر سو به داخل ایران رسوخ یابد و به تمایلا‌ت و انگیزه‌های گروه‌ها و طبقاتی که دارای زمینه مستعد و مشتاق تغییر و دگرگونی نظام اجتماعی و اداری کشور بودند قالب و شکل مناسب بخشد. مسلم است برخی گروه‌ها و طبقات اجتماعی برای پذیرفتن عقاید نوین انقلا‌بی واجد زمینه فکری آماده‌تری بوده‌اند کتابهای عبدالرحیم طالبوف تبریزی (احمد و مسالک المحسنین  و مسائل الحیات) همچنین سیاحت نامه ابراهیم بیک ومیرزاصالح شیرازی که وجودقانون درکشورهای غربی  را از عوامل پیشرفتهای اروپائیان دانسته  وازتمدن غرب تمجیدکرده اند  .

همچنین افکارواندیشه های  سید جمال الدین اسد آبادی وانتشارروزنامه های داخل وخارج وآزادیهای بعد از مرگ ناصرالدین شاه متاثربوده است . رکود اقتصادی کشور و غارتگریهای روسیه و انگلیس موجب درخواست قانون ومشروطه خواهی از سوی مردم شد. هر چند که ظاهرا در ابتدا درک درستی از مشروطه وجودنداشته است . 

فص ششم اصطلاح مشروطه

 واژه مشروطه معادل انگلیس constitutionalism کونستیتوش ایسم  و عربی آن دستور، در هند و پاکستان به آن ((آئین)) گفته می شود و در اصطلاح اسلامی ((شرط)) و ((قید))  ترجمه ومعرفی شداست .در ایران به شرط دار بودن حکومت تعبیر گردیده و این تفسیرها ریشه لغوی constitutionalism وبه معنی  قانون عرفی است ،در مقابل

 قانون شرعی است  ،را پوشانده نگاه داشته است   .

نکته جالب توجه این است که میرزا صادق آقا نامی درتبریز پیشنهاد داده بود لغت مشروطه به همان شکل اصلی کلمه constitutionalism بکار رود .

اصل این واژه درانگلیس chart چارت و به فرانسه lacharte لا شارت که خود از کلمه یونانی chartiss خارتیس  برگرفته از واژه عربی قرطاس و خریطه می باشد و مجازا به معنی  قانون و منشور استعمال می شود و قانون مشروطه انگلیس به کنستیتوشنال  گفته می شود به معنی قانون موضوعه بشری .1

واژه  مشروطه را ترکها از مصریها که درآن زمان تحت حاکمیت آنان بوده اند گرفته و این واژه از طریق عثمانی وارد ایران گردید .

 تقی زاده می نویسد:« واژه  مشروطه از کلمه شارت انگلیس به معنی فرمان و قرارداد اخذ شده در سال 1293 در عثمانی تحت تأ ثیر افکار جدید غرب صورت گرفت .

هنگامیکه مشروطه در زمان سلطنت عبدالحمیددوم ایجادشداین واژه بکاررفت ولی بعد از سرکوب مشروطه خواهان  مجددا حکومت استبدادی برقرارگردید .2

 1- مجموعه مقالات نهضت مشروطه ص276-277

2-سیدحسن تقی زاده :زمینه انقلاب مشروطه ،18-19اآآآ

 بالاخره انقلاب (1906 ایران 1285 هـ . شمسی )الهام بخش انقلابهاوحرکتهای مردم دیگردرجهان از جمله انقلاب مردم  عثمانی ، هند و چین گردید. می توان گفت اولین انقلاب مشروطه درآسیا توسط مردم آزادیخواه ایران صورت گرفت هر چند قبلا میکادو در ژاپن به مردم خود نظام حکومتی مشروطه اعطاکرده بودولی جنس آن متفاوت از حرکت مردمی ایران برای دستیابی به مشروطه وقانون بوداست   .

نتیجه

 جامعه فئودالی ایران که صدها سال از عمر آن می‌گذشت، رشد نسبی شهرنشینی و تجاری ، آشنائی گروهی از روشنفکران با افکار و زندگی مردم اروپای غربی، بیداد و غارتگری امپریالیست های انگلیسی و روسیه تزاری، مقدمات یک جنبش ضد فئودالی و ضدامپریالیستی را در اوائل قرن بیستم در ایران فراهم می‌کرد. شکست ‌روسیه تزاری در جنگ با ژاپن، انقلاب ۱۹۰۵ روسیه و آشنائی عده‌ای از زحمتکشان ایران که برای کار به قفقاز می‌رفتند با ‌افکار سوسیال دمکراسی، فشار دربار فاسد قاجار و توسعه تبلیغات ترقیخواهانه ‌از طرف گروه‌های تجددطلب بوسیله شبنامه‌ها و جرائدی که در خارج طبع و در ایران دست‌به‌دست می‌گشت، در سال ۱۹۰۶ آتش انقلاب مشروطه ایران را برافروخت که دامنه‌ان تا سال بعد کشیده شد. انقلاب مشروطیت ایران سرآغاز جنبش‌های ملی در آسیاست. لنین این انقلاب را می‌ستاید، حزب سوسیال دموکرات قفقاز با تمام قوا بدان یاری می رساند و آن را از دایره تنگ بورژوائی بیرون می‌کشد و مهر جنبش مردمی  را در سرتاسر ایران بدان می‌زند. انقلاب ایران در برابر امپریالیسم انگلیس و روس، در مقابل استبداد شاهان قاجار و درباریان ، ایستاد و مکرر پیروز شد و گرچه به‌هدف های نهائی خود نرسید، اما بهرحال منشاء تحولات بزرگی در تمام شئون زندگی مردم ایران گردید. انقلاب مشروطیت نشان داد که مردم ایران دارای ظرفیت بزرگ انقلابی، روحیه فداکاری و از خود گذشتگی و شایستگی فهم و درک مقتضیات زمان ‌هستند و می‌توانند از میان خود مجاهدان بزرگی پرورش دهندتاکشورعزیزمان را براوج قلل رفیع تعالی وپشرفت ومدنیت وآزادی رهنمون سازد.

فهرست منابع

1-همراز،رضا:سیری درتاریخ انقلاب مشروطه «تاثیرقیام تبریزوآذربایجان درپیروزی انقلاب مشروطه ،تبریز،انتشارات یاران ،1387.

2-فیاضی مجموعه مقالات نهضت مشروطه ،ج 1،1378.

3-شمیم ،علی اصغر:ایران دردوران سلطنت قاجار،تهران انتشارات علمی ،چاپ سوم ،1371.

4-کسروی ،احمد:تاریخ مشروطه ،تهران ،امیرکبیر،چاپ چهاردهم ،1369.

5-پاولویچ ،تریا،ایرانسکی :سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ایران ،ترجمه م هوشیار،تهران،شرکت سهامی کتاب ،چاپ سوم ،1357.

6-حائری ،عبدالحسین :تشیع ومشروطیت درایران ونقش ایرانیان مقیم عراق ،تهران ،سپهر،چاپدوم ،1364.

7-کاظم زاده ،دکترفیروز:روس وانگلیس درایران 1864-1914،ترجمه منوچهرامیری ،تهران ،انتشاراتآموزش انقلاب اسلامی ،چاپ دوم ،1371.

8-مجدالاسلام کرمانی ،احمد:تاریخ انحطاطمجلس (انحلال مجلس )،مقدمه وتحشیه محمودخلیل پور،انتشارات دانشگاه اصفهان ،1351.

9-تقی زاده، سیدحسن :زمینه انقلاب مشروطه ،انتشارات گام ،چاپ دوم ،1336.

10- کرمانی ، ناظم الاسلام:تاریخ بیداری ایرانیان ،تخلیص منیژه ربیعی ،،چاپ لول ،1386.

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم اسفند ۱۳۸۸ساعت 22:24  توسط سعید   | 

مقدمه

گتاب گیتی گشا تالیف میرزا محمد صادق نوسوی اصفهانی متخلص به نامی از خاندانهای اصفهان نی شیرازی الاصل که خانواده او از اصباءدربارصفویه در اصفهان بودند .نگارش گتاب خود درمورد خاندان زندیه را در سال 1999وبه درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه آغاز وقبل از پایان نگارش در 1204درگذشت .

مولف اغلب وقایع را خود دیده یا از افراددیگر چون محمدحسین فراهانی وزیرزندیه شنیده است .بر تالیف دوذیل میرزا عبدالکریم فرزندشریف شیرازی که از شاگردان نامی بوده نوشته او تا اواسط حکومت لطفعلی خان زند متوقف شده و وی به قاجارها  پیوست وذیل دیگری از سوی میرزا محمد رضا شیرازی تا پایان حکومت زندیه واوایل حکومت فتحعلی شاه به آن افزوده شده است .

سبک کتاب سخت ومغلق وپر از کنایه واستعاره است واغلب برای خوانندگان خواندن وفهم آن دشواراست .نویسندگان از میرزا محمدصادق تعریف وتمجید کردند.این کتاب یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد زندیه است وبشتر به اوضاءسیاسی وجنگهای این سلسله پرداخته است .

وی از این خاندان تعریف وتمجید زیادی کرده انها را از بهترین وخاندانها حکومتگر برایران دانسته است .

سعید نفیسی در سال 1317این کتاب را تصحیح ودر انتشارات اقبال متشرشده است .

گیتی گشا درتاریخ زندیه

کتاب گیتی گشا از جمله کتابهای منشاءومعدودکتابهایی که در مورد سلسله زندیه تالیف شده است واز دقت واعتبارقابل قبولی برخورداراست ومولف آن خودمعاصروقایعی است که شرح می دهدودر بسیاری از آن وقایع خودحاضروشاهد بوده است  .

بیوگرافی مولف

این کتاب ارزنده توسط مرحوم محمدصادق موسوی حسینی متخلص به نامی   تالف گردیده است .نامی برادر زاده میرزا محمد رحیم پزشک سلطان حسین واز خاندانهای ذینفوذ دراصفهان واز جمله منشیان ودبیرا ن ونویسندگان معروف وتوانای نیمه دوم قرن دوازدهم ایران بوده است  .آنها اصلا شیرازی بودندودر180سال قبل بهدرخواست شاهان صفوی به  اصفهان عزیمت کرده اند  جزءاطباءمخصوص شاهان صفویه بودند.

مشاغل

نامی به جز منشی گری به نویسندگی پرداخت ودر شعروشاعری نیزپرداخته است از جمله آثار نامی به تقلیداز خمسه نظامی بنامهای ،«مثنوی درج گهر»،«لیلی ومجنون »،«خسرو وشیرین »،«وامق وعذرا»،«یوسف وذلیخا»که بنامه نامی معروف گردیده  است .علاوه برآن نامی دیوان غزلیات وقصایدی داشته که ازبین رفته است .

نظرنویسندگان همعصر درمورد نامی

از جمله نویسندگان معروف دوره زندیه میرزا ابوالحسن غفاری وبیگ آذربیگدلی از شخصیت ونوشته های میرزا محمدصادق موسوی تعریف وتمجیدکردند.1

ابوالحسن ابن ابراهیم قزوینی درکتاب فوائدصفویه که کتاب تاریخ عمومی است ودر1211تالیف نموده است   می نویسد که علی مردان خان میرزا صادق را بواسطه دروغ هایی که درتجلیل از کریمخان وسلسله زندیه درکتابش نوشته است موردمواخذه قرارداده است .

درخواست کننده تالیف تاریخ زندیه

این اثرذیقیمت بنا به درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه درسالهای (1199-1203)تالیف شده است. محمدجعفرخان به نامی ماموریت داده تا کتابی در باره احوال زندیه از آغاز تا دوران وی را تالیف کند.دراین زمینه  درکتاب گیتی گشا چنین آمده است که :«دراوان سعادت نشان سکندرفریدون فر،قدرچاکر........ابوالمظفرمحمد جعفرخان زنداین حقیرخاکساروذره بی مقدارمحمدصادق الموسوی متخلص به نامی که دلال متاع قلت بضاعت ......وبه فرمان این ملک آرای بی نظیرمامورگردیدکه وقایع دولت این خدیوکامکارواوان شوکت این خسروان درسلک تحریرورشته تنظیم بکشم ،اجرای آن خدمت را انگشت قبول بدیده نهاده ا م ».2ومیرزا محمدصادق این درخواست را به دیده منت..............1-غلامرضا ورهرام :تاریخ سیاسی واجتماعی ایران درعصرزندیه ،ص12.

2 - میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص.3

پذیرفته وکار تالیف کتاب را آغاز کرده است ،ومبلغ پانصدتومان بابت این کارخود اجرت گرفته است .

میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی در تالیف خودبنام  گلشن مراد(درمورد سلسله زندیه )را  از آغاز حکومت کریمخان شروع  کرده است اما بنا به دلایل نامشخصی تالیف در1194به مدت چهارسال متوقف شده بود،در1194به تشویق علیمردان خان فرمانروای علم دوست به ادامه نگارش پرداخت ،اما در1199وانتقال فرمانروایی زندیه به محمدجعفرخان که وی  نسبت به میرزا  ابوالحسن غفاری بی اعتنایی کردبو،از میزا محمد صادق موسوی اصفهانی نامی در خواست تالیف تاریخ دوران زندیه کرد وایشان  پذیرفتند .1

نامی مشغول تالیف کتاب تاریخ خود بود که در سال 1204 وفات کردوتالیف او ناتمام ماند،وی رویدادها را تا  21محرم 1200نگاشته است .

ذیل های کتاب معروف گیتی گشا

این کتاب از سه تالیف درتاریخ سلسله زندیه تشکیل شده است که نخست تاریخ گیتی گشا تالیف میرزا محمدصادق موسوی اصفهانی متخلص  به  نامی بوده وحوادث را تا21محرم 1200نگاشته  است.

 دیگری ذیل  میرزا عبدالکریم بن شریف شیرازی از شاگردان نامی است که اتمام کتاب را برعهده گرفت وعنوان گیتی گشا را برای این اثر برگزید.ایشان ادامه وقایع را تا اواسط پادشاهی لطفعلی خان رسانده وبه دلایلی کارنگارش خودرا متوقف کرده است .

1- ابوالحسن غفاری کاشانی  :تاریخ گلشن مراد،صص 276

 

عبدالکریم شیرازی هنگام نوشتن  واقعه فرارلطفعلی خان به کرمان جزءملتزمین رکاب آغامحمد خان بوده وقبل از کشته شدن لطفعلی خان وسقوط زندیه به قاجارها پیوسته بوده است.وذیل خود را پس از 1219نوشته استواین دلیل توقف نگارش وی بوده است  .                                               

                                  ذیل محمدرضای شیرازی

میرزا محمدرضای شیرازی ذیل دیگری برکتاب گیتی گشا افزوده است که شامل تاریخ زندیه از اواسط حکومت لطفعلی خان زند تا انقراض زندیه بدست قاجاربوداست .

این سه بخش جمعاشامل یک دوره  کامل از تاریخ سلسله زندیه بنام تاریخ گیتی می باشند.  البته تک تک آنها نیز بعنوان کتابهایی مستقل در مورد زندیه ودرمجلدهای جداگانه موجودند.

تاریخ گیتی گشا از اواخر حکومت نادر وکشته شدن وی ،قدرت یابی علی شاه برادر زاده نادرمعروف به عادل شاه وتلاش اوبرای تسلط برکشور وقیام ابراهیم برادرعلی شاه

وحاربات آنها ونیز اصل ونسب ایل زند وتبعید آنها در دوره فرمانروایی نادر وباز گشت آنها دردوران هرج ومرج عادل شاه به قلعه پری وحوادثی که منجر به ورود کریمخان وزند به منازعات منطقه ای تا تشکیل حکومت زندیه ورویدادهای بعدی تا سقوط خاندان زند بدست آغامحمدخان قاجاروبه قدرت رسیدن فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

خاندان زند درمیان خاندانهایی که درایران حکومت کرده اندمردانی پاکدامن وغیرتنمدوایران دوست وبیزار از بیگانه بوده کریمخان از مردان گرامی تاریخ ایران بودولطفعلی خان اخرین آنها یکی از عزیزتریت شهدای تاریخ ایران است .

میرزا عبدالکریم شریف شیرازی

این کتاب از سه تالیف درتاریخ سلسله زندیه است که نخست تاریخ گیتی گشا تالیف میرزا محمدصادق موسوی اصفهانی متخلص  به  نامی میرزا عبدالکریم نویسنده ذیل اول برکتاب گیتی گشاکه نحوه ارتباطش با نامی را اینگونه بیان می کند:درعنفوان جوانی که قدم برپله عشرثانی (دهه دوم )زندگانی نهاده بودم دردارالعلم ،شیراز شرف صحبت وفیض خدمت میرزا محمد صادق موسوی متخلص به نامی به مدت سه سال تمام درخدمت آن دبیراز جام استعلام علم انشاءمی آشامیدم وجرعه نوش می اوبودم ،ایشان گزارشات سلسله زندیه را از آغاز دولت علیه تا مقدمات فتح قلعه طبرک اصفهان نوشته ودر1204درگذشت ووقایع بعد از علی مرادخان تا قبل از جعفرخان درا به خامه نگارش درآوردند.1

وقایع مربوط به دوران جعفرخان تا اواسط حکومت لطفعلی خان بعنوان ذیل اول توسط

میرزا عبدالکریم شیرازی تالیف شد.

ذیل دوم متعلق به میرزا محمدرضای شیرازی از اواسط دوره فرمانروایی لطفعلی خان

تا پایان حکومت زندیه وتشکیل سلسله قاجاریه ومختصری از اوایل قاجاوحکومت آغامحمدخان وفتحعلی شاه وقتل ابراهیم خان کلانتر(کلانترشیراز که دروازه های شهررا به روی لطفعلی خان بسته و به اوخیانت کرد)و خاندانش بدست فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

سبک نگارش

شیوه نگارش این کتاب به روش تاریخ نویسان آن زمان بامدح وثنا وکنایات واستعارات اغراق آمیزوانشایی  مغلق وباتشبیهات ،درذکر رویدادهای تاریخی مبادرت به عبارت پردازیهای ملال آوروتعارفات خارج از اندازه کرده به اندازه ای که وقایع را تحت تاثیر جملات طولانی ومبالغه آمیز خوداز حالت طبیعی خارج کرده است ،وخواننده را گمراه وپس از کلی سرگردانی برای استخراج رویدادهای از لابلای این همه استعارها  وکنایات  مطلب درذهن اوشکل می گیرد.با این وجود سبک وشکل نگارش ومیل وسلیقه نگارنده محترم وتلاش اودرتدوین کتاب قابل ستایش است .                                                                1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا ،ص276

محدوده مطالب کتاب

وقایع قتل نادروپس از آن را بیان می کند،سپس به جانشینان نادرورفتار آنان با خانواده نادروتصرف کلات ودستیابی به خزانه های نادرشاه  وبعدمختصری از به قدرت رسیدن عادل شاه وسپس برادرش ابراهیم شاه وازمیان رفتن ایندوبدست شاهرخ می پردازد.

اصل ونسب زندیه ونحوه سرکوب قبیله توسط فرستاده نادروتبعیدآنان به دره گز را شرح می دهد.همچنین بازگشت ایل زندواتفاقاتی که درباز گشت به قلعه پری در زمان پرآشوب عادل شاه از سوی فرستادگان علی شاه برآنها روی دادرا شرح می دهد.

همچنین حمایت کریم خان از ابراهیم شاه وسپس درخواست کمک علیمردان خان وایجاداتحادسه گانه با سران بختیاری وجلوس اسماعیل میزا (اسماعیل سوم )وجنگهای کریمخان با علیمرادخان وسپس با ایل قاجاروکشته شدن محمدحسن خان واسارت خانواده اش ،قدرت یابی زندیه وجلوس  کریمخان(1163) ودوران فرمانروای وجنگهای وی وروابط او با کشورهای هلند،عثمانی وانگلیس وفرانسه وحوادث  دیگر،دوران پس از مرگ کریمخان  وحکمرانی ابوالفتح خان(1193) وعلی مرادخان (1193)سپس محمدعلی خان (1193)وبعدصادق خان( 1193-1196)وعلیمردان خان (1196-1199)وجعفرخان (1199-1203)وحکومت کوتاه صیدمرادخان ،قدرت یابی لطفعلی خان در(1203-1209 )وجنگهای اوبا آغامحمدخان وبسته شده دروازه شیراز به روی وی ورفتن وی بسوی کرمان وتبعید خانواده وحرمسرای  کریمخان به تهران از سوی آغامحمدخان .

ذیل محمدرضای شیرازی از15محرم 1206آغاز می شودوماجرای خراب کردن باروی شیراز ومحاصره چهارماهه کرمان تا فتح آن وفرار لطفعلی خان به بم وگرفتاریش واسارت ونابینا شدن وی تاقتل آخرین فرمانروای زند،آغاز فرمانروایی قاجاریه ومختصری از فرمانروایی آغامحمدخان وفتحعلی شاه وکشته شدن ابراهیم خان کلانتروخاندانش توسط فتحعلی شاه را در برمی گیرد.

درگیریهامستمر وتغییرسلطنت های پی درپی پس از مرگ کریمخان نشان دهنده نا آرامی وبی ثباتی اوضاءسلسله زندیه بود.

شایدبه گفته ابراهیم خان کلانتر که به لطفعلی خان خیانت کرده بوده ،اینکه من برای نجات کشوراز نابسامانی وبعدازاین همه ناامنی وآشوب   دروازه شیرازرا بروی لطفعلی خان بسته ام وبا آغامحمدخان همراهی کرده ام ،وبااین کارخود به کشورخدمت کردم قابل تامل باشد.

اعتبار کتاب

تاریخ گیتی گشا یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد سلسله زندیه است ،نویسنده خود درمتن رویدادها بود وبسیاری از وقایع خود بشخصه شاهد بوده یا از شاهدان نقل کرده است همچنین بخشی از  وقایع  را از خاطرات ونوشته های میرزامحمدحسین فراهانی وزیرزندیه نوشته است .

مذهب مولف

میرزا محمد صادق موسوی نامی اصفهانی مسلمان شیعه است ،در تالیف وی به جملاتی چون :حکام شرع مبین بانقیادحکم جناب سیدالمرسلین .......خان مزبوررا به آستانه شاه چراغ که تربت یکی از اخلاف امام موسی کاظم است فرستاد.1را درایت تالیف مشاهده می کنیم .        

         مقایسه کتاب گیتی گشا به چندمنبع دوران زندیه

شورش زکی خان :

درکتاب گیتی گشاچنین آمده است :کریمخان پس از آسوده شدن از گرفتاریهای خود درآذربایجان عازم آن سوی رودارس شد،در این زمان زکی خان کمی رنجیدهمیدان جنگ را رها کرده  بسوی اصفهان رفت .دراین هنگام سران بختیاری دوراوجمع شدندواورا تحریک به شورش علیه کریمخان کردند.

البته از زکی خان بعلت روانه کردن زنان واطفال ورجال ،سواره یا پیاده درمسیرصعب وطولانی کوهستانهای زاگرس بسوی مال امیروسردشت انتقادمی کندوآن را موجب تزلزل دولت وتضیع توان ومشوش روزگارمی داند.اما می گوید زکی خان از وکلای 1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص77

سرکارعصمت مداررنجیده چون اعتمادکلی بالطاف خورشیدآفاق داشته ،نازش بخاطررسانیده وبا معدودی از ملازمان به اصفهان رفت .1

اما درکتاب گلشن مراد ابوالحسن غفاری درموردنافرمانی زکی خوان چنین می نویسد:

زکی خان پس از شکست فتحعلی خان به سبب فتحنامه ای که بنام شیخعلی خان از سوی منشیان نوشته شده بدین سبب از کریمخان      

دلگیرشده از آذربایجان خارج شد،ابتدوارد تهران شدوبنه نظرعلیخان برادرشیخعلی خان را غارت کرد،سپس بسوی اصفهان حرکت کرد.

دوماه دراصفهان ماندوبه فرستادگان کریمخان که برای مصالحه آمده بودندجواب رد داد.زکی خان با طایفه بغایری که قبلا کریمخان یکی از افرادآنها، بنام ابراهیم خان را کشته وآنان را از اردوی خود اخراج کرده بود همراه شد.

همچنین کسانی به نزد بختیاریها فرستاد وآنها را با خود برعلیه کریم خان متحد ساخت ،سپس حکم جعلی مبنی بردستورکریم خان جهت نابیناکردن علی محمد خان حاکم خواهرزاده کریمخان نوشته وافرادش نزد علی محمدخان حاکم بروجردبردندوبه این صورت وی را باخود  1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :تاریخ گیتی گشا،ص111-115.

برعلیه کریمخان همراه کرده وشوراند.1

اوضاءاصفهان هنگام درگیریهای محمدحسن خان وکریمخان

تاریخ گیتی گشا:پس از خروج شیخعلی خان از اصفهان وورودمحمدحسن خان به اصفهان از مردم مالیلت سنگینی مطالبه کردوبربیچارگان سخت گرفت به اندازه ایی که ضحاک با مردم نکرد،قحطی وگرانی در شهر بیدادمی کردوگرسنگان درحسرت نانی بودندبا این وجود هرروز پانصدخروارغله وروغن وبرنج وقندبعنوان خراج به محمدحسن خان می بایست پرداخت کنند.2 درکتاب گلشن مرادآمده است که : درسال 1170محمد حسن خان برای تهیه آذوقه از شهرهای دیگر برای مردم اقدام کرد که

قابل تحسین است .3

کتاب رستم التواریخ :

درطی دوسال پنج الی شش امیرگردنکش به اصفهان وارد شده کشمکش برای تصرف دارالسلطنه اصفهان را خراب وبی آب وتاب

 1- ابوالحسن غفاری کاشانی  :تاریخ گلشن مراد،صص 220-221.

2-همان منبع ،ص61-62.

3-ابوالحسن غفاری کاشانی :گلشن مراد،ص78-80. 

کردومحمدحسن خان از خراسان وقزوین ومازندران وعلی شکرغله وحبوبات بسیاری به اصفهان آورد.1      

                            تالیفات راجع به سلسله زندیه

تلیفات در رابطه زندیه انگشت شمار است از جمله کتابهایی که در مورد این سلسله نوشته شده به غیر از تاریخ گیتی گشا وذیل های آن این کتاب در مورد اوضاء سیاسی زندیه اهمیت بسیار زیادی داردامابه مسائل اجتماعی ووضعیت اقشارجامعه توجه زیادی نکرده است .

کتاب گلشن مرادتالیف ابوالحسن غفاری که درسال 1210کا نگارش ان به اتمام رسیده وکتاب جامع ودقیقی بنظر می آیددراین کتاب  مطالب راخوب وبیطرفانه وبا دقت نوشته وخود شاهد خیلی از رویدادها بوده وبرخلاف کتاب گیتی گشا تا حدودی به مسائل اجتماعی وادبی مانند قصاید ،شعراوحتی نمونه هایی از اشعار را ثبت کرده به تذکرها،عرفا،اطباءواصناف وحتی اسامی تک تک آنها را ذکرکرده است واجتماعی دوران خود پرداخته است .2

کتاب رستم التواریخ ،نوشته رستم الحکما که از اواخر حکومت صفویه ودوران سلطان حسین ومسایل درباروواوضاءآشفته آن وضعف شاه درمقابل مقامات وتسلط آنان برجان ومال مردم ،روابط به عثمانی      1 -محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،ص297-300. 

  2- ابوالحسن غفاریکاشانی  :گلشن مراد،ص387-461.

وافشاریه مختصرابیان  وسلسله زندیه را در برمی گیرد در این کتاب به مسائل اجتماعی توجه بشتری داشته به ذکر گروهای مختلف اجتماع وحتی اشخاص واطباءوفقها وامرا وغیره نیزقیمت اجناس مثلاعدس هر من  60دینار،انار150دینار،برنج 150دینار،روغن چراغ 200دینار،شکرلاهوری 700دیناروعسل 600دینار،زیره 500دینارو... ودیگر اموراز جمله به مسائل ومشکلات اخلاقی جامعه با کنجکاوی پرداخته است .1

اوحتی مقرری آزادخان وآغامحمدخان را روزانه یک تومان قیدکرده است .2

هرچنداز نظرتاریخیاروپا اشتباهاتی  داشته مثلاناپلئون را پادشاه انگلستان نوشته است .    

فصل بندی کتاب

این کتاب بصورت موضوعی وبراساس سال وقوع رویدادنوشته شده است امافاقدفصل وگفتاراست .مثلا نسب زندیه ،دربیان خدیوگردون وذکرشرذمهای از حالات آن خسرونامدارواز علایم نگارش بهره زیادی نبرده است .                                       

 1- محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،ص324-331

2- محمدهاشم آصف :رستم التواریخ ،355.

این کتاب در480صفحه وسومین چاپ آن درانتشارات اقبال درسال 1366 انجام شده است .کتاب با برگ های کاهی وکیفیت پایین واوراق مزین به حاشیه بصورت دسته گل می باشد،ودرابعاد7*24وتیراژآن 3000جلدبا قیمت 1200ریالمی باشد.

تاریخ گیتی گشابا مقدمه وهمت استادگرانقدر  سعید نفیسی برای اولین باردرسال 1317

وتوسطکتابخانه اقبال به چاپ رسدومدتی نیز توسط رژیم سابق از نشرآن جلوگیری شدوبعد از پیروزی انقلاب اسلامی مجدادتوسط توسط همان انتشارات به چاپ رسید.

 دارای دیباچه ای  در12صفحه بصور ت الفبایی   وفهرست مندرجات تاصفحه 276که مربوط به میرزا محمدصادق است وبعد از آن ذیل دوم میرزا عبدالکریم  آغاز می شودو اختتام دولت زندیه نام دارد، وپایان آن صفحه 374 است .

ذیل بعدی محمدرضای شیرازی ذکرتتمه احوال لطفعلی خان زندوپایان کتاب درصفحه 392می باشد.کتاب دارای فهرست اعلام نام افرادوخاندانهاونژادها،فهرست نام جاهاوکتابها  می باشد.  نمونه ای از سبگ نگارش «علی مردان خان از واقعه شکست ارکان کاخ جمعیت مضطروبه جهت چاره به هرطرف پویه وروعلاج خودرا درآن منحصردانست که دست توسل بذل مرحمت خدیوعاجزنواز وسرچشمه تشبث بدامان رافت قهرمان دوست پرور،دشمن گداززدهوروی نیازبسوی استان چرخ انبان ......................................استدعای اوبه سمع قبول شنوده .....».1  

 1- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا،ص13

این متن که دریازده سطر نگاشته شده ،نویسنده قصد داشته این جمله را بیان کندکه علیمرادخان پس از شکست از ابوالفتح خان:

 «به قصداستمدادنزد کریمخان رفت واواجازه ملاقات داد»که نشان دهنده داشتنمتنی پراز استعاره وکناره وخسته کننده است .نظرمولف درموردتاریخ نگاری

«برضمائرارباب بصایروخواطرماثرمخفی ومستورنخواهدبودکه درهرعصرسلاطین ضبط وقایع وتدوین احوال بدیع روزگاروبیان رسوم دولت سلاطین کامکاروایرادقواعدسلطنت خواقین نامداروثبت محاسن صفات آن فرقه والامقدارونشرافکارذات آن طبقه ....وقایع آن عهدرا مدون سازد. »1          

رابطه باحکومت

رابطه میرزا محمد صادق موسوی اصفهانی با حکومت بسارخوب بوده درسراسرکتاب از آن خاندان جلیل تعریف وتمجید بسیار زیادی کرده ،آنهارا بهترین فرمانروایان ایران دانسته است کرده است .

                           خصوصیات کریمخان زند موسس سلسله زندیه

1.- میرزا محمدصادق موسوی نامی اصفهانی :گیتی گشا ،ص3.

مورخین از صفات خوب ومردانه وشهامت وشجاعت وجوانمردی ،رحم ومروت وانصاف کریم خان تعریف وتمجید کردند.او پیروآئین تشیع بودومردی متدین ومقید به آداب ومراسم مذهبیبود ودر ایام محرم مراسم غزاداری ونوحه خوانی برپا می کرد.در امورمذهب تعصب نداشت ،پیروان دیگر مذاهب را محترم می شمردودرپرداخت مالیات میان افرادتفاوتی قائل نبود.

خواندن ونوشتن نیاموخته بود ولی نسبت به علماءودانشمندان وعارفان ومشایح با احترام رفتار می کرد.

از وزرای علم دوستی چون میرزا محمدحسین فراهانی متخلص به وفاومیرزا محمدمنشی که درترویج علم ومعارف عصرموثربودند استفاده کرد. کریمخان مالیات را کاهش دادوبنا به فرمانی دایره ظلم وخودسری مالکان را کم کردودرحفظ امنیت وآسایش عموم کوشید.1.

1-دکتررضا شعبانی :مختصرتاریخ ایران دردوره های افشاریه وزندیه 184-186.

نتیجه

گتاب گیتی گشا تالیف میرزا محمد صادق نوسوی اصفهانی متخلص به نامی از خاندانهای اصفهان نی شیرازی الاصل که خانواده او از سرشناسان زمان صفویه بوده است .نگارش گتاب خود درمورد خاندان زندیه را در سال 1999وبه درخواست محمدجعفرخان فرمانروای زندیه آنجام داده  وقبل از پایان نگارش در 1204درگذشت .

یکی از مهمترین کتابهای موجود دردوره زنده است زیرا مولف اغلب وقایع را خود دیده یا از افراددیگر چون محمدحسین فراهانی وزیرزندیه شنیده است .

االبته از خاندان محمد جعفرخان وزکی خان جانبداری کرده وکاملان بیطرف نبوده است ومولفان دیگربراین مسئله تاکید وحتی مولف به این دلیل مواخذه شده است .

براین  تالیف دوذیل میرزا عبدالکریم فرزندشریف شیرازی که از شاگردان نامی بوده نوشته اورا تا اواسط حکومت لطفعلی خان زندادامه داشته ولی ناگهان  متوقف شده زیرا وی به قاجارها  پیوستبود.

 وذیل دیگری از سوی میرزا محمد رضا شیرازی تا پایان حکومت زندیه واوایل حکومت فتحعلی شاه به آن افزوده شده است .

سبک آن  سخت ومغلق وپر از کنایه واستعاره است واغلب برای خوانندگان خواندن وفهم آن دشواراست .نویسندگان از میرزا محمدصادق تعریف وتمجید کردند.این کتاب یکی از معتبرترین کتابهای موجود درمورد زندیه است وبیشتر به اوضاع سیاسی وجنگهای این سلسله پرداختهکمتربه مسایل اجتماعی پرداخته  است .

وی از این خاندانزندیه بویژه از صفات خوب ومردانه وشهامت وشجاعت وجوانمردی ،رحم ومروت وانصاف کریم خان تعریف وتمجید  زیادی کرده انها را از بهترین خاندانها حکومتگر برایران دانسته است .

فهرست منابع 

1-آصف ،محمدهاشم :رستم التواریخ ،تصحیح دکترمیترا مهرآبادی ،تهران ،دنیای کتاب ،چاپ اول ،1382.

2-شعبانیان ،رضا:مختصرتاریخ ایران دردوره های افشاریه وزندیه ،تهران ،انتشارات سخن ،چاپ اول ،1378.

3-غفاری کاشانی ،ابوالحسن :گلشن مراد،به اهتمام علامرضاطباطبایی قجر،تهران ،تهران ،انتشارات زرین،چاپاول ،1369.

4-موسوی ،میرزا محمدصادق :تاریخ گیتی گشا،مقدمه وتصحیح سعید نفیسی ،،تهران ،انتشارات اقبال ، چاپ سوم ،1366 .

5-ورهرام ،دکترغلامرضا:تاریخ سیاسی واجتماعی ایران در دوره زندیه ،تهران ،انتشارات معین ،چاپ دوم ،1368.  

+ نوشته شده در  جمعه بیست و هشتم اسفند ۱۳۸۸ساعت 22:13  توسط سعید   | 

 

پس از اردشیر پاپکان و بنیانگذاری دولتی مقتدر که دولتش در دریف دولتهای کورش و داریوش بود شاپور فرند ارشدش به شاهنشاهی ایران رسید . در زمان شاپور اول

( 272-241م) پادشاه ساسانی سه امپراطور روم به ایران حمله ور شدند . یکی گردیانوس جوان بود که در سال 242 میلادی کشته شد . دیگری فیلیپ عرب بود که در برابر شاپور ناچار به تسلیم شد و قبول کرد که سالیانه به ایران برای حملاتی مکرری که به آنجا نموده بود و خساراتی که وارد کرده بود باج بدهد . سوم والرین بود که(253تا260) با 70 هزار سرباز و امیر و سناتور رومی اسیر ایرانیان شدندچندین مکان حجاری نمود تا درس عبرتی برای آیندگان گردد . شاپور در کتیبه ای که در کعبه زرتشت به سه زبان نوشته است میگوید : " والرین با سپاهی که مشتمل بر 29 گروه جنگی اروپایی بود و به 70 هزار نفر سرباز بالغ بود به جنگ ایران آمد . در اطراف الرها و ادسا جنگ بزرگی بین ما و امپراطور والرین در گرفت . ما با دستهای خویش والرین را اسیر کردیم ! فرماندهان - استانداران - سناتورها و افسران رومی را به اسارت گرفتیم و همگی آنان را به ایالات ایران منتقل نمودیم . " این صحنه پیروزی شاپور از زیباترین نقش های برجسته ایران است که از حادثه ای غرور آفرین حکایت میکند و مایه سرافرازی ایرانیان میباشد . شاپور با تاج پادشاهی که به صورت کنگره ای است و جامه ای آراسته سوار بر اسب تنومدی است که جلوی او فلیپ عرب امپراطور باج گذار رومی زانو زده و خم شده است . پادشاه ایران یک دست خود را به طرف او دراز کرده تا نشان از قبوا باج او شود . فلیپ در این نقش با تاج رومی و بالاپوشی که بروی دوشش قرار دارد چنان نمایش داده شده که گویی با شتاب به سوی اسب پادشاه ایران دویده و زانو زده است . والرین هر دو دست خود را به نشانه بخشش به جلو دراز کرده . عظمت پادشاه ایران و بزرگی او در تاج - دستبند و طرز آرایش مویش که چین دار است و بر شانه های افتاده است و همین طور از زین و لگام اسب مغرورش به وضوح دیده میشود . کنار دیگر شاپور امپراطور دیگری دیده میشود . که پادشاه ایران مچ دست او را به نشانه اسارت گرفته . پشت سر اسب پادشاه ایران تصویر موبد بزرگ کرتیر دیده میشود که کلاهی بیضی شکل مزین به نشان قیچی به سر دارد و انگشت سبابه دست راست اش را به نشانه احترام به سوی شاپور دراز کرده است و گردن بندی مرواریدی آراسته شده به گردن دارد و بالاپوشی با سنجاقی در جلوی سینه می باشد . این کتیبه نقش دار ساسانی یکی از هنرمندانه ترین نقوش باستانی ایران است که وضح و سادگی و زیبایی آن به راحتی نشانگر عظمت و افتخاری پادشاهان گذشته است . در زمان او مانی نقاش ظهور کرد و دعوی پیغمبری نمود . مانی متولد 215 میلادی بود و از یک خانواده همدانی پدرش فاتک نام داشت . در زمان شاپور مانی ارزش بسیاری داشت به صورتی که در تاجگذاری شاپور مانی مانی در کنار او نقش مهمی ایفا میکرد و از آنجایی که شاپور به عقاید مختلف دینی احترام میگذاشت و بنا به همین آزادی که شاپور به وی داده بود توانست در عراق و خوزستان عقاید دین نوی خود را گسترش دهد . در نهایت به نوشته تاریخ یعقوبی موبد کرتیر که موبد موبدان بود و مقام بالایی را در زمان شاپور اول داشت در دادگاهی عقاید مانی را مردود اعلام کرد و آنرا به اثبات رساند و شاهنشاه را از او بر حذر داشت . مانی که جان خود را در خطر دید در سال 251 میلادی مجبور ترک ایران شد و به سغد و ترکستان پناهنده شد و در انجا به مشغول به تبلیغ دین خود شد . پس از درگذشت شاپور اول مانی دوباره به ایران بازگشت و فعالیت هایش را در شاهنشاهی هرمز اول ادامه داد .

فلیپ عرب امپراتور روم سرزمین های ارمنستان و بین النهرین را برای شاهنشاهی شاپور اول به رسمیت شناخت . شاپور اول با استفاده از اسیران رومی که در "ادسا" نصیب وی شده بود به جندی شاپور رفت و با نیروی اسیران رومی سد سنگی عظیمی ( به نام شادروان = خوش رفتار ) بنا کرد که بقایای آن هم اکنون نیز مشاهده میشود . این سد کمک بسیاری به کشاورزان منطقه نمود و خشکسالی هی سالانه را کاهش داد و در ضمن آب کارون را هم بالاتر از سطح همیشه گی اش نگهداشت . وی برای آبادانی ایران چندین شهر را با استفاده از نیرو های اسیر شده بازسازی کرد . اقدامات او برای مردمش ستایش کننده بود زیرا امپراتوری روم را که چندین سال به ایران حمله میکرد را از پای در آورد و بر پای وی زانو زد.

ساسانیان به سوی تاسیس پادشاهی

 نام سلسله ساسانیان از نیای آنان یعنی ساسان که یکی از مغان معبد آناهیتااستخرفارس بودگرفته شده است .او از نجبای محلی که از ضعف سلسله بازرنکی واردوان ودرگیریها واختلافات داخلی اشکانیان جهت رسیدن به قدرت سودبرد.

پاپک که عنوان روحانی واز بزرگان پارس بودواز ناحیه مادربه خاندان بازرنکی منتسب می شددرشهرخیرکناردریاچه بختگان همچون فرمانروایی خودکامه حکومت می کرد.

اردوان پنجم   اشکانی ازقدرتمندشدن بابک درفارس نگران شدوبه همین دلیل وقتی بابک به تحریک اردشیربرگوچهرقیام کردواورابه قتل رساند(220)وبرپارس مسلط شد،از اردوان خواست اجازه دهد پسرش شاپورجانشین گوچهرشودموافقت نکردواین امرموجب قطع روابط آنان با اشکانیان شد. اردوان مشکلات زیادی ازجمله مشکل درگیری بابرادرش ولاش داشتو تامدتهافرصت پرداختن به بابک وشاپوررا نداشت .1

بعدازمرگ بابک عنوان سلطنت محلی پارس بون تاییداشکانیان به شاپوررشید.احتمالا عدم تایید سلطنت پاپک وشاپوراز سوی اردوان نتیجه ارتباط آنان با ولاش بوده است .

اماشاپور براثرحادثه ای (که محتمل براثر تبانی اردشیروبرادران او بود)درگذشت ورا رابرای فرمانروایی اردشیرهموارنمود،اردشیرکه شغل ارگبذی راداشت با متحدکردن ایالات پارس وتصرف اصفهان وکرمان فرمانروایی خودرا تثبیت وحاکم خوزستان را در224م شکست داد.اردوان در216تا224بررومیان غلبه کردوبه بستن پیمان صلح با آنان موفق شد.2

 1-کریستین سن:ایران درزمان ساسانیان ، ص415)

2 -دکترمحمودجعفری دهقی :بازشناسی منابع وماخذتاریخ ایران باستان از ورودآریایها تاسقوط امپراتوری ساسانی ص 167.

 غلبه براردوان پنجم

اما وبلاخره آخرین نبرداردشیربا اردوان در28اوریل 224صورت گرفت ودرآن روز اردشیرخودرا شاهنشاه فارس نامید اردشیر،اردوان پنجم رادردشت هرمزگان به همراه متحدانش ،خسرواول شاه ارمنستان ، سکاها ،کوشانیان ورومیان شکست داد،در226تیسفون را تصرف وخود را جانشین هخامنشیان اعلام نموده  درتیسفون تاجگذاری کرد. ارتاوازنامی برای بدست گرفتن قدرت تلاش کردولی موفق نشده کشته شد.

"اردشیرباغلبه برحکومت ملوک الطوایفی اشکانی سلسله ملی متکی بردوپایه وحدت وتمرکز دین ودولت ایجادکردندوخودرا وارث هخامنشیان خواندندوبه استحکام قدرت خوددرسه جبهه شرقی (کوشان وهفتالیان )وغربی(رومیان ) وشمالی(ارمنستان )برتری خودرانشان دادندویکپارچگی واستقلال ایران را دوام بخشیدند.وآنچنان قدرتی سازمان یافته فراهم کردندکه بخش اعظم دنیای متمدن را دراختیارخوددرآوردندوبا امپراتوری روم رقابت کرده انتقام شکستهای گذشته را از روم بگیرند.

اختلافات به جامانده از اشکانیان وروم موجب جنگهای بعدی ساسانیان  ورومیان شدبخصوص نگرانیهای پادشاه ارمنستان که ازخاندان اشکانیان بودوازسقوط اشکانیان آشفته شده بودوهاتراشهرمستحکموثروتمند برسرشاه راه بازرگانی به رومیان سالها به آرزوی دست یافتن به آن با اشکانیان جنگ هاکردنداز ترس اردشیروفتوحات او به رومیان پیوستند.وداستان تلاش شاپوربرای تسخیروفتح هاتراوماجرای عشق نضیره دخترحاکم که رشادوصلابت شاپوررا از بالای دژمشاهده می کردواز شاپوردرمقابل

 از دواج با وی قول کشودن دروازه های شهررا دادوبدین نحوشهرالحضر بدست شاپور افتاداین رویداددرسال 240م ویک سال قبل از سلطنت شاپورروی داد.پیش از مرگ اردشیر شاپوربا پدردراداره مملکت سهیم بود.1 شاپوربعد ازاردشیردرسال( 272-241م )به سلطنت رسید،واومتولد200م است ، دراین هنگام مشکلات خارجی ایران را تهدیدمی کرد. 

1-اردشیرخدادادی:تاریخ ایران باستان ، ص 1424.

نبرد شاپورباکوشانها

ازجمله مشکلات خارجیکه  ایران را تهدیدمی کردکوشان هادرشرق بودند،آنان از دومنظر مورد توجه شاپورقرارداشتند ،نخست بواسطه اتجارت بین المللی ثروتمندشده بودند وثانیا مخالف قدرتمندشدن شاپوربوده .1

وبه روم تمایل داشته خواستاربرقرای روابط تجاری بدون واسطه ایران بوده وقراردادهایی نیز دراین زمینه باهم منعقدکرده بودند.

شاپوربسوی آنان لشکری روانه ساخت وپیشاور پایتخت زمستانی کوشانیان  راتصرف واز جیحون گذشته وبه سمرقندوتاشکندرسیدوسلسله ای را که کنیشکای کبیرآن را تاسیس کرده بود را منقرض کرد.

تشکیلات سپاه ساسانیان

درتشکیلات لشکر سیستم ملوک الطوایفی سابق بااحتیاجات جدیدوفق داده شدوقشون چریکی سابق داخل سپاه منظم گردید.نخبه سپاه ساسانیان هماننداشکانیان سواره نظام زره پوش سنگین اسلحه که از سواران نژاده تشکیل می شدبودند.این سواران چنان انبوه به مقابله با رومیان می شتافتندمهبرق زره وسلاخ آنهاچشم دشمنان را خیره می کرد،وتن آنان بکلی از صفحات آهن پوشیده بود.مگر سوراخهایی که مقابل چشم وبینی تعبیه شده است وبعضی از آنهانیزه بدست بیحرکت دریک جامی ایستادند.سواره نظام (اسواران)هنگام جنگ درصف اول بودندوفتح وظفرمنوط به قوت وشجاعت آنها بود.

پشت سواره نظام فیلها قرارداشت ونعره وبوومنظره وحشت آورآنهااسب های دشمن را می ترساند،موخره الجیش را پیاده نظام (پایگان )تشکیل می دادوآنهامسلح به سپرونیزه

وخودبودندودربنه خدمت می کردندآنها از روستاییان بودندکه خدمت نظام از وظایف آنان

1-ر.گریشمن:ایران از آغاز تااسلام، ص 349.

بودوبون امیدبه اجرت وپاداش بجنگ می رفتندبرخی سپره های بلندوخمیده از نی داشتندکه البته کارایی چندانی درجنگ نداشتند وحتی وبولیانوس قیصرروم برای تشوفیق سربازانش آنها را بزهای نفرت انگیزخوانده است ؟اما بعکس آنهاافواجی که از سوی اقوام جنگجوی اطاف کشوربیاری می آمدندسودمندترنداینها هرچندکه از کشوربودندولی چون امرای محلی مستقلی داشتندوصاحب امتیاز بودندمانندسکاهاکه از بهترین افواج به شمارمی آمدنددیگری اقوام کوهستانهای قفقاز وبحرخزراز گیل وکادوسی وورت ها وآلبانیهاودیلمیانونیز کوشان وخیونی که ظاهراکوشان استقلال کامل داشته درمقابل اجرت سپاه خودرا به اردوگاه می فرستادند.1

فرمانده سپاه ایران سرداربزرگی بنام ایران سپاه بدنامیده می شدوعلاوه برفرماندهی درعقدپیمان صلح اختیاراتی داشت .

جنگ اول شاپوربا روم 241تا244م

شاپوربعد از سروسامان دادن به آمور شرق متوجه غرب گردید.مغشوش بودن اوضاءروم شاپوررا بسوی نصیبین نصیبین محاصره وآنجاراتصرف کردپس از آن بسوی دریای مدیترانه وانطاکیه حرکت کرد،وی درسوریه پیش رفت و انطاکیه راتصرف کرداما پس از کشمکشهای داخلی گردیانوس امپراتورروم شدوبالشکری جراربه مشرق آمدوقشون ایران درسوریه شکست خورده عقب نشست .2

.وقشون روم ازفرات گذشته نصیبین راراگرفتندسپس بسوی دجله رهسپارشده تیسفون رامحاصره کردند. در این هنگام رومیان برگردیانوس شوریده واوراکشتند.وجانشین اوفیلفوس عرب(فلیپ عرب فرمانده گاردتخت گردیانوس ) درانعقادصلح عجله کرده پرداخت خراج سنگینی راتعهدکردوبین النهرین وارمنستان را درسال (244م)به ایران واگذارکرد.1وتسلط ایران برهاترا را به رسمیت شناخت .2

1(آرتورکریستین سن :ایران درزمان ساسانیان  ص 233-236)

2(حسن پیرنیا:تاریخ ایران قبل از اسلام و"بعداز اسلام "ص 185.)

این صلح مدت 15سال میان روم وایران صلح برقرارکرد.

درکتیبه کعبه زرتشت شاپورآمده که وقتی مابه سلطنت رسیدیم قیصرگردیانوس ازمردم روم وگوتوژرمن نیروی گردآوردوبرای مقابله باایران به سوی آسورستان (سوریه )آمددرمرزآسورستان درشیکهه ،مرزآنبارنبردبزرگی روی دادوقیصرگردیانوس کشته شدونیروهای رومی تباه شدندوفلیب راقیصرخودکردندوآنگاه قیصرفیلیپ نزدماآمدو پانصدهزاردینارجهت فدیه حیات یاران خویش بدادوباجگذارماگشت ومامشیکهه را به این سبب پیروز شاپورنام نهادیم .اما گردیانوس سپاه شاپوررادرحدودراس العین شکست داد243م اما چندی بعددرضمن جنگ وطی وظاهرادرطی شورشی که فرمانده جدیدگاردفیلیپ معروف به عرب ترتیب داده بودوگردیانوس  در244م گشته شد.

اما تعهدعدم مداخله درارمنستان ازسوی فیلیپ برخلاف منافع روم تلقی شدو15سال بعدوقتی شاپوربه علت کشته شدن خسروارمنستان فرصتی برای حل نهایی مشکل ارمنستان یافت با مداخله مجدد روم مواجه شدواین عمل رومیان را دروغ گویی وپیمان شکنی تلقیکرده بهانه ای برای جنگ دیگری با روم بدست آمد .3

مسئله ارمنستان و شاپور

مسئله ارمنستان شاپوررا دوباره باروم درگیرکردچراکه روم علیرغم تعهد قبلی  نمی باشد.خسروبزرگ پادشاه ارمنستان که درماجرای گردیانوس با اوهمپیمان شده

بودبراثرتوطئه داخلی که ظاهرا شاپورهم پنهانی درآن دست داشته درسال 252م کشته توانست درامورارمنستان مداخله نکند وبا خونسردی شاهدالحاق آنسرزمین به ایران شد، وبعداز آن شاهزادگان وبزرگان ارمنستان با خرسندی فرمانبرداری شاپوررا پذیرفتند

1(گریشمن :ایران از آغاز تااسلام  ص350)

2(کلمان هوار:ایران وتمدن ایرانی  ص 125)

3( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص427)

وشاپورپسرخودهرمزاردشیررا درسال253م بنام ارمن شاه فرمانروای ارمنستان کرد.اوضمن تلاش درجلب مخالفان محلی درصددتوسعه حدودارمنستان برآمد .1

ناخرسندی شاپورازروم

اما اقدام روم درپناه دادن به پسرخسروبنام تیردادکه خردسال بود مایه ناخرسندی شاپورشدوچون گالوس قیصرروم از پرداخت باقیمانده غرامت فیلیپ عرب به ایران خوداری کرده بود،پس از مرگ فیلیپ عرب دیسیوسکه مردی شایسته بودجانشین اوشد.وی باگتها جنگیدولی دراین جنگ خودوپسرش کشته شدند.پس ازاوگالریوس وآیمی لیانوس به قیصری روم رسیدندتانوبت والریانوس 253تا260م رسیدواوگالینوس را درپادشاهی با خودشریک کرددراین زمان وی نزدیک به شصت سال داشت ،اوبعلت داشتن صفات نیک اخلاقی موردمهرومحبت رومیان بودوقبل از جنگ با ایران سه دشمن نیرومندروم را که فرانکها،ژرمنهاوگتهابودندرا از پادرآورده بودوخسروپادشاه ارمنستان از والرین برعلیه ایران درخواست کمک کرد.  فرصت مناسبی  دست  دادتاشاپوربه نحوی  سزای دروغ گویی وپیمان شکنیهای  قیصررا بدهد.

 

یورش دوم  شاپوربه قلمروروم

شاپوردرکتیبه کعبه زردشت می گوید:

«قیصردیگرباردروغ گفت ودرارمنستان رفتارناصواب درپیش گرفت »2

ازاین رو به کشورروم حمله کردودربالیسوس حدودفرات وسطی 60هزارنیروی رومی را تباه کردوتعدادزیادی از شهرهای سوریه وکاپادوکیه را غارت کرد،گرفتاریهای روم موجب عدم مقابله باشاپور شدوبعداز گالوس هم چندسالی ادامه یافت وبیش از

1( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص428)

2( عبدالحسین زرینکوب  تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص429)

37شهرسوریه وکاپادوکیه (ارمنستان روم )طی این جنگها تسخیرویا غارت شد،ازجمله شهرهای دورااورپویس ،حلب ،حماه ،انطاکیه اهمیت بیشتری  داشتند.این تاخت وتاز حیثیت نظامی بالایی برای شاپوربوجودآورد واورا به حق شایسته عنوان «شاهنشاه ایران وانیران »یافت وبرای جلوگیری از تهدیدات بعدی روم درصددبرآمددراوضاء آشفته روم دخالت ونقش خودرا به عنوان پادشاه ایران وانیران تحمیل کند.گویااین اقدام درمقابل اقدامادروم طی  درگیریهای 14ساله شاپوردرشرق ایرانبوده که آنان ، پیمان شکنی کرده واز پیمان م 244سرباززده بودندونصیبین وحران راتصرف کرده اند.

شاپورابتدااین د وشهر راتسخیرسپس تمام سوریه وانطاکیه راتصرف کرد.

.دراین زمان یک پناهنده سریانی از اهل انطاکیه  بنام کوریادس به خاطروعده امپراتوری روم که شاپوربه وی داده بودحاضربه راهنمایی سپاه شاپورتا انطاکیه شد.ظاهرا شاپورقصدداشت انطاکیه را پایگاه استواری برای حمله خودبه روم سازد..

امپراتورروم والریانوس(والرین ) برای جلوگیری ازگسترش کشورگشایی ایران سپاه فراوانی آماده وبه آسیا فرستاد.

وبرای نجات انطاکیه وروم تلاش کنداوکه همانندسلفش دقیانوس (داکیوس)به تعقیب وآذارمسیحیان می پرداخت وقتی درکاپادوکیه سپاه خودرا درمعرض حمله طاعون یافت به وسیله فالگویان ،قهرمان یک ماجرای شوم وبدفرجام اعلام شدوبا آنکه انطاکیه را از شاپوربازستاند0( چهارسال توقف درشرق موجب  تزلزل سربازان وضعف روحی والریانوس شد) .1

پس از آن سپاه روم درتعقیب شاپورتاادس پیش رفت .دراینجاشاپورنقشه جنگی خودرا تغییردادوقشون رومی درمحاصره قرارگرفتندوهرچه تلاش کردنداز محاصره خارج شوندموفق نشدندوالریانوس تلاش کردبا تقدیم مبلغ پول شاپوررابه صلح راضی

1-عبدالحسین زرین کوب : تاریخ مردم ایران قبل از اسلام  ج1ص429.

 

کند.امپیشنهادش ردشدواوناچارتن به جنگ دردادولیکن نتوانست محاصره را بشکنددراین میان بعلت طغیان سربازان خویش ودرحالیکه ازآنهافراری بودباقسمت عمده سپاه خویش به دست شاپوراسیرشدند(سپتامبر260)ووالریانوس امپراتورروم بهمراه هفتادهزارنفرازلژیونرها ، افسران ومهندسان رومی به اسرت شاپوراول درآمدند.این واقعه اثرعجیبی دردنیای آن روزگذاشت ودردیدجهانیان برابهت وعظمت ساسانیان فوق العاده افزود.اسارت والرین درنزدمتحدان طرفین واقعه ای بی نظیرومتضمن عواقب خطیری به نظررسیدامابه هرحال افسانه آسیب ناپذیری روم را یک باردیگربی بنیادکرد.اینکه والرین کی وچگونه دراسارت مردمعلوم نیست .گویا فرمانروایان اطراف چندین باربرای آزادی وی ونیزفرزندش نامه نوشته ولی تاثیری نداشته است .1

اقدامات اسرای رومی درخوزستان

به اسارت درآمدن رومیان درسال 260م و ارسال آنهابه خوزستان واسکان دادن آنهادراردوگاههای نظامی که توسط رومیان احداث گردیدواستفاده ازآنها به عنوان متخصص ,معمار,مهندس واهل فن درتحقق دادن کارهای عظیم عام المنفعه مخصوصادراحداث شهرهاو پلها ،سدهاوراه سازی بخصوص درخوزستان موجب بهرمندی فراوانی شد. با نیروی اسیران رومی سد سنگی عظیمی ( به نام شادروان = خوش رفتار ) بنا کرد که بقایای آن هم اکنون نیز مشاهده میشود

بخشی از اسرای رومی درجندی شاپورجای دادشدندکه آن جایی میان دزفول وشوشتر کنونی قراردارد.ودرشوشترپل شوشتر توسط رومیان ساخته شدوخاطره این فتح بزرگ را شاپوردرپنج نقطه فارس بصورت نقش برجسته به یادگارگذاشت .

شاپوردربخش اول کتیبه کعبه زردشت :"اوخودراپسراردشیرازقدرت خداوندی که پیروزی خودرابدونسبت می دهدسپاس گزاری کرده وبرای اظهارامتنان وی آتشدانهای متعددبرپاداشته ووقف کرده تاشعله مقدسجاویدان به یادحوادث بزرگ مشتعل باشد"واز  1-عبدالحسین زرین کوب:تاریخ مردم ایران قبل ازاسلام ،ص431.

 ایا لتهای کشورمی گویدولی نامی از بیشابوردراین میان نیست اما از وه انتیوک شاپور(به از انطاکیه شهرشاپوراست )نام می بردکه مورخان باجندی شاپوریکی می دانندواین خطارامرتکب شدند،زیرابنظرنمی آیدجندی شاپورکه دراین زمان فقط یک اردوگاه اسرای روم بوده است درکتیبه به این مهمی  ذکرشودولی از شهرسلطنتی نامی برده نشده باشد.1

سیریادیس

شاپورپس ازاین فتح درخشان هرچندقصدیورش به خاک اصلی روم نداشت ولی برای گرفتن زهرچشم  سیریادیس از اهالی انطاکیه را به امپراتوری روم منصوب کردولقب قیصربه اوداد.هرچندکه اوهیچ گاه به امپراتوری روم نرسید وبه حکومت دربین النهرین پرداخت .

اقدامات شاپورکاپادوکیه وانطاکیه

شاپوردرتعقیب موفقیت خودسوریه وبعدبه آسیای صغیررفت وقیصریه (مازاکا)راتصرف کرد،و کاپادوکیه را ویران وغارت کردولی نه درشامات نه کاپادوکیه تشکیلاتی ایجادنکردوفقط به قتل وغارت پرداخت وبه همراه غنایم فراوانی به سوی ایران حرکت کرد. 

خصومت اذینه با شاپور

شاپوردرمسیربازگشت باخصومت اذینه پادشاه تدمر(پالمیرا)مواجه شد.شهرپالمورواقع درصحرای شام ومرکز تجارتی بودواوچندسال برسوریه وقسمت های عمده ایالات رومی آسیایی تسلط داشت وکم وبیش استقلال داشت .

پالمیرا که درمسیرسوریه بین النهرین قرارداشت و وقتی شاپورعازم سوریه بوداذینه به وی نامه نوشت وهدایایی بوسیله فرستادگان به اوتقدیم کردولی شاپورازلحن نامه

 1-علی اکبرسرافراز،بهمن فیروزمند:ماد هخامنشیان  اشکانی  ساسانی  ،ص 340-341.

خشمگین شده وهدایارا نپذیرفت وفرستادگان را به رودفرات انداخت واین غرورشاپور موجب کینه اذینه شدواودرانتظارانتقامجویی از شاپوربودوهنگامیکه شنید شاپورباغنایم زیادی از آسیای عزم ایران است ،ازقبایل بادیه نشین قشونی ترتیب داده درجلگه ای بی آب وعلف به قشون شاپورتاخت وتلفات زیادی به آنان واردکردوبخشی از غنایم را به همراه تعدادی از زنان حرم شاپوررا به اسارت بردوشاپوربازحمت ومشقت خودرا به دجله رسانده از تعقیب اذینه نجات یافت .اماناکامیهایی که ازجانب اذینه متحمل شدازاهمیت پیروزی اوبروالریانوس نکاست  بنظرنمی رسدکه حمله اذینه خطرناک بوده باشدزیرشاپوربه غنایم خودبه ایران برگشت وروایات راجع به حمله اذینه برشاپورتاچه حدبایدمبالغه رفته باشد..

اقدامات شاپورمذکوردرکتیبه  کعبه زردشت

شاپوربعداز این فتح درخشان خودرا شاه ایران وانیران خواندودرکتیبه کعبه زردشت به نشانه سپاس این پیروزی می گوید:مادرسرزمینهای گوناگون چندین آتش ورهران بنیادکردیم وبه بسیاری از مغان عنایت ورزیدیم وایزدان بزرگ را پرستیدیم .شاپوریک آتشکده به یادگارخود،یکی به یادگارآتورآناهیتابرای شادی دخترمان اتوراآناهیتا،شهبانوی شهبانوان ،یک آتشکده بنام اورمزداردشیروپسرمان شاه بزرگ ارمنیان ودوپسردیگرشاپور،شاه میشان ونرسه شاه هند،سکستان وتوران تاکران دریاساختیم. .شاپورکاخ بیشاپورراکمی بعدازغلبه بروالریانوس ساخت ونقش برجسته این پیروزی رابوجودآورد. شاپور با تاج پادشاهی که به صورت کنگره ای است و جامه ای آراسته سوار بر اسب تنومدی است که جلوی او فلیپ عرب امپراطور باج گذار رومی زانو زده و خم شده است . پادشاه ایران یک دست خود را به طرف او دراز کرده تا نشان از قبوا باج او شود . فلیپ در این نقش با تاج رومی و بالاپوشی که بروی دوشش قرار دارد چنان نمایش داده شده که گویی با شتاب به سوی اسب پادشاه ایران دویده و زانو زده است . والرین هر دو دست خود را به نشانه بخشش به جلو دراز کرده . عظمت پادشاه ایران و بزرگی او در تاج - دستبند و طرز آرایش مویش که چین دار است و بر شانه های افتاده است و همین طور از زین و لگام اسب مغرورش به وضوح دیده میشود . کنار دیگر شاپور امپراطور دیگری دیده میشود . که پادشاه ایران مچ دست او را به نشانه اسارت گرفته . پشت سر اسب پادشاه ایران تصویر موبد بزرگ کرتیر دیده میشود که کلاهی بیضی شکل مزین به نشان قیچی به سر دارد و انگشت سبابه دست راست اش را به نشانه احترام به سوی شاپور دراز کرده است و گردن بندی مرواریدی آراسته شده به گردن دارد و بالاپوشی با سنجاقی در جلوی سینه می باشد . این کتیبه نقش دار ساسانی یکی از هنرمندانه ترین نقوش باستانی ایران است که وضح و سادگی و زیبایی آن به راحتی نشانگر عظمت و افتخاری پادشاهان گذشته است

قلمروایران درزمان شاپور

پیروزی های پی درپی شاپورقلمرو ش را غیراز پارس که هسته اصلی خاندانش به شمارمی آید،از ایلام ومیشان وعمان وآدیابن(حدیب  آشورقدیم )تاآذربایجان وارمنستان وقفقاز وآلان (اران)در غرب وکرمان وسیستان ومکران وسندوکوشان درجنوب شرق تاپارتوباختروسغدوکاشغردرشمال شرق را شامل شد.1                                                

سرنوشت والریانوس

تاریخ نکاران می نویسنداوبحال اسارت باقیماندتااینکه پیرشدودراین مدت مانندبرده با وی رفتارمی شد ودرنقش برجسته هازنجیربربازوی اوآشکاراست.لاکتانسیوسمی می  گوید اینکه با قیصرمانندبرده رفتارمی شدوهنگام سوارشدن شاپوربراسب پای خودرا برپشت اومی گذاشت واینکه بعداز مردن اودر266پوستش را کنده درست نمی باشد باشد.

دربعضی آثارمسلمانان ذکری ازآزادی والریانوس آمده وقیدشده که شاپوروی را آزادکرده است .  2

1- عبدالحسین زرین کوب ،روربه زرین کوب: تاریخ ایران باستان،ج4ساسانیان،ص21.

2--محمدجوادمشکور:تاریخ سیاسی ساسانیان ، ج1،ص 177.

اقدامات دیگرشاپور

همچنین باکنجکاوی دستورترجمه آثارمختلف یونانی وهندی ،درزمینه طب ونجوم وعلوم دیگررا صادرکرد.

 در زمان او مانی نقاش ظهور کرد و دعوی پیغمبری نمود . مانی متولد 215 میلادی بود و از یک خانواده همدانی پدرش فاتک نام داشت . در زمان شاپور مانی ارزش بسیاری داشت به صورتی که در تاجگذاری شاپور مانی مانی در کنار او نقش مهمی ایفا میکرد و از آنجایی که شاپور به عقاید مختلف دینی احترام میگذاشت و بنا به همین آزادی که شاپور به وی داده بود توانست در عراق و خوزستان عقاید دین نوی خود را گسترش دهد . در نهایت به نوشته تاریخ یعقوبی موبد کرتیر که موبد موبدان بود و مقام بالایی را در زمان شاپور اول داشت در دادگاهی عقاید مانی را مردود اعلام کرد و آنرا به اثبات رساند و شاهنشاه را از او بر حذر داشت . مانی که جان خود را در خطر دید در سال 251 میلادی مجبور ترک ایران شد و به سغد و ترکستان پناهنده شد و در انجا به مشغول به تبلیغ دین خود شد . پس از درگذشت شاپور اول مانی دوباره به ایران بازگشت و فعالیت هایش را در شاهنشاهی هرمز اول ادامه داد

همچنین وی به مانی توجه کرده واورا موردحمایت خودقرارداداماقبل ازمرگش در270م مانی مورد بی مهری وآذارقرارگرفت ودرزمان بهرام اول کشته شد.

بعداز شاپوردرسال 271هرمزدبه سلطنت رسید.

 نتیجه :

شاپورپس از اردشیردر(241م تا272م )به سلطنت رسیداوازجمله مقتدرترین پادشاهان ساسانی دردوره چهارصدساله حکومت آنهااز226تا652وسقوط یزدگردسومآخرین فرمانروای ساسانی  بود.البته شاپورفتوحات بسیارزیادی کرد امافتوحات وی موجب برقراری تشکیلادت اداری ساسانی درآن سرزمینها نشدوبیشترجنبه فتح وغارت آن مناطق رابهمراه داشت .در آغاز سلطنت شاپور اول ، در روم اغتشاشهائی بوقوع پیوست که موجبات ضعف آن دولت رافراهم آورد . پادشاه ساسانی با استفاده از ضعف مورد اشاره ، با آن دولت وارد نبرهائی شد که بمدت سه سال (از 241 تا 244 ) ادامه یافت .شاپور در ابتدا نصیبین را محاصره وتصرف کرد . سپس بسوی دریای مدیترانه راند وانطاکیه را تحت نفوذ خویش در آورد . همزمان با این پیروزیها ، اوضاع داخلی روم سرو صورتی بخود گرفت ، گردین یا گرد یانوس به امپراتوری رسید وبا نیروئی گران به قصد جنگ با شاپور وباز گرفتن نقاط از دست رفته امپراتوری حرکت کرد .

سپاهیان ایران در شامات  از گردین شکست خورده عقب نشینی آغاز کردند . امپراتور روم در تعقیب آنان از رود فرات گذشت ، نصیبین رابتصرف در آورد ، دجله را پشت سر گذاشت وتیسفون را در محاصره گرفت ، اما در هنگام محاصره شهر اخیر بتوسط سپاهیان رومی که بر وی شوریده بودند ، کشته شد . پس از گردین ، فیلیپ معروف به فیلیپ عرب به امپراتوری رسید . وی مصالحه نامه ای را امضاء کرد که بموجب آن تصرف بین النهرین وارمنستان توسط پادشاه ایران برسمیت شناخته شد و پرداخت غرامت هنگفتی تعهد و تقبل گردید

دوره ی دوم جنگهای ایران وروم دو سال (از 358 تا 360 میلادی ) بطول انجامید . در این نبرد ، وی بهمان روال نخستین جنگ با رومیان ، از فرات گذشت وانطاکیه را بتصرف در آورد . هنگامی که والرین  امپراتور روم از این پیشامد آ گاهی یافت ، با نیرو ئی گران آهنگ آسیای صغیر کرد ، انطا کیه را تسخیر نمو د. شاپور نیروی روم را در چنان تنگنائی قرار داد که راه فرار بررومیان بسته شد و والرین اسیر گردید . مورخان رومی این حادثه را نتیجه ی خیانت یکی از افسران سپاه والرین موسوم به ما کریانوس می دانستند که می خواست مقام امپراتوری روم را از آن خود سازد . اما این گفته باور کردنی نیست وبوی تعصب از آن بمشام می خورد . نکته ای که مسلم است آنکه گرفتاری و اسارت و درهم شکسته شدن نیروی وی توسط شاپور اول ، موجب ازدیاد شوکت وعظمت دولت نو بنیاد ساسانی در انتظار مردم آن دوران گردید .

" شاپور از وجود اسیران رومی در بنای پل شوشتر وسد شادروان استفاده کرده است ."  شاپور پس از اسارت والرین ، یکی از بزرگان انطاکیه بنام سیر یادیس را به امپراتوری روم برگزید . سپس از فرات گذشت ودر آسیای صغیر به پیشرویهای نمایانی نائل آمد .هنگامی که شاپور عا زم شامات بود ، اوذینه  سلطان تدمر تحفه ها وهدایای گرانبهائی نزد او فرستاد . اما بطوریکه نوشته اند ، پادشاه ساسانی پیشکشها ی ویرا نپذیرفت وفرستادگان سلطان را به فرات افکند . این کار بر اوذینه  گران آمد و وقتی که شاپور پس از جنگ بارومیان از راه آسیای صغیر به ایران باز می گشت ، گروهی از عربان به فرمان اوذینه با رو بنه ی او را بغارت بردند وسپاهیان ایران باتحمل رنج ومشقت فراوان ودادن تلفات بسیار به ایران باز گشتند .

بنای شهرهای بسیار واز جمله شهر شاپور در نزدیکی کازرون فارس وجندیشاپور یا گندی – شاپور بین شوشتر ودزفول خوزستان – ونیشابور در خراسان را به این پا دشاه منسوب دانسته اند . شاپور اول در 272 میلادی زندگی را بدرود گفتوهرمزدفرزندش پس از وی به مدت کوتاهی سلطنت کرد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده در  سه شنبه بیستم بهمن ۱۳۸۸ساعت 22:31  توسط سعید   | 

کشتی سازی وکشتی رانی درایران باستان

مقدمه :

پهنه های کسترده آبی ایران زمین ورودخانه های پرآب ودریاهاواقیانوسهای مجاوراز دیربازپهنه دریانوردی ایرانیان بودودرشاهنامه ازکشتی ودریانوردی ایرانیان سخن رفته است .

انسانهاقبل ازآنکه بتواندچیزی برای سفرشدن بروی آب بسازند،آموختندکه چگونه برتنه درختان بروی آب سوارشوند.

درگام بعدی فهمیدندکه بابستن چنددرخت وپوشاندآنهاباالیاف وپوست درختان می توانندقایق بهتری داشته باشندوبه این ترتیب کلک و با خالی کردن تنه درختان هوری راساختند.

آنان انواع قایق ها راساختند واستفاده کردند مثلادونوک جلووعق تیز بنام بلم یا نوک جلوتیزوعقب قایق پهن بنام جالبوت وامثالهم . امابرای حرکت قایق های خود ابتدااز دست وپاخودکه درآب فرومی کردندوسپس به وسیله چوبهای بلند یا پهن بنام پارو وبعدها نیزاز بادبان استفاده کردند.وتصویرهای حک شدهیافت شده  وگویچه چغامیشان نمونه های زنده این

قدمت دریانوردی ایرانیان است که با ساخت قایق های بزرگتروکشتی بزرگ به خلیج فارس ودریای مکران واقیانوس ها واردشدند.

ایرانیان خردمندبااختراع : بادبان ،سکان ،قطب نما،عمق یاب،تقویم دریایی ،رهنامه ودیگروسایل دریانوردی باشناورهای خود یاملل تابعه به سفرهای دورودراز دریایی پرداختندواز طریق خلیج فارس وتنگه هرمزراهی اقیانوسها هندوآرام شدندوبه یمن ومصرودریای مدیترانه درغرب ونیزهندوسوماترا،چین وحتی ژاپن شدند.

اصف نیای آریانی می نویسید:بدون تردیددریانوردی وکشتیرانی تجاری ازدوران افسانه ای تاکنون درایران وجودداشته است هرچندمورخین مغرض دیگری نیزوجودداشتندکه گفتندوجودکشتی رانی به اندازه ای غیرقابل قبول است که وجودماردراسکاندیناوی قابل قبول نیست با این وجوددریانوردان ایران با اکتشافات دریایی درخلیج فارس واقیانوس هندتا یمن ومصروعبورازترعه سوئزبه مدیترانه رفتند واقعیتی مسلم است.  تسلط برآبهای خلیج فارس دردوران هخامنشیان به بعدوروابط تجاری مخصوصاباهندوچین ونیزاکتشافات درمدیترانه وجنگهای دریایی بایونانوانتقال صدهاهزارسربازازروی پلهایی ازقایق وحمایت دریایی ازنبردهادریونان  وسیادت برآبهای مدیترانه والبته شکستها در نبردهای دریایی چون سالامیس ومیکال ،بعلت طوفان های دریایی ونقشه های یونانیان که از کشورهای خوددر جنگندفاع می کردندوهمچنین کمکدریانوردان ایرانی  به اسکندردرگذرازسندتابه آبادان واهواز،بیانگرآشنایی وشجاعت ودرایت دریانوردان ایرانی است .

1-فصل اول

 1-گفتاراول

قایق ها

پهنه گسترده ایران دردوران باستان دارای مرزهای طولانی دریایی ورودخانه های پرآب وقابل کشتیرانی بوده است .به این دلیل توجه به دریا ودریا نوردی وتهیه وسایل دریانوردی مورد توجه بوده است .

انسان قبل از ساخت وسایل سفربروی آب ،آموخت که چگونه برتنه درختان می تواندبرروی آب سوارشودوازمیان آب بگذرد.

رودخانه هابخصوص درجنوب غرب ایران وآب های خلیج فارس ودریای مکران (عمان )واقیانوس هنداز دیربازپهنه دریانوردی ایرانیان بوده است ودرکتاب پرارج شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی چندین بار از کشتی سازی وکشتی رانی ایرانیان سخن هاگفته است .

اولین قایق هایی که دررودخانه ها به حرکت درآمدندبه شکلهای گوناگون ساخته شده اند،ابتدا انسانها یادگرفته اندکه از تنه درختان خشک شده  برای حرکت برروی آب استفاده کننده درگام بعدی  بعدی آنان فهمیدند که با بستن چنددرخت به همددیگر وسیله بهتری ساخته می شودوآنها کلک را ابداع کردند.سپس با گذشت زمان وکامل ترشدن ابزار ها آنان توانستند با خالی کردن تنه درختان قایقی بهتروسریعتری بنان هوریبرای سواری برآب  بسازندکه حتی امروز از اینگونه قایقها ساخته شده بکارمی روند.همچنین قایقهایی از جنس نی که برای جلوگیری از ورود آب آنهارا با پوششی از پوست حیوانات آنان انواع قایق ها راساختند واستفاده کردند مثلادونوک جلووعق تیز بنام بلم یا نوک جلوتیزوعقب قایق پهن بنام جالبوت وامثالهم رامی ساختند.1

2- گفتاردوم

*-وسیله حرکت قایق ها*

ابتدا برای به حرکت در آوردن این قایق ها انسانها  دست وپاخود را در آب فرومی کرده وآب را به سوی جهت مخالف می راندند،سپس آموختند که با استفاده ازچوب های بلند درمناطق کم عمق رودخانه وچوبهایی بعنوان پاردرنقاط عمیق تراستفاده کنند.

وبرای جلوگیری ازنفوذآب قایقها را با استفاده از الیاف درختان وپوست حیوانات وبعداز پنبه وروغن ماهیهاوکوسه های  دریایی استفاده کردند.

سپس  از وسیله ای بنام بادبان که درمسیر باد قرار گرفته قایق ها وکشتی های را درمسیرخود بحرکت درمی آورداستفاده کردند.2

گفتارسوم  

قایق های ماهیگیری

زورق های ماهیگیری بدوی که هنوز هم در مناطق مختلف استفاده می شود یادگارادوارگذشته بسیاردوراست اهالی جزیره سوکوترا که درفصل صید ماهی به مسقط می آیندیک نوع قایق بنام داماس بکارمی بردند،که عبارت از سه تنه درخت به طول 6 پا وبا الیاف نباتی بهم آنها را به هم می پیوستندوقطعه وسطی آن بلندتربود.

نوع دیگرقایقی بنام شماشه که درساحل باتینا مورد استفاده قرارمی گرفتکه عبارتندتعدادی چوب درخت خرماکه آنها را پهلوی همدیگر می بستند وروی آن را با الیاف وپوست می پوشاندندوظرفیت دو نفر را داشت.

فصل دوم :دریانوردی ایرانیان پیش از تاریخ

گفتاراول

دوره پیشدادیان

نخستین کس که درمیان ایرانیان به ساخت کشتی پرداخت جمشید از دودمان پیشدادیان بود.

ابوالحکیم فردوسی درشاهنامه:

گذر کرداز آن پس به کشتی به آب       زکشور به کشوربرآمدشتاب

پس از جمشید در زمان پادشاهی ضحاک ،سپاه گرانی برای سرکوبی بهو (سرندیب شاه )دست نشانده

مهراج (مهاراجه )فرمانروای هندفرستاده شد.  3  ازقرا ئن چنین بنظر می رسدکه مهراج به طور ناگهانی با قیام بهو روبروشدواز فرمانفرمای خود ضحاک ماردوش که مقررش در بیت المقدس است کمک خواست [ازبرسی مطالب مختلف چنین استنباط می شودکه علت قیام بهوبرعلیه مهاراجه تمایلات استقلال طلبانه او بودکه مایل نبود مهراج از ضحاک فرمانروای ایران فرمانبرداری کند].

خشم ماردوش از نافرمانی بهو برانگیخته شدوبه گرشاسپ ،سردارایرانی فرمان دادکه به کمک مهراج رفته بهورا دستگیرکند.

       سوی کشورهند پرواز کن                              سرندیب شه را زکین سازکن

                  بهورا ببند وازآنجابیار                                بدرگاه مهراج برکش بدار

وبدین سان ،ناوگان سلطنتی ایران مرکب از چندین هزار کشتی بیت المقدس را بسوی سرندیب ترک

کردندوراه یک ساله را طی 6ماه پیمودندوبه بندری درجنوب هندوستان(مالاکا) رسیدند.واز آنجا عازم سیلان شدند.

بهو درسیلان سپاه عظیمی تدارک دیده بود،شانزده هزارفیل جنگی ودومیلیون سپاهی وآماده نبرد بود،باوجود تمام این امکانات سپاه ایران بهمراه مهراج بربهوپیروز شدندوبایکصدوبیست  کشتی که مهراج باعلاقمندی در اختیار سپاه ایراندادبه کشور بازگشتند.

گفتاردوم

دوره کیانیان

با انتقال حکومت از پیشدادیان به کیانیان ،صحنه حوادث نیز از سرندیب به هاماوران تغییرکرد.

کیکاوس درطول سفرخوددرکشور،ازنیمروزگذشته به ساحل مکران رسید،وناگهان تصمیم گرفت به هاماوران یورش برد.

بزد کوس وبرداشت ازنیمروز                    شده شاددل شه گیتی فروز

ازایران بشدتابه توران وچین                  گذرکرد از آن پس به مکران زمین

وبدین سان زورقهایوکشتی های بسیاری ساخته شدوشاه بهمراه سپاهیانش سوار برکشتی آبهای زره را پشت سرگذراندن ویک هزارفرسنگ راه را پیمودندتاسرانجام به خشکی رسیدند.

بی اندازه کشتی وزورق بساخت      بیاراست لشکربدودرشناخت

و                    خبرشدبدیشان که کاوس شاه              برآمدزآب زره با سپاه .4

------------------------------------------------------------------------------------------------

4-زره به معنی عام کلمه( دریا)یا وبطوراختصاص دریایی است میان قزوین تاکرمان ومکران را می گویند.

همانا که فرسنگ بودی هزار               اگرپای رارای کردی شمار

به دست چپش مصری وبربراست       رهش درمیانه بدان سودرست

هاماوران از کلمه [حمیرویمن است ]که پروفسوردارمستر معتقداست فردوسی بکار برده است .

این همان پانته است که مصریان از آن یادکرده اند ویکی از مراکز دادوستدقدیم وجدید است .5

هنگامیکه  بادهای موسمی جنوب غربی به بادهای شمال شرقی مبدل می شود  هزاران  سوداگر به آنجا وارد  می شوند  . کیکاوسی هاماوران راشکست داد و به عنوان  غنیمت  جنگی با سودابه که زیبایی خیره کننده اش او رامجذوب کرد بودازدواج کرد .  اما کیکاوس با نیرنگ به            داخل قلعه کشیده شد  ودر آنجا  زندانی گشت ، خبرزندانی شده کیکاوس  به رستم  رسید  واوسپاهی گران  را بسیج کرده  از راه  دریا به هاماوران شتافت  ،ورود او به  هرج ومرج ها هاماوران  خاتمه داده  وباآزادی کیکاوسی وشکست  دشمنی  اعتبار سپاه ایران را تثبیت می کند .

*کشتیرانی  ایرانیان در دوره  قبل ازایلام  *

قدیمیترین سنددریانوردی ایرانیان مربوط به گویچه ای است ازگل پخته که درحفاریهای چغامیش

خوزستان بدست هیئت اکتشافی آمریکایها بدست آمدوقدمت آن به 6هزارسال قبل از میلادی

می باشد.6چغامیش درحاشیه شمالی شوش میان رودخانه های دزوکارون است ودرهزاردوم پ .م قلعه ای ایلامی درانجااحداث شده بود.مهرپیداشده پادشاهییا فرماندهی  را نشان میدهدکه ازجنگ دریایی درحال بازگشت ،این تصویرنمایش گرجنک دریایی است که احتمالادررودخانه های داخلی روی داده است .فرمانده گرزی بدست داردودردست دیگرش درحالیکه سواربرقایق

درحالیکه تعدادی اسیردست بسته چلوی پای اوافتاده اندوریسمانی که اسرارا باآن بسته اندرا دردست دارد.همچنین یکی ازملوانان روی دماغه کشتی نشسته وچیزی مانندعلامت یاپرچم دردست داردکه ازآن به نخستین کیان ایرانیان برآبهایادشده است .همچنین درکشتی یک راس گاودیده می شودواین امرنشان می دهدکه کشتی از سفر دوری بازمی گردد.درحال حاضرنیز

لنجها وکشتی ها با خوداحشامی ویاگوشت وموادغذایی به همراه خوددرسفرهای دریایی می.

برند.متاسفانه این گویچه توسط آمریکایهابرای مطالعه بیشتربه آمریکابرده شدودیگربه کشوربرنگشت .

                     *کشتیرانی  ایرانیان در دوره  ایلام  وماد *

هزاران سال پیش از آنکه یونانیان  از بربریت  بیرون آیند  و پیش از سیر و سیا حتهای دریایی                  فنیقیهادر  مدیترانه  و اقیانوس  اطلس، فرهنگ و تجارت  بشری  در سرزمین های  ساحلی  خلیج فارس  متمرکز  شده بود و مردم  این نواحی  که بیشتر  از قبایل  مختلف  از جمله آنها                    اسلاف فنیقیهایا همان  مردمان  سرخ مرموز  بوده اند  . عاملان  تجاری فعال  یا واسطه های  پرکار  بازرگانی  وداد وستد  بوده اند  .به  مرور زمان مردان سرخ(فنیقیها)، سرزمین  خویش  ایلام  را ترک  کرد  و در جزایر خلیج فارس  و بحرین ساکن  شدند و از آنجا  در امتداد جنوب  عربستان  و سواحل دریای  سرخ پراکنده  شدند .

دریایی سبز را به دریایی سرخ  نامیدند و در 1800ق .م بوسیله  قحطانیها از آنجا رانده  شدند وبه  حضر ماوت آمده بر آنها  فرمان رانده نام خویش را برقلمر و پادشاهی حضر موت  گذاشتند .7

*نام خلیج فارس درمیان اقوام مختلف*

درکتابهای  قدیم  که در دانش  جغرافیا  نوشته  شده است  نام  خلیج فارس  ((پرسیکوس سینوس ))  یا ((سینوس پرسیکوس ))  یعنی  خلیج پارسی آمده است .8 در دوره  هخامنشی 

پارسا درایا (خلیج فارس )  و  رو میان آن  را ماره پرسیکوم   و جغرافیدانان  مسلمان پاسادرایا

 (بحر فارس  )  و سینوسپرسیکوس را(خلیج فارس )نامیدند.

       قبل از پارسیان ایلامیان  ودریانوردان  آنها  وسپاهیانشان  که به ریشهر  (بوشهر)  وسرزمین  بحرینی (دیلون )می تاختند .ایلامیها  نخست  سومر و بابل  را گرفتند  پس همسایگان  برایلام  تاختند  و ایلام را با قهر (کشتار ) به تصرفدرآورده شهر شوش  را ویران  کردند 9.

همه  اقوام  از ایلامی  ، سومری ، اکدی وبابلی و مدی و پارسی  علاوه بر  جنگ  وستیز  دست به  کار ساخت   تمدن بزرگ  بین النهرین  بودند،  واز دریایی نیم  بسته  که آبش شور  وراهش  پر خطر  و مواج  و نامش  (ناره مر تو )  که در زبان  سومری  به معنی  رود  تلخ  بود  بهرمند  می شداند ، و از آنجا  به مناطق  دیگر دنیا می  رفتند .10 (شاید  منظور  از رود تلخ  اروند  رود باشد  که ازآبادان  به طرف  جنوب آب آن از تلخی تا  دهانه  خلیج  فارس که به  شوری  می گراید)باشد.

ایرانیان  می دانستند  که تیره های از آریائیان  از رود  هندوش گذشته  و وراد دامنه  کوههای  پر برف  شمال  سکونت  گزیدهاند.ومی دانستند  که به سبب وجود  آبهای  فراوان  و زمینهای                                    زرخیزسندومحصول فراوان ،روابط تجاری غیر  منظم  بازرگانی  با جلگه  بین النهرین  و کشور ایلام  که از  روزگار دیرین  برقرار کرده بودند،  ولی  در زمان  ما د به علت  گرفتاری ماد  در                                 مناطق شمالی  کمتر بفکر  دریای پارسوروابط تجاری  افتاده  بودند.11

 ر.وادالا نایب کنسول فرانسه  د ربوشهر  درباره  بشر اولیه  وقایق  سواری  آنها می نویسد :

تاریخ بشر  از خلیج  فارس آغاز  گشت ،  بنابراین  خلیج فارس اولین  دریایی است  که انسان برروی آن  با قایق های کوچک بحر پیمایی  کرد.  به هر حال  اولین  انسانهای  دوران  کهنی مانند ( فنیقیان ، بابلیان  ،  کلدانیها،سومریان ) ونیز (یونانیان  وایرانیان  وتازیان ) در آبهای  خلیج  فارس  کشتیرانی  کرده اند . بقایای  گورهای دیرین بحرین وایلام  و پیرامون بوشهر  ثابت  می کند  که در آنجا  هزاران  سال  پیش تأسیسات  کشتیرانی  وجود داشته  است .12

*دریانوردی ایرانیان  د ردوران  هخامنشیان *

1-دوران پادشاهی  کمبوجیه

دوران کمبوجیه  پسر ارشد کورش  شاهد  فعالیتهای دریایی بوده ایم . او  که بعد از مرگ  پدر در اسال (530- 522پ.م)  به سلطنت  رسید  و در رأس  سپاهیان  خود  به سوی  مصر  حرکت  کرد .  فرعون  مصرآمازیس با پلیکرات جبار  مقتدر  سامش متحد شد، ولی هنگامیکه  سپاه  ایران در غزه  اردوزد  جبار  سامس فرعون  را ترک  کرد  وبسوی  کمبوجیه  شتافت  و اسرار دفاعی  مصریان را فاش  ساخت . و عاقبت  منفیس بدست  پارسیان  افتاد .

 کمبوجیه  سه  سفر جنگی به منظور  توسعه  تفوق  پارسیان  طرح ریزی کرد. 13

ازجمله آنهاکه نبرددریای می باشداین کا رزاری بر ضد  کارتاژ طرح  شده بودکه  با خود داری  فنیقیان  از تاختن به یک شهرزاده خودشان  عقیم  ماند .14 زیرا  بقیه  نیروهای  بحری برای انجام  کار کافی نبودند وبه همین جهت  کارتاژرهایی یافت .15

     2- دوران پادشاهی  داریوش اول

1-اکتشافات  دریایی اسکیلاس

عملیات  داریوش  ضد عصیان  های شرق کشور سپاه او را تا دورترین ناحیه  کابل  کشاند  .این  امر که  در اوایل حکومت  داریوش صورت  گرفت  بعدها  موجب  فتح  تمام ناحیه  گنداره  و همچنین  تمام  هند غربی و دره سند تا  مصب آن گردید . د رمحل  اتصال  رود کابل  ورود سند  ، نزدیک  شهر  کسپاپیرس ،  داریوش  فرمود : جهازاتی  بسازند  و آنها  را تحت  فرما ندهی  یک  یونانی  از مردم  آسیایی صغیر بنام  اسکیلاسی کار یاندی  قرارداد ، وی مامور شد  ازراه دریا راه مصر رابیابد . این نقشه  وسیعی  برای تجسمی  راههای  دریایی به منظور  اتصال  بخشهای شرقی  شاهنشاهی  به مستملکات  غربی آن بود . جهازات  مذکور  پیش  از رسیدن  به مقصد  ((سی ماه))  د ر راه بودند  .علاوه  بر اهمیت  سیاسی امور تجاری  محرک  داریوش

 دراجرای  مقاصد ش بود  . قبطیان  هنگامی که  کشتی های ایرانی  را مشاهده  کردند  همگی  ترسیدند  ،  می گویند  آفتاب  هنوزسرنزده  بود که  کشتی های ایرانیان  به سواحل نیل رسیدند  و قبطیان  از ترس  واعجاب  به خاک  افتادند 16  اقدام دیگر داریوش  حفر قناتی بین  بحر  احمر و بحر روم بود .17  پس از اینکه آنها به ایران  مراجعت  کردند ،  داریوش  هندی ها را مقهور  ساخته کشتی های مادر دریا به آمد  و رشد پرداختبرهنرمسلط شده علاره برروابط تجاری مالیات کلانی از هندوستان گرفتند. 18  اگر مسافرت  دریایی  اسکیلاس موجب  شدن  راهی  از رودخانه  نیل و دریایی روم  به  دریایی سرخ  و اقیانوس هند  و خلیج فارس  شده باشد ، باید  گفت  که اسکیلاس ایرانی ویادرخدمت  ایرانی ها در سال های 516تا 513 ق. م  کار  عظیمی انجام  داده  است . اسکیلاس را برخی  یونانی  و جمعی  فرماندار ایرانی  ناحیه سند  می دانند .

2-اکتشافات   دریایی برخی پارسی در آب های سرزمینی  یونان 

سفر  دریایی برخی پارسیها به آب های سرزمینی  یونان  وبررسی  وضعیت سواحل وبنادر  آن جا حاکی  از آن  است  که داریوش  علاوه  بر اعزام  اسکیلاس به آب های  دریایی سرخ  ودریایی مغرب  و سواحل  آفریقا  ،  دسته ها  و گروههای  دیگر  را هم  به دریاهای  مختلف  اعزام  داشتهاست  . ماجرای سفر  دریایی پارسی از آشنایی دموکدس  با داریوش  آغاز می شود  دموک دس طبیب پوکرات حاکم  جزیره  سامس بود ،  بعد از کشته شدن  پوکرات  با غل و زنجیر  به شوش آورده شد و درآنجا  تصادفاً به معالجه پای در رفته  داریوش  و سپس  دمل چرکی  سینه آتوسا دختر  کورش وزن  داریوش  اقدام  کرد،  او که میل به بازگشت  به یونان  داشت ازاتوساخواست شاه را قانع کندکه وی را برای اکتشاف سواحل یونانبه همراه تعدادی پارسی بفرستدالبته اوبه امیدبه بازگشت به کشورش این کارراکرد.داریوش  او را به همراه نجبای پارسی راهی این سفر دریایی کرد .

پانزده  نفر از نجبای پارسی  بادموک دس  جهت  تحقیقات  راجع به سواحل یونان  رفتند.

  این هیئت  نخست  به صیدارفت وبا دو کشتی تری رم  ویک کشتی  پرازآذوقه عازم  یونان  شدند  کشتی ها در ساحل  یونان  حرکت  می کردند  ونجبا آنچه  قابل  ملاحظه  بود  می نوشتند ، سپس به شهر  تارنت (در جنوب  ایتالیا )  رفتند  .اما آریستو  فیلد  حاکم تارنت به علت  علاقه اش به دموک دس سکانهای کشتی ها  را برداشت  وپارسی ها را محبوس کرد . دموک  دس به وطن  خود  شهری در ایتالیا رسید و سپس  ایرانیان  آزاد شده بطرف آسیا رهسپار شدند و در مراجعت  دچار طوفان  شدند  ودر پی گیوس ، به ساحل افتادند و اسیر شدند امال شخصی بنام گیل از اهالی تارنت . ، آنها  را نجات  داد و نزد داریوش آورد. اینها نخستین  پارس هایی  نبودند که از آسیا به یونان رفتند .19

 آنگاه آریا  را منس ساتراپ  کپادوکیه  ، با ناوگان  کوچک  مرکب از سی زورق پارویی  از دریایی اکسین گذشته  برادر یکی  از روسای سیت را اسیر کرد  وسرانجام ماندروکلس سامی بوسفر را تسخیر  کرد .20

ناوگان  دریایی از ششصد کشتی  بادبانی  از اقوام آسیای صغیره  تهیه  شد  تا سپاهیان  ایران  را حفاظت  کند.  داریوش از پلی  که توسط  ماندروکلس  از یک طرف  تنگه  به سمت  دیگر  ساخته  شد  خشنود  و همه گونه  انعام  به اوداد 21.

*دوران  خشارشاه *

سفر دریایی ساتا سپس  شاهزاده  ایرانی  به غرب  آفریقا  ، نام  او که  صد اسب  بوده  و از شاهزادهگان  هخامنش بود،  مرتکب گناهی  عظیم  شدو عاقبت  به  کیفری  سخت  محکوم   گردید . او دخترمگابیز را ربوده بود و در مقابل این  خیانت  محکوم  به اعدام شد .

 ولی  مادرش  که خواهر  داریوش  بزرگ بود عفو شاه  را تمنا کرد  و خودش  مجازات  سخت  دیگری درخواست کرد وآن  اینکه  او دور لیبیا (آفریقا)  بگردد و وارد  خلیج فارس شود . خشیارشاه  به این شرط  که او  به مصر برود  و کشتی  گرفته تاستون هرکول  پیش روفته ،تا  انتهای آفریقا  را از طرف  مغرب  که سل انت نام داردرادورزده  وبه طرف  جنوب  براند .

او چند  ماهی  دریا  نوردی کرد  وبه جایی رسیدند  که کشتی آنها دیگر حرکت  نکرد  ویا بگل  نشست .وقبل از کامل شدن ماموریت بازگشت ، خشیارشا او را به مجازات  اول رساند .22

خشیارشا پس از پدر سیاست  او را دنبال  کرد و قوای  خود را به اروپا فرستاد وبرای عبور  سپاهیان  از مهندسان فینیقی و مصری خواست تا  بین آبیدوستاسستوس پلی برهلس پونت بزنند   ولی این  کوشش بعلت طوفانی  بودن  دریابی  فایده  بود . از زور قها وناوها پلی  دوگانه  زده شد .قایقهارا با  طنابها به هم متصل  کردندو رویشان  از تنه  درختان  و خاک  و چوب پوشانیدند  وآن  گونه  که می گویندراه برای عبورسپاه  خشایارشاکامل گردید ، از علایم  دریایی هم غفلت  نشد  ،پس از عبور  سپاهیان  ناوگان  خشیارشا به حرکت  د رآمده  وارد دورسیکوس شد .      در آن  نبرد  1207 کشتی  جنگی  وجود داشت  که 300 کشتی ازفنیقی ها ، 200 کشتی  را مصری ها ، 150 کشتی را قبرسی ها اهداء کرده  بودند ،ازکیلیکیه ، یونانی ها و هلسپنت هرکدام  یکصد  کشتی  و کاریان 70  کشتی ، ائولی ها 60 ، لیبی ها 50،پامفیلیاودوریان  هریک  سی کشتی  و جزیره  نشینان هفده کشتی  واگذار کرده بودند.

در این کشتی ها 200 ملوان  بومی و 30  دریا نورد ایرانی  خدمت  می کردند  .افزون برآن  سه هزار زورق  سه پارویی و پنج  پارویی ،سفینه ها  و قایقهای  سبک ودوبه های  دراز  مخصوص حمل چهارپایان وجود داشت  که در هریک  از آنها  80 نفر  خدمت  می کرد. خشایارشا رویهم 4207  کشتی و 610  و517 سپاهی در اختیارداشت  که به یاری تراسی ها 120 کشتی و 2400 نفر سپاهی  به آنها  اضافه  شد و فرماندهی  ناوگان  به عهده  چهار دریا سالار  بود که همگی  آنها ایرانی  بودند .هخامنش برادر خشایارشابرکشتی های مصری بود،آریابیگنسپرداریوشوگوبریاس برادرناتنی خشایارشا برکشتی های یونانی نظارت وبقیه  کشتیها قسمتی تحت  فرمانده ی پریکساسیس وبقیه  تحت فرماندهیمگابیزوس وسایرامرای دیگرازاقوام تابعه  بودند .

ناوگان  ایران درعبور  از کنارشهر  کاستانیا وساحلسپیاس  گرفتار طوفان  شد  وبالغ بر چهار صد کشتی  جنگی  وتعداد بی شماری تدارکات از بین رفت . یونانیها  امیدوار بودند که کشتی های زیادی برای ایرانیان باقی نمانده باشد ، ولی ایرانیان د رانتظار یونانیان بودند وبرای جلوگیری از فرار آنها چند  صد کشتی  بطرف  او بوآ فرستادند  وتنگه اریپوسرامسدود کردند .باران سیل آسا یی باریدوطوفان  در گرفت  وکشتی هارا بشکست  ، ایرانی ها پس از درگیری بی سرانجام  د ر                              آرته میزیوم که طی آن درگیری  سی کشتی  از کشتی های خودی  از دست رفت  . نقش مهاجم  را گرفته  نیمی از کشتی هایآتنی هارا فلج ساختند .آنگاه  خبر رسید  که ترموبیل  در شرف سقوط  است  و یونانیها عقب نشینی  کردند  خشایارشا  به آنجا  تاخت  ومعابد  آتنی  را به انتقام  نابودیسارد، آتش زد و ناوگان ما به سویاورپیوس روان  شد .سونیوم را دور زده  د رخلیج (فلرون ) لنگر انداختن .

 ناوگان  یونانی  د رهمان  حوالی  ، سالامین  لنگر انداخته  بود . فرماندهی  ناوگان بعهده  اوری  بیادس بود  وکلیه  صاحب  منصبان  ایی  ناوگان  متحد  عقیده  داشتند که باید  به طرف استیموس  حرکت  کرده  دربرابر پلوپونیوس بجنگند .زیرا  د رسالامین  اگر  بجنگند  محاصره می شوند .ولی اگر دراستینوس شکست بخورند می توانند  به شهرهای  خود برگردند . اگر                          تمستوکلس آنان راتهدید نمی کرد  که  اگر  یونانی ها ی  سالامین  را ترک  کنند او نیز  یونانیها را ترک  خواهد  کرد .و تهدید  او هراس  انگیز بود زیرا از سیصد وهشتاد کشتی ،دویست کشتی تحت فرمان تمستوکلس بوده 21

ابرانیان با دویست کشتی گذر گاهها  را بستند وناوگان  ایرانیان به سه ردیف  آرایش گرفت و  با دلگرمی  از حضور  شاه نقش مهاجم را بخودگرفت  .کشتیهای یونانی  آبخور کم عمقی داشتند  وبطرف ساحل  عقب نشینی کردند .کشتیهای ایرانیان سنگین وراندان آنها دشورا بود  لذا هنگام  تعقیب  د رآب ها ی کم عمق  به گل  می نسستند .هر قدر  که روز به پایان  خود  نزدیکتر می شد برشدت بادافزوده شدامواج  مرتفعی  د رخلیج  ایجاد  می کرد .

ردیفهای  سه گانه کشتیها هنگام نبردمانع  از عقب  نشینی آنهابود  ، تنگه باریک  باعث برخورد  کشتیها به یکدیگرونابودی آنهاگردید.  تمستوکلس هم در انتخاب  محل استقرار کشتیها  و هم وقت شروع  عملیاترایت  به خرج  داده بود .با  فرارسیدن  تاریکی  ناوگان ایرانی  به مشتی  تخته  پاره  مبدل شد. پانصد کشتی غرق شد و همراه آنها  دریا سالار ناوگان یعنی  برادر شاه  کشته  شد. آریامنس دریا سالار ایرانی  عملیات  خود را متوجه تمستوکلس  کرد  .کشتی  او بسیار  بلند بود  واز آنجا  خدنگ پرتاب می کرد .اما آمینیاس و تمستوکلس  وسوسیکلس بدیانی  که در یک کشتی بودند  با دماغه  کشتی خود بطرف کشتی ایرلنی راندند و هر دو کشتی بهم خورد ودماغه آنها بهم کوبید آنگاه  آریا منس به کشتی تمستوکلس رفت  ولی با نیزه های  خود به  جانش  افتادند  وبه دریا انداختند .

شکست سالامیس خشایارشاه را برجان خور بیمناک  کرد و حال  که به فتح  آتن  نائل آمده و تصرف یونان  را می تواند به یکی از سرداران خود بسپارد ،مردانیوس رابه سرداری 360 هزار سپاهی تعیین  وبا بقیه  سپاه  بطرف هلس پنت مراجعت کرد .  وناوگان ایرانیان پیشاپیش  او حرکت می کرد تا از پل مراقبت  کنند  .لیکن دریا که خشمگین  شده  طوفان  تمامی زحمات را هدر داده  پلها را خراب  کرد و سپاهیان مجبور شدند با کشتی از آب هلس پنت بگذرند               باقیمانده  نیروی عظیم  یکی از دسته های  یونانی  را از کالامی درپونته  عقب  راندن  اما یونانیان از کشتی  پیاده شده به مقابله  پرداخته ایرانیان راشکست دادند و کشتی به  غنیمت جنگی در آمد وظالمانه طعمه حریق کردند.22

جنگ میکال کارناتمام سالامیس را کامل کرد و دیگرایرانیان   نتوانست نواحی تحت سلطه  خود را در اروپا حتی کرانه های آسیاراحفظ کنند. بطوریکه  د رزمان مرگ خشایارشا در 465 ق م ناوگان ایران  دیگر ارزش  مثبت نظامی  نداشت .

اسکندر مقدونی

اسکندر پس از شکست  هخامنشیان  وتصرف ایران و پس از تصرف کرانه رود سند در هندوستان  آرزومندگذرازسند به دریای عمان  وخلیج فارس بود، به سردار محبوب  خودنئارک           فرمان  داد تا  با سربازان  کافی  و کشتی های بادبانی به یک  سفر اکتشافی  بپردازد و از رود سند بطرف تنگه  هرمز و خلیج فارس برود ودر  آبادانواهواز  به سپاه  او بپیوندد. 

     در اوائل آبان ، دوم اکتبر 326ق.م در یازدهمین سال  سلطنت  اسکندر  مسافرت  خود را  با 32 کشتی بزرگ و چندین کشتی  کوچک  حمل آذوقه هر کشتی  با 32   و حدود2000 سرباز  شروع  کرد  و پس از 146 روز  سفر  پر ماجرا  ناوگان  او  در رود  کارون  د راهواز لنگر انداخت 23

بهنگام ورود ناوگان اسکندر به دریایی پارس چند تن از ایرانیا ن خبیر و مطلع از جمله بگیوس یا بغیه فرزند فرنا که دریا سالار ایرانی هم جزءهمراهان نئارک وقتی سرپرست و فرماندهی یکی از کشتی ها را بعهده داشته است. 24           

حکایت نئارک  و راهنمایان ایرانی بهمراه آنان حکایت ازآن دارد که ایرانیان به امور دریا و دریانوردی واقف بودند . و این ادعا که نئارک راههای دریایی خلیج فارس را کشف کرده یک ادعای دروغ و افسانه ای بی اساس است . این دریانوردان ایرانی بودند که همه راههای آبی مورد استفاده خود را کشف کردند و مسیرهای مشخص را در رهنمامه های خود ثبت و ضبط کرده اند .

 نئارک در یاداشتهای خود نوشته هیچیک از سواحلی که پیمودم مانند سواحل خلیج فارس پر کشت و زرع نیست عطر ادویه از عربستان از راه دریای پارس می آمد و به بابل می بردند.25

 *  کشتی رانی دردوره اشکانیان *

در دوره  اشکانی ، عنصر آریایی سفید پوست ایرانی توانست سیاهان بومی خلیج فارس را در عمان از سواحل خلیج فارس بیرون کرده آنها را تا جزیره سرندیب براند و شاید اعراب در فشار سیاه پوستان در راندن آنها بسوی آفریقا از ایرانیان کمک گرفته یا به آنها کمک کرده باشند .26 اشکانیان درطول حکومت 400 ساله خود برایران دریانوردی خلیج فارس را گسترش داده اند.27

 * کشتی رانی در دوران ساسانیان *

دوران اردشیرساسانی

آنچه مسلم است اردشیرساسانی نخستین شهریاری بود که عربها را پس از آوارگی و تحمل فشار سیاهان به شبه جزیره  عربستان اجازه داد تا در کنار خلیج فارس و دریای عمان بخط ساحلی نزدیک شوند . اولین بار عربهای ساکن حدود سواحل جنوبی خلیج فارس نافرمانی کردند وبسواحل شمالی خلیج فارس ،بوشهر و خوزستان حمله کردند و آنجا را تصرف کردندوویرانیهای زیادی به بارآوردند .

دوران شاپور دوم

دردوران طفولیت ونوجوانی شاپوراوضاع کشورخوب نبوداماهنگامیکه شاپوربه سن رشدرسیدبرای سروسامان دادن به آمورکشورتلاش زیادی کرداوتوانست اعراب مهاجم را به سختی سرکوب کند و برخی قبایل مانند بکرو عبد قیس تارومار نمایدو آنها را در سواحل

خلیج فارس و کرمان پراکنده کرد . (326 م) خوزیها که مردم خوزستان بودند و سایر ایرانیان که برای کارهای خود به بحرین آمده بودند . در سواحل و جزایر خلیج فارس با تازبان آمیزش کرده نژاد مخلوطی که عربها آنها را دخیل نامیدند (دورگه) بوجود آمد . اعراب تمیم رادربحرین ساکنو عبد قیس راکه شورش کرده بودند، شاپور آنها را بوسیله نیروی دریایی سرکوب کرد.

وهجر ویمامه را پس گرفت و قبیله بنی تغلب را در دارین و خط از شهرهای بحرین جای داد.28 شاپور که عرب او را ذوالاکتاف می نامند و حکایت سوراخ کردن شانه های اسرای  ا عراب عبوردادن طنابازمیان شانهای  گفته می شودافسانه ای کهبه شاپورچهارشونه قوی هیکل منسوب است  .  هر چند اعراب ازخلیج فارس رانده شده اند هنوز در اقیانوس هنددردریاها برتری داشتند و در 414 م به سیلان رفتندولی ازآن به بعدقدرت آنهاروبه زوال رفت .

   * دوران بهرام گور *        

بهرام گور به هندوستان سفر کرده با همسری هندی ازدواج کرد که دیبل و مرکان و قسمتهای مجاورسند جهیزیه اش بود و چون دیبل بندردریایی مهمی در دهانه سند بود لذا از کناره مکران تا بندر دیبل در انحصار ایرانیان قرارگرفت ، واعراب امکان مسافرت به دیبل را از دست داده با سرندیب رابطه تجاری ایجاد کردند.

در سال 512 م کشتیهای ایرانیان در بنادر دور دست سیلان به رقابت با روم پرداخته بودند.29

ایرانیان موقعیت  ممتازی در مشرق داشتند وکشتیهایشان  مرتبا به بنادر در هندوستان رفت و آمد می کردندوبعلت  بی احترامی به ایرانیان ساکن در سیدان سپاه ایران به سیلان حمله کرده آنها را تنبیه کرد و ناوگان آنها درلشکر کشی برعلیه سیدان پیروز شده اند.30پایگاه ایرانیان درآنجاتقویت شد.

 * خسروانوشیروان *

در زمان ژوستی نین  روم سفیری بنام ژولیانوس به هلستایوس حکمران حبشه و اسیمی فایوس حاکم  هومریتا فرستادتا ازهردودوست بخواهد بخاطر اشتراک مذهب در جنگ با ایرانیان رومیان را یاری کنند. و حبشیها با خرید ابریشم از هندوستان و فروش آن به روم می توانند ثروت زیادی بدست آورند و رومیان مجبور نخواهند بود به دشمن خود ایران سود دهد . و از هومر یتاها خواستند کسیوس را بعنوان فرمانده سپاه خود تعیین و با سپاه خود و مدین سراسن ها به سرزمین ایران بتازند . هر دو شاه با وعده اجرای درخواست، سفیر را مرخص کردند ولی به موافقت نامه عمل نکردند . زیرا ایرانیان همواره کل محموله ابریشم کشتی هایی چینی که دربنادر هندپهلومی  گرفتند را می خریدند وچیزبدربخوری نمی گذاشتند.  درزمان خسروانوشیروان ایرانیان توانستندصادرات دریایی ابریشم به روم رامتوقف کنندوتجارت زمینی

نیز اززمان اشکانیان دردست ایرانیان بود.

ترکان که مایل بودندمستقیمابا روم روابط تجاری برقرار کنند این امکان برای آنان میسر نشد .

اقدامات انوشیروان درمقابل حبشه دریمن  

حمله حبشیان به وتصرف آن وعدم توانایی یمنیان برای اخراجآانان   موجب  درخواست کمک سیف پسر ذی یزن از خسرو انوشیروان وموافقت شاهنشاه به  ارسال سردارایرانی بنام  و هرز و همراهانش به یمن کهمورخین  تعدادآنهارا 800 تا 3600 نفر گفته اندو همه  اتفاق نظر دارند که اعزام  نیروها از طریق خشکی صورت نگرفته است بلکه از راه دریا انجام شده است

برای انتقال نیروها هشت کشتی بکاررفته  و در هر کشتی یکصد نفر نیروبوده به دریا رفتند که  گویا دوکشتی غرق  شده و شش کشتی دیگر به ساحل حضر موت رسیدند .

و هرز بهمراه سیف از ابله به قصد یمن سوار شد به محض پیاده شدن و هرز نیروی تقویتی عظیمی از اعراب یمن به او پیوست ، شاه حبشه بنام مسروق با سپاهیانش آماده  جنگ شد

و هرز او را که بوسیله یا قوت بزرگی که برپیشانی  داشتو از دیگران متمایز بود شناخت و

بارها کردن تیر از کمانش کشت و این آغاز حکومت ایرانیان بریمن در (579 م)بود.

پیروزی در یمن بارزترین موفقیت امپراتور ساسانی در اقیانوس هند بوده است .

هشتصد محکوم و سرداری باز نشسته به سوی  دریا اعزام شدند و اینان سرزمینی را فتح کردند که در همه اعصارگذشته  محل اقامت دریانوردان بوده است . و موجب انتقال دادوستد کهن میان هند و مصر به ایرانیان شد .

دریانوردان ساسانی به فرا سوی سیلان و حدود قلمروحمیر تا سوماترا و بنادر چین نیز گسترش یافته بود.

 درباره نقش اعراب در تثبیت و توسعه روابط دریایی بنادر خلیج فارس وخاوردور به نظر زیاد غلو شده است. تا صده نهم میلادی سفرهای دریایی تنها بوسیله دریانوردان ایرانی صورت می گرفت و آنها در تجارت با خاوردورمقدم بر اعراب هستند. 31

تقویم دریایی وروزجهانی دریانوردی

دریانوردانکشورمان علاوه براستفاده ازتقویم رایج ،تقویم های سه گانه زراعی ،دریانوردی وسهیلی رابکارمی بردند.تقویمهای دریانوردی سابقه طولانی داشته سینه به سینه منتقل می شد.

ایرانیان مبدع روزدریانوردی نیزبوده اند،آنهاروز10مردادرا هرساله جشن می گرفتندواین روزراآغازسال دریایی وبهاردریامی دانستندوبه شکرانه اهورامزداکه دریاراآفریدورام کرد،گل

وگیاه ومیوه راتقدیم فرشته آبهاودریاهامی کردند.

سفرهای دریایی را ازآغاز بهاردریاآغازمی کردنداین تقویم سال رابه سه فصل 100روزه ویک فصل 65روزه تقسیم می کرد.

سفرکشتی های غول پیکر ایرانی به سواحل چینی

دریانوردان ایرانی به روزگار ساسانی و اوایل اسلام پیشتاز در پهنه اقیانوس هند و دریای چین بوده به تجارت و دادوستد و دریا نوردی مشهور بوده اند . و ازقرنها پیش با کشتی های بادبانی خود به کشورهای مختلف از جمله چینی رفت وآمد می کرداند پروفسورهادی حسن  می گوید: : (( کشتی های ایران در سال 727 میلادی مستقیما به کانتوم سفر می کردند و هنگام ورود به کانتوم کالای خود را تحویل نماینده های حکومت چینی می دادند.

این کشتی ها بسیار بزرگ بوده و ارتفاء آنها از سطح آب به اندازه ایی بوده که نردبانهایی بطول ده ها پا برای بالا رفتن به عرشه آنها بکار می بردند . (( سفرسلیمان سیرافی به چینی ))مردم کنگوجاسک  و میناب با قایقهای بادبانی از خلیج فارس به سواحل عربستان و آفریقای شرقی سفر می کردند سلیمان سیرافی  از بندر سیراف نزدیک طاهری به چین سفر کرد و سفرنام خود را نوشت .32 وی  دلیل آبادانی شهرهای سیراف بصره(ابله )رامرهون روابط تجاری مستقیم با چینمی دانست . سلیمان سیرافی در سال 237 قمری در اواخر قرن نهم میلادی با یک کشتی چوبی از بندر سیراف بقصد تجارت با چینی و سیاحت از راه دریای عمان و خلیج بنگال و شمال اقیانوس هند وارد تنگه مالاکا شد ،و از دریای جنوب چین به کانتوم  رفت یعنی چهارصد سال قبل از مارکوپولوبا این تفاوت که مارکوپولو دارای شهرت جهانی شد ولی اسم سلیمان سیرافی را کمتر کس شنیده است .33

دریانوردی ایرانیا ن هنگام  ظهور اسلام

ایرانیان با ظهور اسلام در خدمت نیروی دریایی مسلمانان درآمدند وبا ساختن کشتی ها و هدایت آنها و آموزش امور دریایی به مسلمانان و تجهیز کشتی های مسلمانان به سکان   اختراعی خود تحولی در امر دریانوردی اعرابمسلمان  بوجود آوردند .

از جمله ابداعات ایرانیان در عرصه دریانوردی :

1-                  ساخت کشتی های بزرگ جنگی .

2-                  عملیات آمفی بیان (عملیات ابی و خاکی یا ساخت کشتی هایی با آبخور کم که تا ساحل پیش می رفت برای حمل سپاهیان و آسیبهای آنان.

3-                  ساخت فانوس ها وعلایم دریایی

4-                  ایرانیان نخستین کسانی بودند که دانستنی ها ودانش دریایی را در دفاتری که بعدها به راه نامه معروف شدند رانوشتند.

5-          شیران دریا همه ایرانی بودند : شیران دریا به ناخداها، معلمان دریا ودریانوردانی که درکارشناسایی راهها دریایی ،هدایت کشتی ها راه نام نویسیها،، شناخت بنادر و سواحل ، شناخت بادهای موسمی وطوفانهای دریایی مطلع وصاحبنظرباشند که سه تن از چهار تن شیر دریاو دریانوردان و راه نامه نویسان بسیار معروف خلیج فارس از جمله محمد پور شاذان ، سهل پور ابان و لیث پورابان ایرانی بوده اند وچهارمین شیر ابن ماجد که تازیان او را عرب و نویسندگان از جمله احمد اقتداری مستند به کتاب الفواید ابن ماجد او را ایرانی از اهالی کُنگ می داند . ایلامی ها،بابلی ها کلدانیها،فنیقیها وپارسی ها  برجسته ترین اقوام دریانورد دریای هندوستان و چین بودند . اما ایرانی ها که از راه دریا ثروت و خواسته فراوان گرد آورده بودند ، از سایر دریانوردان ساحل کوشاتروسخت جان تر بوده اند

6-          در دریایی این چنین پرجوش وخروش ،با قایقها و کشتی های کوچک آنزمان روان شدن ، از گردابها و طوفانها گذشتن و به سرزمینهای ناشناخته رفتن ،کاری قهرمانانه وبزرگ  بود .

انواع کشتی ها

کشتی ها را دریانوردان خلیج فارس بطور کلی جهاز و جمع آنها را جهازات می نامند

1-          هوری : کوچکترین نوع قایق که از یک تنه درخت مجوف بدون آنکه میخی درآن بکار رود ساخته می شود و جلو وعقب آن مانند بَلَم تیز است و وسیله ای برای حمل ونقل در ساحل است و وقتی عمق آب کم باشد براحتی برگل ولای سرمی خورد قسمت زیرین آن رابیس نامند هوری را با پارو می رانند . پاروی هوری را مجداف گویند و هوری ساز را جلاف گویند .

2-          جالبوت : قایق نجات است که به سه دسته تقسیم می شود 1- جالبوت با دکل بادبان وبدون دکل و بادبان 2- نوعی مانند بلم که جلو وعقب آن نیز تیز است.

3-          ماشو: کوچک نوعی قایق نجات که قسمت عقب آن پهن وجلو آن راست است .این قایق های نجات در کشتی های بادبانی بزرگ جا دادند و چون کشتی در دریا لنگر انداخت با آن به ساحل کم عمق پیاده می شوند و یا بار کشتی را به ساحل می  رسانند و یا از ساحل به کشتی می  برند . جالبوت ممکن است دارای سکان باشد یا نباشد . همینطور بادبان.

 بادبان از قطعات جدا از هم ساخته می شود و بصورت سه گوشه های جداگانه بیک چوب بلند گرد که دکل نامیده می شود پیچیده شده است . بادبان به دگل فرمن که دو چوب و ستون بلند داخل کشتی است آویخته می شود.

ماشوه: ساختمان آن شبیه جالبوت و از دسته قایقهای کوچک است عقب آن پهن وجلو آن تیز وبلند است .

بگاله : قایقی است که قسمت عقب آن پهن و از قسمت عقب ماشوه بلندتر است و برای مسافرتهای نزدیک در دریا با بادبان استفاده می شد. قسمت عقب آن بلند تر و جلو آن مایل است .

بوم : اغلب دارای دو دکل است و در دریا با در نظر گرفتن وضع هوا با یک یا دو بادبان حرکت می کند .

بَغَلَه: برای سفرهای دور دست در اقیانوس هند مورد استفاده قرار می گیرد . قسمت عقب آن پهن و سکان آن با بلم و بوم و ماشوه فرق می کند زیرا آنها در عقب و قسمت انتهایی تعبیه  ولی در بغله سوراخی در انتهای آن برای نصب سکان جاسازی شده است .

ناکو : این جهاز در هندوستان ساخته می شود و شبیه بغله است

قسمتهای فوقانی کشتی را با روغنی که از جگر کوسه ها می گیرند و سِل نامیده می شود رنگ آمیزی می کنند.35 انواع دیگری از کشتی ها و لنج ها در خلیج فارس مورد استفاده قرار می گرفت که به آنهانمی پردازیم .

ایرانیان دراختراع قطب نمانقش مهمی داشتندوکلمات پارسی تیر،سرباروگاه درقطب نماهاشاهداین مدعاست .

نتیجه :

ایرانیان ازگذشته های دوربه ساخت قایق ها وکشتی های گوناگون برای مسافرتهای دریایی وحمل ونقل کالاکالامبادرت ورزیدنندوبا اکتشاف وسایل وابزاردریانوردی ونیزقطب نماوعمق یاب وسکان ورهنامه هاوتقویم دریانوردی ،فانوس های دریایی به  دریانوردی جهان خدمت کرده حتی سزواراست 10مردادرا به عنوان روزدریانوردی تعیین کنند.

دریانوردان ایرانی تجارودریانوردان بی باکی بودندوعلی رغم تمام خطرات به دریانوردی دردریاهای خطرناک پرداختند.

درزمینه اکتشافات دریایی بخصوص دردورهای هخامنشیان اقدامات زیادی انجام داده اند.ودرنبردهای دریایی نیزایرانیان باکشتی های خودیاملل تابعه عرصه رابردشمن تنگ کرده بودندوحتی از نفت وافرادی بنام نفتون برای نابودی کشتی های دشمن از طریق استفاده ازموادنفتی به اوج قدرت خودرسیدندوسالهای مدیدی اعجاب جهانیان را به خودجلب کرده بودند.

فهرست منابع وماخذ:

1-اقتدار،احمدوامید:سرگذشت کشتیرانی ایرانیان از دیربازتاقرن 16میلادی ،تهران ،انتشارات امیرکبیر,1386،نوبت اول .

2-احمد،اقتدار:خلیج فارس ،تهران ، انتشارات سپهر،2536،نوبت دوم .

3-اومستد،ا.ت:تاریخ شاهنشاهی هخامنشی ،دکترمحمدمقدم ،تهران ،انتشارات امیرکبیر،1380،چاپ پنجم.

4-گریشمن ،رومن :ایران ازآغاز تا اسلام ،محمدمعین ،تهران ،انتشارات علمی ،1366،چاپ ششم .

5- فردوسی: شاهنامه،تهران ، انتشارات جاوید،1368.

6-مجتهدزاده ،دکترپیروز:خلیج فارس «کشورهاومرزها»،تهران ،انتشارات عطایی ،1379،چاپ اول

7-نوربخش ،حسین :دریانوردی ایرانیان ،تهران ،پژوهشهای علمی ،1382.

8-هرودوت:تاریخ هرودوت ،ترجمه جرج راولین سن ،تلخیص وتنطیم ا.ج.اوانس ،ترجمه غ وحیدمازندرانی ،تهران ،انتشارات علمی فرهنگی ،1362،چاپ سوم .

+ نوشته شده در  جمعه بیست و پنجم دی ۱۳۸۸ساعت 11:12  توسط سعید   | 

1-امپریالیسم :ازکلمه قدیمی امپراتورگرفته شده واین عنوان دولتی است که خارج ازمرزهای خودبازوربه تصرف سرزمینهاوممالک دیگراقدام کندوجهت بهره برداری آنهاراتحت سلطه ببردوباکلمه استعمارپیونددارد.

2-ملیتاریسم :به معنای ارتش سالاری وبه شکل جنگجویی وسروری ارتش بردولت وتوجه بیش ازحدبه نظامیان وبسیج کشوربرای امورنظامی است .

3-نازیسم :عنوانی است برای حکومت آلمان دردوره هیتلروگاهی همردیف معنای فاشیسم وعلامت اختصاری حزب ناسیونالیست کارگران آلمان به رهبری هیتلراست .

4-فاشیسم :این اصطلاح به طورعام کلیه نظامهایی که بقایشان برپایه دیکتاتوری وزوزوکشتاراستواراست وبه معنای خاص نام جنبشی است که درسال 1929به رهبری موسولینی درایتالیاراه افتاد.

5-فالانژیسم :نام حزب فاشیست اسپانیابود.این حزب راخوزه آنتونیوپریمودوریوراپسردیکتاتوراسپانیا پریمودوریورا در1933تاسیس کرد.

6-لیبرالیسم :ازریشه فرانسوی وبه معنی آزادوزندگی انسان رافقط درهمین دنیامی دانند،آزادی انسان رانامحدودوهیچ نیرویی نمی تواندآن رامقیدسازدومعتقداچیزی بعنوان دین نمی توان سرنوشت بشرراتعین کندویاچیزی را حرام کند.

7-کمونیسم :ازریسه لاتین کمونیس به معنای اشتراکی است واین عقیده از1840رواج یافت واین اشتراکیت درهمه امورازجمله ثروت ...می باشدوازنظرآنان منابع اقتصادی مربوط به جامعه است نه افرادودرمعنای جدیدکنترول دولت برکلیه منابع اقتصادی جامعه است .

8-سوسیالیسم :سوسیالیسم یاجامعه باوری درزبان فرانسوی به معنای اجتماعی ودرانگلیسی نظارت جامعه بروسایل تولیدواداره آنهابصورت همگانی وبطورخلاصه یعنی برتری جامعه وسودهمگانی برفردگرایی وسودفردی می باشد.

9-ماتریالیسم :مکتب مادیت واصالت دادن به ماده است وتاریخ آن به یونان باستان برمی گرددومعتقداکه تنهاماده وجودداردوچیزی بنام متافیزیک وروح وخداوفرشتگان وجودندارد.

10-کاپیتالیسم :وسایل تولیدبه کمک سرمایه های شخصی فراهم می شودواموال به مالکیت صاحبان سرمایه باقی می مانددرکاپیتالیسم کارگربه عنوان فرداجیرصاحب سرمایه است وتمام قدرت مالی دردست اشخاص معدودی درجامعه خواهدبود.

11-ناسیونالیسم :اعتقادبه برتری یک ملت وقوم برتمام ملل واقوام دیگرولزوم وفاداری بدون قیدوشرط نسبت به قوم وملت خودومباهات به زبان ونژادخودوملت خودرابرترازسایرملل دانستند،راناسیونالیسم می گویند.

12-انترناسیونالیسم: معتقداست که خیروسعادت بشراقتضامی کند ملت ها بدون درنظرگرفتن تعصب های قومی باهم همکاری داشته باشند.

13-آنارشیسم :این تفکروجودحکومت را عامل بدبختی های مردم می داندوبنارابردشمنی بادولت گذاشته اندوباهرج ومرج نیزمخالف بوده

14-مونارشی :رژیم سلطنتی که درآن پادشاه قوای سه گانه راشخصا دردست داردوبه شکل موروثی یا به زوربه قدرت

می رسدوخودرا بالاترازقانون بداند و همکاری آزادرامدنظردارند.

15-دمکراسی :حکومت مردم برمردم را دمکراسی می گویندودراصطلاح جدیدحکومت مردم که باتوجه به آراءاکثریت مردم ازطریق انتخاب نمایندگان تشکیل گرددرادمکراسی گویند.

16-سکولاریسم :به معنی دنیوی وآنچه مربوط به دنیاست ،آنان به دنیا وامورمادی اصالت می دهندومسایل معنوی ودینی را رد می کنند.این اصطلاح توسط جمعی شکاک ومنکرخدادرانگلیس بوجودآمدوتوسط دلالان وتجاراروپایی ترویج گردید.

17- اومانیسم :انسان مداری ،وانسان جای خداقرارمی گیردوارزش راخودانسان می دانندوجایگاه خداصرفابرطرف کردن دردهای روحی بشرمی دانند. 

18ایده آلیسم :به معنی خیال پرستی ومعتقداکه سیاست بایدتابع آمال یا ایده آل های انسانی گردد.

19-رئالیسم :به معنی واقع گرایی وحقیقت بودن وسعی دروفق دادن خودباحقایق جهان ومحیط وجامعه خودهستند.

20-مدرنیسم :به معنی نوواصطلاحا به معنی نوشدن ابزارمی باشدوسعادت بشررا درعلم می دانندومعتقداعلم بایدجای دین قرارگیردووسایل جدیدراشناخت وذهنیت جدیدراجایگزین روشهای واعتقادات قدیمی کرد.

21-پست مدرنیسم :انسان به فرهنگ وآداب ورسوم وابسته است و رسوم وشیوه خودررانمی تواندبه دیدبرتری بردیگران بپنداردونمی توان گفت کدام برتراست .

22-نیهیلیسم :هیچ انگاری ومکتب فلسفی که منکرهرنوع ارزش اخلاقی ومبلغ شکاکیت مطلق ونفی وجوداست .

23-سوفیسم :اصطلاحابه فلاسفه قبل ازسقراط می گویندکه موردانتقادسقراط و افلاطون بودند،بعدهابه کسانیکه دربحث وگفتگوبامغالطه وزبان بازی برحریف پیروزمی شدندگفته شد.

24- تیرانی :عنوان حکومت ظالمانه ای که قدرت را ازراه غیرقانونی دریونان باستان بدست می گرفت

25-سپتی سیسم :فلسفه شکاکین است ،پیروانش معتقدا انسان راهی برای شناخت حقایق نداردوبایددرهمه امورتوقف کند،حتی علوم ریاضی را بصورت احتمال قبول کند.

26-ماکیاولیسم :مکتب ماکیاولی فیلسوف وسیاستمدارایتالیایی (1527-1469)وعبارت ازتاسیس دولت قوی که تابع کلیسانباشدوطرفداراستبداد وحکومت نامحدود،برای علاج انسان شرورواخلاق ومذهب راتابع سیاست زمامدار

می داندوزمامدارخودقانون است که مردم بایدازاوتبعیت کنند.

27رادیکالیسم :به کسانیکه درصدداطلاحات اساسی وریشه دارجهت بهبودوضع اقتصادی واجتماعی باشندگفته می شود.

28-دگماتیسم :پذیرش بون چون وچرای موضوعات وتقلیدکورکورانه را می گویند.

29-اپوزیسیون :به معنی مخالف وعبارتنداز اتحادیه هاواحزاب وگروههایی که برای رسیدن به اهداف خودکه مخالف اهداف  دارندگان قدرت سیاسی واقتصادی می باشدوخصوصاگروههای که درنظام حکومتی پارلمانی به موجب قانون موجودیت آنهابه رسمیت شناخته شده ولی باحکومت ارتباط نداشته وازدولت حمایت نمی کنند.

30-دیپلماسی :به علم سیاست ونحوه ارتباط با کشورهادیگردیپلماسی گفته می شود.

                   خلاصه ای ازکتاب مکتب های سیاسی  اسدالله محمدنیا

+ نوشته شده در  دوشنبه دوازدهم مرداد ۱۳۸۸ساعت 17:39  توسط سعید   | 

 

قبیله حمیردرسرزمین یمن آبادیهای تجارتی کوچک همانندفنیقی هاتا سیس کرده وباحبشه وهندوستان ازراه دریا وباسواحل خلیج فارس وبحرعما ن  ازرا ه خشکی روابط تجاری داشتند .

ازمیان دولتهای حمیردولت سباازحدود850 ق .م تا115 ق .م ادامه داشت وپایتخت آن شهرسبا یا مارب بود.قدرت سیاسی ونظامی وبازرگانی سبا توانست به تدریج حومتهای پراکنده جنوب را زیرپوشش حکومت مستقل ووسیع وگسترده درآوردوتقریبا 9 قرن برجنوب حکومت کردند.از سبا درقرآن کریم دردوسوره ذکر شده  یکی به مناسبت ذکرنام ملکه سباونامه نوشتن به حضرت سلیمان (ع)ودیگری به مناسبت سدمعروف مارب می باشد.سبادردوره نخست از آغاز تاقرن چهارم  ق .م حکومتی نیمه روحانی –نیمه پادشاهی داشت وفرماندهان این منطقه را مکرب می گفته اند،ولی این عنوان به ملک مکرب وسپس به ملک تغییریافت .

ویرانی سدمارب هنگام دست اندازی حبشیان برجنوب ودردوره دوم حکومت حمیریان صورت گرفت .علت انقراض این دولت را شکافته  شدن سد مارب همزمان با دوران ضعف این دولت بود که بعلت سستی وناتوانی از عهده تعمیر آن برنیامدن وازترس ویران شدن سد پایتخت را به شهر ظفارمنقل کردند.وبا شکسته شدن سدبرخی قبایل قحطانی هلاک وبرخی دیگرچنان پراکنده شدندکه دیگر اثری از وجود آنان درسبا نمانده راهی شمال عربستان شدندوبعدها درمناطق دیگر دولتهای غسانیان ،لخمیان ،وآل کنده که به دولتهای روم ،ایران وحمیروابسته بودندرا تاسیس کردند.

دومین دولت مهم حمیر دولت تبابعه که پایتخت آن ظفاراز دیگر بلادیمن بود وچون اسم عمومی هریک از پادشاهان این سلسله تبع بوده این سلسله را تبابعه خواندندواز115ق .م تا531میلادی طول.

قدرت جنگجویی تبابعه از سبا بیشتربودوبرخی پادشاهان آن به لشکرکشی پرداختند،مشهورترین آنهاذونواس بودکه با خسروانوشیروان معاصربوده وچون این تبع به کیش یهودتمایل داشت وحتی نام خودرا به یوسف تغییرداد.(مسیحیان یمن که با تلاشهای امپراتوران روم ازجمله هیئت اعزامی کنستانتیوس درقرن 4م به یمن وساختن کلیسا درظفاروعدن درجنوب رخنه کرد وروابط روم با پادشاهان آنجااستوارشدتااز بازرگانی جنوب بهره برندوحمیریان رابرضدساسانیان برانگیزندوهمزمان با تلاش روم درکسترش مسیحیت ،برشمار یهودیان اندک اندک افزوده شد.)وبدین ترتیب یهودی گری درمقابل مسیحیت رواج یافت،ذونواس به آزارمسیحیان پرداخت لذا دولت حبشه که مراقب اوضاء بودشخصا یابه دستورژوستینین امپراتورروم یکی از سرداران خودبنام اریاط را باهفتادهزارسپاهی به جنگ ذونواس فرستاد ،ذونواس شکست خورده متواری شد واریاط  حکومت یمن را دردست گرفت وحکومت حمیری یمن را در531منقرض کرد، اماچندی بعد یکی ازسپاهیانش بنام ابرهه بروی شورید ودرجنگ که برعلیه اریاط بپاکرد اریاط را کشته قدرت را بدست آورد.ابرهه چون فردی متعصب به دین مسیح بودبرای جلوگیری از رفتن اعراب به زیارت کعبه درصددایجادکلیسایی درصنعابرآمدتا دیگرکسی عزم طواف کعبه نکنند.امادیگراعراب نسبت به ابرهه وبنای کلیسای قلیس بدبین بودند،دراین زمان یکی از اعراب بنام نفیل از بنی کنانه به صنعا رفت وشبی درودیوارکلیسا را به نجاست اندودوفرارکرد،وقتی این خبربه ابرهه رسیددرصددانتقام ولشکرکشی  بسوی  کعبه وتخریب آنجابرآمدوبا اجازه نجاشی قوای عظیمی به همراه چندین زنجیرفیل ازیمن راه حجاز را درپیش گرفت ودرضمن راه قتل وغارت فراوان کردوحتی همانطورکه مشهوراست دویست نفرشترعبدالمطلب جدپیامبر (ص ) ،که دراین موقع پرده داری کعبه بودرا رابیغمابردولی بعداپس داد.

هنگام حمله به کعبه پرندگان ابابیل باافکندن سنگهای از سجیل سپاه ابرهه را به نکبتی سخت دچارساخته وهمه آنهارارابجزابرهه هلاک کردندوبلاخره خودابرهه هنگام رسیدن به صنعا بوسیله پرنده ای که درپی اوبودبهلاکت رسید.

سال حمله ابرهه به کعبه 571میلادی را اعراب عام الفیل نامیدند.بعداز ابرهه فرزندش یکسوم وپس ازآن مسروق با ظلم وستم حکومت کردند،عاقبت یکی ازسران عرب قحطانی که سیف بن ذی یزن نام داشت به خسروانوشیروان یناه بردوازوی کمک خواست ،انوشیروان یکی از سرداران دیلمی خودبنام وهرز را با چهارهزارلشکری برای طردحبشیان فرستاد.آنان مسروق را کشتندوحبشیان رااز یمن بکلی  راندند .

تمام یمن وبخشی از حجازوشمال عربستان تحت حمایت وتابعیت ایران درآمد،سیف بن ذی یزن به حکومت یمن رسیداماکمی بعدبدست غلامش کشته شدوازاین به بعدتاظهوراسلام مرزبانانی ازایران برای اداره یمن فرستاده می شد.

منابع :1-تاریخ ایران  قبل از اسلام          حسن پیرنیا      2-تاریخ ازعرب تا دیالمه       تالیف عباس پرویز

3--تاریخ تحلیلی اسلام تاپایان امویان        دکترسیدجعفرشهیدی

+ نوشته شده در  چهارشنبه هفتم مرداد ۱۳۸۸ساعت 19:28  توسط سعید   | 

نسب شناسان همه ٔ اقوام عرب را به دو شجره ٔ بزرگ تقسیم کرده اند: عربهای جنوبی (یمنی  ) و عربهای شمالی . عربهای یمن یا قحطانی که از یک شاخه ٔ اصلی یا یک شجره انداعم از حمیریها و سبائیها و معینی ها و قتبانیها و حضرموتیها باضافه ٔ بنوکهلان که عرب بائده نامیده شده اند و اکنون تنها نامی از آنها در زبانها هست عرب عاربه و همچنین طوائف و اقوام عاد ثمود، طسم ، جدیس و عملاق . و عربهای شمالی یا عدنانی عرب مستعربه اصلاً از نژاد عرب نبودند و در عرب مستهلک شدند. عرب شمالی را اسماعیلی ، عدنانی ، معدی نیز می نامند

بقول مورخین عرب قحطانی فرزندان یعرب بن قحطان ابتدا ساکن حجاز بوده ازجمله قبیله جرهم درنزدیکی مکه مستقربودندوحضرت اسماعیل فرزندحضرت نوح (ع)درمیان آنهابزرگ شدو ازمیان آنان زنی اختیارکردوفرزندانش ادب وزبان عربی  آموختندوچون عربیت آنان اکتسابی واستعاری بود،به آنان عرب مستعربه گفته شد.

 

 

+ نوشته شده در  شنبه سوم مرداد ۱۳۸۸ساعت 20:27  توسط سعید   | 

مطالب قدیمی‌تر